文档搜索 > Full text of "Facis Historicae compendium ex Justi Lipsii operibus summo studio concinnatum per Joannem Thuilium Mari?montanum Tirolensem humaniorum litterarum olim gymnasio Patauino professorem"

Full text of "Facis Historicae compendium ex Justi Lipsii operibus summo studio concinnatum per Joannem Thuilium Mari?montanum Tirolensem humaniorum litterarum olim gymnasio Patauino professorem"

FACIS
HISTORICAE
COMPENDIUM
EX JUSTI LIPSII
OPERIBUS...

Joannes Thuilius



Dujinzed bylLoogle




Digitized by Google




Digitized by Google



FACIS HISTORIC^

COMPENDIUM

Ek Jufti Lipfii Operibus fummo
ftudio concinnatum

P E . R

JOANNEM THUILIUM

MAIUAMONTANUM TIELOLENSEM

Humaniorum litttrarum elim ingymnafi?
patavino,., Profejforem, ;




V E N E T



Apud Simonem Occhi
Superior. Permijfu ac Privileg.
M D C C I L I.



Digilizad by Google



wammmm.



L E C T O R r

TYPOGRAPHUS VENETUS.

QUod opufculum nova meorum
typorum fcetura in lucem emit-
to, hoc , fi audacimmui homo
effem, qui velleraemptoribua
fucum facere , tibi pro novo ja?tare fa-
cile foteram . Neque enimverendum
fuifset, ne quis dolumdeprehenderet,
cum Iibellu(,plufqiiarii centum abhine
annis in Italia vulgatus; inoblivionem /
abierit, ac fitu , ac ttneis abfumendus
in paucorum fcriniislateret. Verum non
is ego fum,qui emptores libris meis con-
ciliare mendacio velim . Idem hoc illud
eft, quod annoMDCXXUX.Patavii
prodiir ex typographia Joannis Thui-
lii i:a infcriptum : Faeis biflorica Cam-
pcndium exjufli Lipfii Opcribus fumm?
ftudio concinnatum . Opufculum ad Hi-
ftoricorum, Politicorum, & vctcrum Scri-
ptorum intcllcBum mira brcvitate, ?" de-
jleritate eonduccns . Olim in Qcrmania
imprejfum per Anaftafium aVailc Quic
tis . Nuncvcr? mcliori ordini reftitutum ,
cmendatum , maximaparte auBum, &
primum in Italia editum a Conflanti? a
Monte Laboris . Hoc ideo non novitai ,
fed tibi longa atas commendet . At in-
quies, quid bona; frugis ab opere fperan-
dum , cujus memoria oblicerari, quod
itaab eruditis negligi potuit, utdeper-
§ a di,



-^[fjj}i7ori by Coogle




di , & deperire necefsc fuerit ? Competf-
dium hog magnorum Operum Jufti Li-
pfii in adolefcentum gratiam , eorum-
que, qui philologiam e limine primo fa-
luranr, est ipfo Compendii nomine fa-
cileinteiligis. Qui enitn jam Mufarum
penetralta ingrediuntur , ii non com-
pendiis, fed >uftis clarorum authorum
operibus obleftantur . Quot aucem id
genus libelli adolefcentibus Rornana:
eruditionis candidatis propofiti funt,
noitra, p3trumq.ue, atque avorum no-
ffrorummemoria? Hinc faftura eft , ut
dum nova ireteribus fuccedunr, excuri
harc ex eorum manibus neceise fit . Ve-
rum recenriora omnia excuriet e mani-
bus vetus hoc opu-fculum, quod nunc
opera mea ex oblivionis tcnebris vindi-
catur, quandoquidem Jibellusifte , ab-
fit invidia verbo , rantum careris dedu-
cenda; ad phiJologiam juvenruti con-
feriptis Iibellis priilar, quanrura ingen-
tia Lipfii volumina illos mole excedunr,.
atque ipfe Lipfius majorum fane gen-
tium philologusminutulosquofdam phi-
lologos anteccllit. Sed de hujusCom-
pendii pr$itantia, ac utilitate plura pre -
fari norj vacat , cum ex ipfius aucloris e-
piftola nuncupatoria, ac prafatione ad
Leflorem , Patavina; editioni prsefixis ,
quibus fraudari te nolui,fatis doceri pof-
fis. Aliqua potius de varia auc"roris,atque
rpfiusopufcuii fortuna juvat delibare.-
Ajw-



■ riiim^toGoogle .



Jnaffaftus a Valle Qnietis , & Co?-
Jlnntius a Monte Laboris unus , atque
idem eft Joannes Tbuilius , humaniorum
literarum in Patavino gymnafio profef-
for. Qiiamquam etiim in hoc opufculo
vicietur latere fub iis nominibus voiuif-
fe ob eam caufam,quam epiiiola dedica-
toria fuis Gcrmanis fignificar ,- ipfe ta-
men fc prodit in prima ejufdetn epifto-
}x falutatione. Hic in comttatu Tiro-
lenfi, humili pago , cui abinfignimo-
naflerio Sancli Marii dicato } ac in
altitTimi montis cacumine fito , nomen
cli , paftore patre genitus , pueritiam
agendo gregi ad decimumquartum uf-
que a;tatis fuse annum duxit. Tumlit-
itrarum addifcendarum defiderio e ps-
terna cafa aufugicns , cum Oenipontum
fe contuIifTet } mifsere } & ex amicorura
mifericordiaviflitans , totum fe litteris
dedit , ac a primis grammatica: rudi-
mentis exoifus, rhetoricis , & philo-
fophi^ curjicuium brevi feptennio eft
c.menfus, vixque animumad medicina:
iludium applicuerat , cum Humaniratis
eathedram in Friburgentium Academia
fponte ijifi oblatam confecutus e(i . Sed
tempotum calamitatibus alio abre-
ptiis , & fcholam dimittere coaerus , per
annum , ac tres menfes in cafiris miii-
tem geflit. Ad Mufas, cum primum
potuit , revcriens , percgrinationibus
pci varias provincias fufceptis , Patavii

§ 3 t*o?



, QlQUized by Google




tandem fubfiitit, forte fua obinfiaura-
ta illic ftudiacontentus , nifi conrinuo
'triennio leclulo affixus ex morbo ja-
cuifset. Hac ipfiusThuilii verbis ex ea,
quam habuir, cum primurnad traden-
das publice politiores litteras aggreffus
eft , oratione, fufius refert Tomafinus
in Elogiis , qui deinde addir ,eum , cum
parum res ipJi Patavii procederenr , Ve-
netias commigraITe,ubiemendandisope-
rarum erroribus apud typographos no-
ilros aliquandiu fibi viftum paravir .
jVerum cum ingenii fui excellentiam 9
poeticis prircipue deliciis, Venetis ali-
quot Proceribus , atque eruditiflimo
cuique proba/Ter, meliori fortuna uti
ccepit , acdeinde humaniorum littera-
tum in Paravino lyceo profefTor renun-
ciatus efi , anno MDCXXIH. Homi-
iiem tamen tot cafibus , atque arrumnis
jaclatum , qua; fero nimis arriferat , ci-
tofortunadeferuit .■ quippe poff feptem
duntaxat amios ab fufcepta tam honefta
in eo fcientiarum emporio docendi pro-
■vincia , ex pefiilentia , quar perVene-
tarditionis fines graffabatur , elatuseft
anno atatis fus XL.abrumpente imma-
lurofatoprarclarumopus, cuod in lu-
cera edendum moliebarur , Anatomix
Janhores infcribendum .

Porro opufcuium hoc noftrum , quod
Mflurnegregii , & arumnofi viri famam
adhuc fuflinet , primum confifto nomi-



1



ne Anaftafii aValle Quietis Jucem vidie
Argenrorati in 12, impenfis heredum
Lazari Lezneri , qua; editio , telte Plac-
cio deScriptoribus Pfeudanimis,>i/r/ri/er,
& correftiir efl Patavina , prefatiuncu-
( lam habens eamdtm fcre , fed qua in Pa-
tavinafit alicubimutata . Idem fecundo
recufum Patavii anno MDCXXHX.
meliari ordini rcjlitutum^cmendntum^ma-
xitns paneau?Jum,ut in ipfa libri fronte
Igimus, a Conftantio a Monte Laboris .
Prodiit autem ex typographia , quaipfe
auflor domi fuar iriftituerar , optimis li-
bris,quos ex Germania convehendos cti-
raverat, in publicam utilitatem edendis.
Tertio, eodem Placcio tefte , edidit
Amrtelodami anno MDCVLII. /?ei?*
lliuftratn tituloinfcriprum , fuoque per
manifeftum plagium adfcripro nomine ,
Antonius Thyfius , Iflus , & Lugduni
Batavorum Profefsor , quod hominis
audaciam dedarar quidem , rerum et-
iam operis pra?(fantiam , quod multi-
plici doflrinavir, & vere fuis rot ope-
ribus clarus tanti fecit , ut fibi illud vin-
dicare, & legitimo parenti invidere non
dubitaverit. Quarta igitur noflra hrc
erit editio , quam fumma fide ex Patavi-
na esfcripfimus. H[c funr,quse te nefcire
no!ui , amice Lector , ne quid tibi ab in-
duftria mea unquam defideres . Vaie.

Hnwaii GmMH.ru Ptt.aii ?jt.TM -.lifap r
Pid>\ ti:(j M?.iir?'.i?'<.ji.?,Citf/"i * ?<><?>

j.Mu.ie s IhuUIir. n. ?.

OF-



Digllized by Coogle



OFFEROVobis, Gtntrofa ptclora,
txiguum Libtilum, gratt mci in
Vos & devintlijfim: animi mafnum ar-
gumtntum .- Lipfuis efi , tn COMPEN-
DIUM cantratius , quem vel hocnomi-
nc gratum futuram fpcro. Sed magis*
ob Commaditatem & Utilitatcm . Q*is
enimve/irum, qui jam tn pcregrinatio-
ne tfiis , ingtntia Lipfii Volumina un-
diquc fccum cirtumfcrat l Eccc vobis
hic facundum , nec ponderc mclcjium
?oim comitcm . Hic MILITIAM &
TORMENTA bcilica iegttis jucun-
dius, quam fi in patria , tot annis armis'
agitata r prafentes fpeBaretis . Laudan-
do ardorc (pro morc patrio) ionga iti-
nera fitfcipitis , fuperatis montium a-
fpcritatrs , devoratis vi*e moleflias , ut
ltalix smosnitatem , & Rcmana ma-
gnitudinis oculis ufurpetis vefiigia : Ec~
ct hic lndcx &dux, quifine dcfatiga-
tione ADMIRANDA Romana o/ttn-
dit : in AMPHITHE ATR-UM mtro-
eiucit .- GLADIATORES fpcBandos
dat : vofque , cafiiffimos animos , ad
VEST^ ETVESTALIUM penctra-
iia , profana qutdcm facra; & Regias-
BIBLIOTHECA S, ve/lras dtticuu , ad-
mittit, ubi tamcn prius CRUCEM //-
Ixveritis . Paravit hoc Vobis Qpufcti-
lum olim Anaftafius a Valle Qjnetis,
rcparavit nunc ConElantius a Monte
Labo-



Laborls , eo fine, ut flt in qutete la-
bor , in labore quies . Utcrque Vobisno-
tui , & e vefiro complexu : qui ideo
non fe fifiunt , quod Compilatorum no-
lint audire nomen , abftcrritt nafuti-
rum morfbus ( nam & nafuti , quos
fcneElus aut morbus edentulos fecit ,
mordent)qui femper illud ogganniunt ,
GermanLttn efle laborem . Ego vero ,
qui ad hac fcommata jam dudum oc-
callui , nihil dubitavi , Libellum hune
obftetricantc Typo in lucem edere , &
in veftrum ftnum , Candidi Cives ,
Germana fide deponere . Si pro vejlra ,
qna foletis , humanitate , & in me be-.
nevolentia, tenerum bunc Typographi
mei fastum in manus, mt vero tpfum,
in peclora [admiferitis , vota peffideo ;
mihtque addetis animum majora in
?ueftrum honorem C utilitatem molien-
di . Interea meos Jarjitores Anaromi-
cos , qui jam pridem pret foribus flant,
fropediem exfpeBate , me amate , &
quam optime Valete, o leEliffima Ger-
manorum pcBora . Patavii 5. KaL
}un. Anno falutifero MDCXXIIX.



-L E-



L E C T O R I

A M I C O

AnoftafiusaValU Quietis, & Cott-
ftantius a Monte Laberis S.

BEnevole Leftor : Iufti Liplii Jibr?s,
quos illc ad lucem prifcse Hiftoris
& Antiquitatis propitia Minervas fcri-
pfit, & Faeem Hijleritam infcripfir ,
jam tibi contractos in parvum Volume?
congeftofque offerimus . Quod ille fpar-
fim , amplc , lateque majoribus ijolumi-
nibus , & mulcarum feptimanarum ope-
rc compJexus eft, nos hic in COMPEN-
DIUM, &opufculum paucarum bora-
rum redegimus : itatamen, utomr.ia,
qua* ad Mercurium & fiacchum ( ut aj*
unt ) facerent , huc feligeremus , & di-
fponeremus , praiteritis aut recifis fu-
perfluis . Auctorum tot varias laudatio-
nes , & concumulatas citationes, quibus
Lipfius fuasopiniones, uti primus , a-
Itruere opus habuit , omifimus : iconcs ,
rem multi precii , exprimere erat ani-
mus . Sed cui bono 1 fi res ipfa oc matc-
rics li iViw/ta cognofcitur & crednur .
rionopus eft flexuofo gyro & probatio-
ne. In parva tabula tam beneColofli
pragrandis figura vifitur , quam in ma-
gna. Genium tibi nofirum juramus , Le-
ftor ,



— Btgtti-z-d Ly (JulJ^IC"



ftor, fi opufculum hoc pellegere digna-
ris , fimui ea omnia difces , qux Lipfius
fuis ampIilTimis Tomis percraftavit .
Grarum effe debet iter, quod brevibus
milliaribus ducit eo , quo afpiramus : &
placere fcientia, qua; ftarim fe ingeric 1
iine ambage, & jaftura Temporu &
Sumpttts . Vrroque exiguo hic opus . II-
la quidem Lipfii Opera , quia non parva
funt , temporis aliquici & arris flagitant;
nrrumque magni facimus , & omnicu-
ra lucrari fatagimus : hic verocumatre ( v
tempus compendifeceris . Habes enim
annum [liceat fic dicere j in menfera,
contraftum , & menfemin diem ; Co- ' -

ronatum in obolum . Extra chorum ,
quod dicitar, numquam faltavimus ,
nec aliena inrruGmus , fimplici & nuda
narrarione, & uno velut textu ex ipfis
Lipfii verbis concinnato contenti , quo
continua quadam & amabili ferictibi
propinaremus , quidquid rarum&exi-
mium in bello&pace habuic Romana
Antiquitas. Lipfius interdumqusdam
mifcuit, qua;, ut dialogis fien folens
eft , fuperflua funt , vel occafione inter-
loquentis abduflni , vel quia fic voluit,
paufam aliquam facturus , aut interpo-
fita varietate deieftaturus .■ Nihil hic-
tale, uniforme filum eft , & quafi tela
ei uno squabili fubtegmine texta . Iam.
de utilitate fijjuid vellem differere , an
?oneffetT-ifBr ?\?> <Ww??>,&aquam
Oce-



Digilizad by CoOgle



Oceano? Si utilcs judicas Juflri Lipfii li-
bros, Leflor, ficut tuomninoeos non
Iantum utiles , fed & neceffarios orani-
busreris, tuoque calculo & judiciofu-
peromne fcribentium vulgus extollis:
idem quoque hic erit. Non etenim e
inanibus excutimus Opera ipfa Lipfii
illi ,cui otium & opes : immo eodirigi-
mus . Citius enim.pervenies hoc duflo-
relibello, quo tendis, ducendus fcili-
cet per reftiorem & breviorem femi-
tarn. Eadem in hoc Opufculo docentur
& proponuntur, qua; diffufe in magnis
jllis Lipfii Voluminibus , & ,quod arfli?
mabis, breviter, Si Lipfium libenter
Jegis, & harc libenter leges , quiaLi-
pfiti funt : idem enim hic ribi fcribit &
eadem ; olim pluribus & prolixis, ar.
nunopaucis ckbrevibus . Vale,



Digitlzedby Googlc



DE MILITIA

ROMANA.

LIBER PRIMUS.

Mllitiam Romanam cogno-
fcere duplicis efl fru?tus :
( * )_ Ccrti , & Inccrti .
Certi quidem , quod ven
ca fax ad Hiftorias , quarom vix alia
nuteries , quatn bella & pugnae . In-
certi, quod & Duces hodierni aliquid
ex iis forrafse haurient ad fuura , &
prarfentem ufum.

(A) Militia efi mtdtitudo apta &"
compofita & armis , ad vim faciendam
attt arcettdam , fub certa lege . Partes
e;us funt Quinque ; (r)

I- DILECTVS,

II. O R D O.

III. A R M A .

IV. A C I E S.

V. DISCIPLINA.
Qu*s fingulas ordine , & totidcm li-
bris comprchcndemus , perfpicua bre-
ticare .

A DE

(a) Utilitat ex Mititia Romana t

(b) Militiaqttid. (c) Parus.



2 De Militia Romana
D E D I L E C T U.

(<0 Dileirus Gracis eft tpar*%tfUl s
jwT-atXdj-jf & xb-^iIk^) . Unde x?ra-

Ugcre miiitem , fcribere militem : quia
fic lefti in tabulas & codices refere-
t banrur, ut memona nominum & fli-

pendiorum publice exflarer . Vox et-
jara alia huie rei a;vo fequenti Ad~
numium , vel Admmius : quod non
tam in dileftu, quara in reccpfu & ad-
numeratione militum> fub uunpus fli-
pendii , aut largitionis locum habet .
Ad hanc ipfam rern , Pittacia , Bre~
■vti , Laterculum , Matriadam , reperies.
Sicut autem fcribebantur jammilltes :
ha delebantur non miiites & rejecli
Solebant & mortuos ibi notare , &
Theta fuum adfigere.

In Dileflu tria fpeflanda. (?) i.qui
elegerim. 2.quos. ?.quomodo.

il. Qui elegerintr '
Defignatis Confulibu-s * quod fiebat
principio cujufque anni , Tribuni mi-
htumconflituebantur, quorum duoge-
nera ; (t) Juniores , & Seniores . /?-
ntores funt Equites, quibus hocdatum.
m pnus citiufque Tribuni fierent ,
quam plebeji ; poft quina fcilicet fti-
, .__ ' pen-

(a) DlltBuiquidfit. (b) Qtia fpc8an-
da in DHe?lu , (c) Tribuni dupUces .



BigKized by Google



Liber Primtis .



pendia. Semares , plebeji, qui poil de-
na ftipendia Tribuni fa&i. Oportebat
enim equitem dena ftipendia implere ,
^editem vicena . Vicefimo militix an-
ao dimtfTi ., (a) Veterani dicebantur
nam poft vicena flipendia , honeitam ,
vel caufariam raiflionexn confecuti , ita
vocabantur . Krant autcm Tribuni ju-
niores, five i% equite 14. ex plebeio.
quia pJures habere voluerunt hone-
iliorcs. / . .1 .? ? ... , '



rum i Gives ve'1 Pedites, vei Equites ■*
Du Peditibus primo dicemus . iu >
-~Prima nota peditumi legeridomm.es
Civibus erat (c) JEtas: ab anno t7.il?'-
titim militin , finis 50. erat . Milita-
bant ergo ab anno 17. ufque ad^.Et
quifque his 30. annis neceffario imple-
re togebator vicena ftipendia. Ab ho-
noribus & magifrratu uibano exelufi ,
qui iua ftipendia aon feaijTem . Hinc
qui continuo militabat , implebat ea
37. annoy fed poterat , t*dn debebat .
Si quis vero morbo , vel ctTu impcdi-
tus non impleilct 46. anuo ftipendia ,
non iibcr erat a rmliti.i , fed adhuc co-
gi potcrat ufqse ad antium 50. qui pie-




ne



■ U1 -Pr n r umfHr. -ib) DiUtius-dupkx.



4 Ve Milhia Rom.tna

ne liberabat , five fa&a , five infefta
ftipendia.

Altera nota legendoruru erat(?)Cfli-
fut : non enim viliores quofdam inmi-
litiam legebant, nec erat hoc inop^a*
afylum,- feddivites, lioneftos, &quos
res privata rei quoque publica; alliga-
ret . Pauperes non nifi in neceffitate
aut turoultu lefli : ficut & Servi,- fed
icre per civilia bella , cum Virtus &
Honos jus fuum sgre fervant . Pauja-
lim tamen eo ventum, ut Proletarii,
& Capitecenfi in miliriam vulgo fcri-
berentur: item Libertini , & Liberti.
Quin etiam paitores ferociores inequi-
tes adfumptos legimus . In militiana-
vali viliores legebanrur, & fere liber-
tini } quia talis militia femper habita
vilior. An quia periculorum ibi plus,
& metus etiam ignava; mortis ? Art
quia parum loci virtuti & robori mili-
tari r ars & nautse pleraque admini-
ftrant. An quia paulatim animosquo-
que dehoneftat & corrumpii?

3. Quomodo elegcrint .
Modus Dileflus ralis . {6) Confulcs
politis fellis curulibus , fpecie magi-
ftratus fedebant , pracipua dilecluum
ipfi obeuntes, & fumrajerei prafiden-
tes : Tribuni adminiftrabant, & exfe-
que-



(a) ExCmfu. {b)ModutDiUaui.



Digilized by Coogle



Liber Primus. ^
quebantur per partes : Diem publice
" prodicebant Confules , vel praxonis vo-
ce, cum aliquid fubitum, & fcriptum
I videbatur tardum ; velfcripro, cumres
fuit ordinaria . Livius EdiEium vocat.
Sub ipfum vero conventus diem , fi-
gnum ex arce roIJebant , fervabantque
donec is folutus .

Ipfe dile&us fiebatin (a) Capitolio ,
five in ejus area, ut & alia, qux ad
bellum , illic agitata ; in loco certe
augulto & facro, ut ante oculos reli-
gio & Jupiter obnoxios magis , fra-
Ctiorefque redderet ad parendum : fx-
pe enim hic cantroverfirc & turba;. In
campo dilc&um habitum , tamquam
novum notat Dionyfius; fedeofaftum,
quo tribunifia; interceifiones vitareniur,
quibus ibinon erat locus.

Eligebantur ex tribubus& claflibus,
dufla forte. - (?) vel ut a;mulario tolle-
rctur, ne hsec ilh pofthabita vidcretur :
vel quercla, ne ifta, aut aliaonerari ,
fi forte dileftus non iret per omnes .
Prifidentibus Confulibus , fedentibus
Tribunis , militibus fejun&is & com-
pofitis, tribus vocata in ccnturias fuas
lvit , omitfis tamen fenioribus , quos
advocari in fupervacuura nihil opus .
A 3 Ex



(a) Lecns Dile?lns . Cb) Qpa ratione
lefti .



J



6 De Militia Romana

Ex fingulis tum centuriis, & procen-
fu, ac claffe milites citati nominatim .
Itaque tabula: ad manum , in quibus
nomina, states, & opes fcripu'- Ah-
quando etiam forte capu, raroitamen ,
nec nifi in retumultus. In hac auicm
citatione fervatum per religionem, ut
primus miles boni nominis effet : ca-
ptabant enim ex eo omen; ut Vale-
rius, Salvius, Statorius , & fimilia .
Dileflus hic etfi conimodus & inge-
niofus, non tamen femper, & inoni-
ni bello obfervatus: Narn hofte vici-
no, aut repentino aliquo periculo im-
mtnente, omittebant tnbus , centurias,
Jortes , & miiitem confufe ac raptim.
capiebant & educebant, Id genus (a)
Suiiitarios vocabant .. Atque_ iftos fole-
bant fcribere in tumultu ., ita ut fine
difcrimine aut excufacione fa:pe coge-
rentur juvenes fenefque : ideoque fors
adhibiu , non eleftio , quia res fe-
ilina . v ;

Quinominatimcitabantur , interdum
fucrunc (b) Volentes, proni, & fpon-
tanei; interdum Refraftarii. Proui in
rnilitiam fuerunt , cum aut Dux gra-
tiofus, autbelium aliquod in fpe lucn.
Refra&arii , qui dctreflabant , & fe
fub-



* (a) Subitarii gui . (b) Citati qui Vo-
Untes , qut Rcfraftarii.



-? ■ y y Google.



Liber Primus. 7
fubtrahebant .■ IUi refpondere ad nomen,
& accedere ad di!e?lum; Hi non ref-
pondere dicebantur : IJli non folum va-
ce & refponfo, fed corpore & progrcf-
fu fe fiEtebant Tribunis ; Hi filebant ,
8c fe fubtrahebant .

Refrafiariorum pcenavaria: (?) pri-
mo Vimula ; iraque Confules prehen-
di eos jubebant, & in carcerem duci.
Interdum Virgx adhibita; in contuma-
ces , fed non nifi a Confulibus immo-
dice feveris . Nonnumquam damno af-
fe?k\ , & eorum Bona direpta & vcn-
dita . Immo vero intcrdum extrema pce-
jia affefti , & mortc. civili , id eir ,
Vennndati in fervitutem . Infamia nata-
ti etiam , & ignominiofi fafti Refra-
ftarii . Has autem pcenas fepe Tribu-
ni tardabant, aut tollebant: illi enim
intercedebant , & de caufis etiam co-
gnofcebtnt , quamquam hsc cognitio
crat proprie confularis. Itaque hac ar-
te farpe impediebaotdileftus , cumali-
quid a Patribus vellent esprefTum .
Hsec tamen Tribunorum licentia coer-
eita interdum , prieunte Patrum de-
creto .

Caufe 'juilse ad der.re?bmdam mili-
tiam tres . (h) Prima Vatatio ; atque
A 4 ea



(a) Rcfra&ariomm pant . (b) C<f?-
fx detrc&andi tres.



8 De Miiitia Romana
ea triplex: ab Mtate , cuoi fupra ;o.
annum aliquis erat, is , five implcvit
fna ftipendia, five non implevit , va-
eabat : Vel ab Honore , ur fi quis in
magiftratu , vcl facerdos ; nec enim
aut illi a rep. aut ifti abduitia factis:
Vel a Benepcioi utficui Senatus, Po-
pulufque induliifiet . Faflum id fiepe
pro meritis , alias in annos , alias 10
sevum. Secunda caufa Etneritum i qui
enim 20. ftipendia compievit , tuto
nomen non dare poterat. TcrthMor-
bus aut Vitium 1 nam Stmanci, &de-
biles , non habiles juciicati ad mili-
tiam, & nominatim ii , quibus polii-
ces aut digiti non ?ffent , etiamin fi-
niftra manu ; quia eamanus inepta tunc
ad fcutum tenendum , ficut dextra ad
gladium. Quiavero nonnumquam frau-
des interveniebant, ideo non fiatim ac-
cepta quarcumquecaufa, (s)fed difcuf-
fa; farpc, & plurimum ante bellum ,
interdum poli illud. Interdum non fo-
lumdilatEE, fed& fublara; caufar: hoc
in magno tumultu , & c um publicum
difcrimen: atque etiam alias in metu
id faflum , & caufar pro uon caufis .
Sicque eriamejc Caufarits , id eft , (?)
quilius morbus, aut talis caufa; & ex
m fe-

(a) Cauft difcufs* . (b> Canfarii
fut .



. - iTlipi F "" f ' by Google



Liber Primut . .f
fenioribus lcfli milites. Hinc Caufari?
miffio dicitur.

DILECTUS EQUITUM .
[a) Dileftus Equitum facilis fuit ,
guia ex uno corpore . Nam Cenforcs
jam ante equites a reliquts fepararant
& in tabulis habebant hoc gcnus .
Separabant ab opibus , quicutnque
cnim quadriginta habebant , & vita
non improbabatur , in equites refere-
bant .

Equitum corpus duplcx : {b) alii e-
quo publico, aliifineeo. JftrvctffiftQ-
im, ac proprie, ac foli olim Equites
di?Vi , ab- ipfa re , quia iis milirares
five publici equi.- hinc ~Equitare , cquo
publico merere ; quibus vero pubticus
equus non cflet, poterant ctiam inter
pedites roerere . vero accipiebanc
6 publico pecuniam ad emendum equum,
& ad af endum Illam femel , hanc an-
nuam . Ad cmendum, dena millia, id
eft , Philippicos circiter 100. Ad alen-
dum, bina millia, id eft , Philippicos
20. Satis grandis utraque fumma ; fed
cogitandum , quod huic militia; onera
prura adjunfta, calones ? aiii equi aut
muli adfarcinas, tentoria, &cibatum
Fercndum. ■ ~ ■
A s Non

(?) Equitum dileftus . (?) Lquites du-
icis generis .



to De Militia Rorrtana

Non tamen lemerc , aut omnes ad
equum publicum refcripti , fedcumdt-
leflu & examine morum . (?) Itaque
non Conful aut Imperator , fed Cen-
for olim equum pubhcum us afiigna-
bat , judex fcilicet moium . Atque il-
]e ipfe, cum jam haberent, recogno-
fcebat, & fi.quid vitii m ns, adtrue-
bat. Poftea id rriuneris Prtncipes ufur-
parunt . Ad hoc examen factebat ipfa
TranfveElio, (?) propria lftorum Equi-
tum porapa ; quac &. Probatio , difta
a Valerio Max. quia iri ea examen & di-
fcuiiio vitae . Ii per ccnturias & tur-
masdivifi, ordine equis infidentes vc-
huntur omnes,.quafi e pugna venien-
tes, ramis olea: coronati, &purpurcas
palmatas togas induti , quas Trabcas
dicunt. Incipiunt autem ab cede Mar-
tis fita extra Urbem ( Plimus ab a:de
Honorisdeducit, qua?& lpfa extra por-
tam Collinam ) iranfeuntefque tumalia
iloca Urbis , tum forum , & Caftorum
a;dem pr:ctereunt, interdum ad 5000.
virorum, gerentes pramia & dona mi-
litaria quzcumque a Ducibus in bello
acceperint . Egregium fane , dignum-
que magnitudine Impern fpe?taculum.
Ovidius verbo Pr&crire , utituradhanc
rem .

(a) Equus publicus <]hq msdstiatus .
(&) Tranfvctlio qiiid .



Digiiizod by Coo^lc



Liier Primus.



f I



rem . In hac ipfa TranfveQione farpe
accufati, citati, imrao igtiominiofc dc-
trafli/ quod tamen Auguftus fieri ul-
tra interdisit. Quodfi fineculpa eranr,
abibant, & equum traducebant: fi ali-
ter , fiftebant , & jubebantur vendcre
equum. Solemnein utraque re utrum-
que verbum , Traduccre , & Vendere
equum . Confectis ftipendiis reftitue-
bant , & ad Cenforem reducebant e-
quum.



ni fua: cujuique legionis milites con-
gregantes , & ununvex omnibus ma-
xime idoneum eligentes , facramento
adigunt (i) is fingula juramenti verba
concepit & praeivit, alii deindefecnti
hoc faltem dicebant, Jurarefe idem .
Et hoc appeliabant Prnjurationes face-
re y cum llle prasiret, & conceptis ver-
bis ante alios jurarct , alii fecuti , ia
eadem verba jurantes , dicebant tan-
tum : ldem m me. Jurabant autemvi-
ritim ut plurimum ; an femper , du-
bium . Et jurabant , fe Confules , ad
quatcumque bella vocaverint > fecutu-
ros' neque figna deferturos , neque ad-
verfumVopuIumaliquid fafluros ; item
convcnturos fe juflu Confulum, neque




A 6



in-



(a) MilitaxcSacramentum .



iz De Mtlitia Romana
injuffu abituros . Atque hoc juramen-
tum erat ftatima confcriptione ; aliud
autem pra*flabanr jam milites & edu-
cendi , immo in ipfis jam caftris : il-
Iud ad ipfam militiam, ifiud ad difci-
plinam pertinuit .

DILECTUSSOCIORUM.

Sociorum Dileftus ricbat in Itaiia ,
cum fub hoc ipfum novorum Confu-
Jum tempus magiirratibus fociarum ci-
vitatum denunciabant Confules , utmi- /
Jites darent, & fignificabanr iisnume-
rum, diem, locum , in quem conve-
nire deberent quos legerent.

Soeii (a) appellabantur,quafi confcede-
rati & confortes armorum . Erat au-
tetn difcrimen inter Socios , & Auxi-
Jia. Socii , femper Italici : Auxiliares,
externi . Illi fcmper gratis miiitarunt,
jd eft , fine impendio Romanorum, II
frumentum excipias : Hi mercenarii ,
& quamquam farpe 3 Regibus miffi
fuopte fumptu , tamen & pecunia e-
tiam fcriptt . Socii autem proprie di-
tH poft Italiam civitate donatam de-
fecerunr, & eorum vice Auxilia fue-
runt , qua* ex variis gentibus lecla .
lili autem omnes e provincialibus ;
nam certis quibufdam beJIicofifque po-
ptilis non aliud loco tributi , quam mi-
li-



(a) Soeii qui .



Digliized by Cooglc



LiberPrimus. 13
Jinam & viros imperabant : aiii flif-
fufioresot ditiores, utrumque fiepeda-
bant, &pecuniam, &militem, atleo-
que robur in his & numerus. Etfi au-
tem miles e fubditis, non tamen dile fc
ftu eorum aut arbitrio capiendus : Ro-
mani Centuriones aut peritos aliquos
legendi mittebant , qui fa:pe ufui fuo
& compendio magis , quam publico
ferviebant. Sed & cum hxc aberant ^
dile?tus ille per fe gravis : traheban-
tur enim io diverfas terras , ut magni-
tudo Imperii erat , atque illic longa
militia fere confumebantur .

(a) Indicebant autem militem pro nu-
mero & opibus , quas propemodum fcie-
bant; numerum quidem ex tabuliscen-
foriis , quas probabile eft Romar quo-
cjue fui/Te. Iramo tandem ipfi Romani
Cenfttres cenfum illic egerunt : itaque
pro irapeTio rem hic gerebant , & tot
aut tot rnilitcs imperabant . Jurabant
autem Socii non in fuos Pnfeftos tan-
tum, fed & in Confules , & rem.Ro-
maoara : opus enim fuitvinculo hoc&
alio , ut cum pares viribus eflent , nc
quid novarent aut moverent in Roma-
nos : denique oportuit fubjeftos omnes
pariter efie uni Duci, ergo & in eum
probabilc juralTe . Auxilia tamen non
j"-

<e) Socii quomodotltkli .



Digilized by Google



(4 Jy e Mtihia Romarta
jurabant ■ Singulaoppida Sociorum Prj-
feclos, five Praetores conftituebant, qui
jus aliquod in fuos haberent , eofque
?bfervarent . Habuerunc etiam fuos pro-
prios Quaeftores, fcu Tribunos arrarios,
Scmercedis exhibitores ; nam fua pc-
sunia & omni fumptumilitarunt .Socii ,
praner frumentum , guod habuere a
Hotuanis. Magna res hxc , & grande
Imperii inftrumentum , ?das volentef-
que tot habere manus, nec fuam ape-
rirc ad largiendum ■ Prxda? dumtaxat
participes fuere , & ii quid donorum
aut advenritii Iucelli.

, Dc Evocatis.

Evocati , fepe exercimum robur ,
ex civibus , ex fbciis j ex equite, ex
pedite fumebantur, fed rogatione & pre-
cibus , atque ideo Evocati difti . (a)
Erant enim veterani , gnari , pruden-
tefque militia?, qui expletis flipendiis
fape in Cpnfulum & Ducum gratiam
militiam fumebant. Et quia farpe lit-
teris aut ounciis nominatim evocaban-
tur, inde habuere nomem ■ Grarcts *
?aXiirm, quaii Revocati , quod deFun-
?ti mihtia iterum ad eam revocenrur.
Pierique Evocatorum e Beneficiariis ef-
fe folebant, qui nimirum beneficio Irn-
peratoris ad gradus aut commoda pro-
mo-



(a) Evocati qtti,



Dtgitized by Google



Liber -primus'. 15
moti, iiem agris & immunitate dona-
ti , ideoque magis obftri&i . Horum
propriaquidam & feorflm manusfuit,
per cobortes quidem aut ceaturias dif-
pofita , fed tamen fub uno vexillo .
Immuoes erant Evocati opcrum , ut
ab excubiis, operibus valli, & caftro-
rum , quafi Centuriones & principales
miiites . Sarpe etiarn ordtnes ducebant;
ideoque finguli velut Centuriones fue-
re , & hoc honore ac infignibus affe*
fti . Hinc etiam vites geftabant, pro-
prium Centurionum geftamen-. Etquia
Centurionibus comparati , interdum.e-
tiam mifcebanrur;,; & cum iis confup-
debantur : quin &,cum Legatis, qua-
ii honeftifTimi T ;jungebantur . Hone-
fium itaque omnino gcnus Evocato-
rum ; plerique peditxs , fed & equi-
te?. .j ■- s??t?i4l ft^iis w

De Conquifnoribus . . ,, ;
Ad Dileftum adhibiti Conquifitores,
crebrum munus poft belium fociale
(a) Ii fuemut, qui in agros & extra
iirbemmilli ad indagandam& cooqui-
rendam juventnrem , atque ab ea re
dicli. Multi enim faspe aut fuo metu,
aut paienmm tirnido amore latitabanti
ad erticndos eos & canducendas, illi .



(a) Conqwfitom qui ,



t6 De Militia Romana
Interdum huic rei creati Triumviri .
Ufurparunt & exteri.

Aliaquxdam de DiieBu .

Erar aliaquoque ratio Dileflus ; (*)
cum enira ex tota Italia fcriberentur
legiones, nec omnes illi tam diffitiu-
no tempore Romam venire poflent ,
in regionibus militem fcribebant , &
per nonefliores quofdam , ut Sena-
tores , & Legatos , Dileflus habeba-
tur.

WiSubPrincipibus jara nec Dile&us
erat, fed. mdiitio militum , pro opi-
bus cujufque & agris . Res improba,
? ad perniciem miiitia: germana; in-
venta; Partim enim ignavos, autine-
ptos tironesdabant: partim pro iisau-
rum inferebant, & mille hic prsdan-
di finus & artes. Itaque eo ventum,
ut etiam fervitia & Vilia capita da-
rentur, etfi leges reprimere conaren-
tur. Olim iftis fraudibus nullus locus,
cum es mgenuis militcs fcripti , at-
que ns non crimine, non inrarnia af-
periis y nam hi taies aut urbe , aut tri-
bu movebanrur : e tribubus autem
atque ns honeftioribus fere miles le-
?us. At fub Prineipibus ctiam erga-
itula lntrudere cceperunt. Et quidmi-



rum. 3



(a) Dilc&us cxternus ;

(b) DiltHus [ub Primipibus.



Digllized by Coogle



Liber Primus . 17
rtim 5 ipli eos habuere quafi fervos .
Nam rirones jam captos compunge-
bant , & in cute fignabant . (a) Vera
hscc ftigmata erant , & quidem mani-
bus imprefla miiitum . Infcribebatur
autem nomen Imperatoris : unde D.
Auguilinus Rcgium Chara&erept ap-
peli t. ChryPiftomuso-fayiJa . Duplex
autem iilc ritus ; & de fervis , qui
compungi folebant dominico nomine?
ut agnofcerenrur : & de militibus , qui
prxterre Imperatorem , Petitum hoc
viderur vel ab eo, quod olim nomen
Imperatoris in fcutis , hailis , vexiJlis
folitum infcribi , atque eo txeinpio
tuncin cute: Vel a facris ; quos enira
Deo alicui confccrabant 6c initiabanr,
hos iligmatibiis inurebant. Potutt igi-
tur exemplo quodam parya religionis
primo hoc induci , ut talis quafi con-
fecratus militia oftenderetur ; tum e-
tiam ab hac caufa, ut agnoici poifet?
nec latitaret.



LI-



(a) Stigwata imprejjarniliribus .



i8 De Militia Romana
f***?*t+?-t*



| ,G Q E P R D I N E .

ORdo militia: varius., (a) &InM/-
lltihus , aiqui.' in Ducibus .
'. In Militibus dupliciter confiderandus .
fiecundum Genera , & pcr fartes . Ge-
cera funt difcymina illa militum dif-
i feifa : per pierafque partes. At Partes,
3 ipfse divifiones, ac fub certis fignisac
^ Ducibus diflributiones .
\ QRDINES PEDITUM PER
■ S'* it>' j- GtHft**. j 'j.i . . .
. Cenera igitur Peditam funt gttatuor ;
- IfeliieSy Haftati , Prineipes t Trtarii .

.■ Ifelitet (6) crant viliffvaii , qui-
! qyc & a;ta?, & opibus exigui, in i-
; lio Biiniaw generc militabant ,\ alte-
; rutro tantum, non item . Natn pau-
1 per , fed asvo & afa vetus , in Tria-
* lios translatus videtur: dives, fed an-
j ?is modicus, in Haftatos tranfcriptns .
\ Nifi igitur valde pauperes & infima-
xum clafiium inter Velites non miJi-
\ tarunt: quia non folum parum hono-

% ± 'X-

J (a) Ordtnts diyifio .



% I B E R II.,



(b) Vetites gui.




Liher Sesandtts, tg
rata haec .mHitia ( quippe Ieves j Ste-
rninusfere pugnabant ) fed etiam qiii?
parumtuta, 1 nam pene inermes in fron-
te plurimuai exponebantur hoffi 1 .

Hafiati dicti , (?") quo(i primo
hafris pugnarenr. Idolim; pofteamu-
tatum, manenre nomine , atqwe pilis
& giadiis pugnabanr * haftas jaeulato-
ri-ar apud Velites folos remanferunt .
Sunt & ah'i'fiaflati ; r qui flabiHbus ha-
ftis & ^ontis pugnabant ■? quod arvcr
fequenti faflum .' Haflati juvencs erant'
& adolefcentes ,' ut Principes viri y
aut viris proximi ; & Triarii grandes
& maturi .

Principei , (?) qui a pnncipio
gladiis pugnabanr, tinde &nomen, Po-
itea alii minus ilhiftres fumpti in euin
lccum, nempe Haflati.

Triarii , (c) fic difti ab ordine ,

?.uod in acie tertio ordiue extremis
ubfidiodeponuntur. Eft inGloflis Ter-
tiaritis, *f iJ(wt , quafi fubfeffor , & in
vicem Iocumquc paratus ■■ Subfidebant
enira ipfi- Triarii preflb altero genu -
Difli etiam Piiani-, quod' pilis pugna-
trent; & lotus illfe ordo Pilus vocatuv.
Immo ewatn difti Atmitcs ■> BvrxiVtii ii
V icmrit T&htt . ■

' Tfr-



(a) Hajiartiqui. (b) Principesqui,
(c) Triariiqui.



20 De Militia Romana

rtqoe faoper, & legionibus eriamau'
S 'PJ °°" augent. Caufc plures ;
quod robora ha:c& fios ipfe vitorum
meo Ii non nutneto , latnen virtute ie-
quateni : quod taro aiit numquam hiec

5S,'3 P " 8 " sb>t ' ' ci in
uemum integtabat aciem aliis admix-
M ; quodob adjunflas etiam alias c o-

Anr, u ift ' P "'?P" etant

1200. Hjfl,,, tot.dem r reliqui, &ar-
tare minim.ra/rrr, qui Gnguli cumle-
gione augebantur ptoportione.
ORDINES PEDITUM PER
Partei.

oingula! har artates five eeneia evrr-
P?.Velit,Ju s ,aT,ibunY s & c Su
non.bus dmdebanrur I in ( i Jut
°v"? V H r* Mmi P?H dicli ,
5 "| c "*?7? , e* his Ltgi, to-
ta. Suntemm m Legione Centurire
fe. M.mpuli jo. Cohortes ,o. Veli-
tum nec manipuli proprie , nec lia-na
hVi S ? M SnaL miles dE
oerm hoc "'■ Velites autem IparS
JroZ mPU '° ! - Hinc ipBtCenturiine,
al.orum mampulorura etfi raro in
?emme aut acie fic inceflere , & fe "
Webant prtemirti , ad incerta & ?
. cul-_

Ca) NumtrmhoritmGeHcrttm
(b) /W? Gintrum .



liber Seeundus . 2t
cultz viarum eiploranda; la acie.fl.uo-

nbus " M "' & ***** '6??-
. ■ ■ i?f Manipulo,

. ORDO (a) e ft dimidiata pars Ma-
nipuk : nam dtio Cemuriones erant
m manipulo, & unicuioue fua pars ad-
lignata , quam duceret ; oue vocata
i^entuna , five Ordo . U in vcteri Le-
gione fuit oo. militum . Hinc Ordines pc-
tere>& tmj>etrare; \mOrdinis duilor,
pro Centunone . Primi divifio. fuit in
Mampulos , Gra-cis <nr?> s (A) qua:
diutiffime iq militia manfit Sed la-
bente Impeno mutavit , & Centurias
pto Manipuhs habere cceperum; Ma-
nipulos pro Contuberniis aut Decuri-
is ipfis . Manipulorum vetuftas fta-
tim ab Urbe condita , imtno ante i-
pfara fuit.

De Cohorte.
Ex Manipulis conficitur Cohors (?) ;
Ea vok Gracanica c&, quod claufum
vel feptuna in anteriore domo vel vil-
la y.dpre> illi dixerunt . Latihi Cohor-
tem, vel Cbortem, >iam & fic fcribe-
bant . Martial . Rauc* chortis aves ,
Cohors habuit 3. Maniputos , Hafta-
tos , Principcs , Triarios ; adde & Ve-
--■ I li-



(a) OrdoattiX. (b) Manipulus.
(c) Cohorsqnid. '.'



22 De MilitiaAeviamt
lites , qui manipulos folebant cotnita-
ri . Fuit igitur juira & plena Cohott I
Jegionaria, homines 420. Si pleniores
Manipuli StLegicmes, plenior & ipfa ; 1
.& -indc. Cohortesquingenarias, Stfex-
cenarias Jegimus . Grajci Cohortemvul-
go yopap.E |4 fl : H ?v, ut & Enniusufur- 1
pavit. Sm&xiSptTas interpretatur Nu-
meros . Cohortes omnes in Iegionibus
erant numero a;quales, ,quia 6c mani- |
puli .tales. (<r) Sed quia prima: digni-
tas ali^ua attribuitur ., id rion a nu-
mero, fed a .fplendore Scprimatu fuit', |
quod primi in ea Centuriones generis
cu.jufquej-Sc forfan flms aliquii & e-
JetVio virpruna,> ■ ?!<;

B6H & qusdam C*Ap? Prefowi (*)
velut estra, ordipem , edecumata &
grandis , qua> a PrEetore rion difcede-
ret; a Scipione Africano inSituta, _In
hoc genus fere edoptati & adfcripti
amjci & yoluutarii .■ etii alii fortifius
potius v.iris implebant . Hi dicli Pnc-
tpnan/j eorum arma thoraces fquamei,
& fcura imbricata. Veteres unam fo-
lam habebant Cohortem Praitoriaai ?
pofiea per bejia civilia.au?ta: . Augu-
nus Roma? circa fe habuit 9. Prstorias
Cohortes , firmamcntum imperii , &
P°-



Ca) PrimaCohoTsdignior.
(b) Co/iors Pratoria qm .



Libti Secundus . 2 3

poftea peftem . Talis filit apud Mace-
dones Cohors Regia.

De Legionc .
Ex 10. Cohortibus fxiLegio, ficdifta,
f^Oquod leguntur milites indileftu. Iri-
flituta a Romulo hominum 3000. Regu
bus ejeftis fuit 4000. Beilo Annibalis
ad 5000; 'ventnm . A Scipione denitjue
in Africam trajefturo <5ooo. fac^a. Le-
gio varie difta. (?;Gra:ci veteres sp"<l
rinejii , Hparsu/ta, & creberrime 1 &yw*
dixerunt i novelli etiam fltfi* ; iiuem
& ri\H & t*%? . Sic & Latini- iH*-_
nun dixerutir apiid Vegetium. . Nuraeri
pro Legionibus Tacito ; Ordiites He-
gcfippo; Vinutes Paulo Diacono,quod
tamen communius pro copiis & robo-
re militari,.

Gommunis agnominatio Legionunva
Humero fuit, idque rlifcretioni. 1 ! caufa ,
ut diceretur Prima , Semnda Tertia ,
&c. Id autem ab ordine temporis &
dileftus , quo confcript* '. Sed fue-
rum& aiia paffim Legionum cogno-
mina. Ab Imperatoribus Augujia, Clau-
dia, Flavia. A locis hibernorum , ut
Gallica , Cyxenaica , Scythka , Mace-
donsca, Aegypiaca, Germanka, ltaii-
-'■> . ' r"*M5iiii -.. - .;:'<:.:) ifir ! Jifc. 1



(a) Lcgk unde eHtla.

(b) Vatit nominata.



24 Df Miiitia Romati*
ca. &c. A Diis cultis Apolliaaris,Mi-
nirvia. Ab armorum pra;(lantia , Fer-
rata qua; tota e ferro . A ioco , Frc-
? tifis , frcto aflita . Ab inligni forte
fcutorum, Fulminatrix. Item, Vitrix t
Gemina, Valms , Adiutrix , Pia , Fi-
delts, Felix &c.

ORDINES EQUITUM.

Equitum divilio fuit rn (a) 10. Tur-
mas . Turma difta quali Terma , quia
ter denos habuit equites . Erant au-
tem in Legione Turma; hicenaria; 10.
leii equires joo. Sunt ergo Turma; in
Ala , quot Cohortes in Legione ; &
pecuria;, quot Manipuli, terna; enim
in I urma .

DIVISIO SOCIORUM.

Socn dicebantur (4) AU , feu C?r-
??" , quia plurimum ut alaj in airibus,
corpus illud Legionum tegebant Socii !
hmc Aladtxtra , & fiaifira ; Corau d,x-
Ttfi'? ■ Habebat Ala E-
quites & Pedites.

Bfttila numero (c) duplo,- quialate
bocn per oppida & agros fparli , eo-
que facilius habere iTs equos & tole-
rarej ar Romani, nec cenfu multi ni-
mis equites tunc erant , & in uni ur-
ne haud tain commode habebant . E-
rant

,.1" Pi v i r ' H"'- m ■ (b > ** **?-

rnm. {c)iom hquites guot.







Libtr Secundus . y$
rant erga 600. Detrafta autem tertia
parte Excraordinariorum , erant non
nifi 400. Hic quoque numerus Ala di-
c~rus, & illi ipfi Equites Alares. Erant
autem duplices : Extraordinarii , qui
funt 200. ex his una turma , id ett
40. Abletli, qui funt ele&i & excer-
pti; Alartt, qui fijnt 400. dividunrur
jn 10. Turmas, fingulas hominum 40.
Nam Turmar Sociales decuria una
cxccdebant civiles . Ita in Confulari
excrciru duas Turmas habebir Con-
ful : reliqua: erunt Turmz Extraordi-
nariorum 4. & iterum 4. ex utraque
Ala.

Peditct ve? ut plurimum (a) 4200.
Ala habcbat . Horuiripars quinta Ex~
traordinarii , numero 840. & hi ele?ti
& excerpti ; ficut Ordinarii, qui funt
in vulgo. Sunt Cohortes 2. hominum
336. Sc una dimidiata hominum 168.
m AbleSos, qui femper juxta Confu-
lem , in via , in caftris, in pugna ,
velut fatellites quidam aut cuftodes .
Reliqui Alartt ? numero 3360, divifi
vel in Manipulos & genera , ritu ci-
vium ; vci dumtaxat in Centurias Sc
Cohortes. Cohortes fingula- 33(5. mi-
nores qtram civiles .

B DE *



(a) Pcditesex Sociisqaot,



Digitized by Google



26 De Militiet Romana
DE DUCIBUS.

Duces fuot duorum generum : (?)
Proprii, qui certae alicui & uni parti
prsfunr; Communes , qui commimiter
omnibus . In illo genere ifunt Cea-
turiones , & Tribuni : In iito Legati ,
& Imperator,

DE CENTURIONIBUS.

Centuriones (6) Confulum julfu aut
permifTu aTribunis ekfti, ex fuoquif-
que genere ; fa;pe tamen viitutis cau-
fas e genere in gentis ad honeftiores
ordines rransferebantur . His alfigna-
bantur ordines per eofdem Tribunos.
Promovebantur ad id munus virtutrs
caufa , tamianimi , quam corporis ,
fed maxime milicaris. Hinc (r) Proma-
tas , in faac re velut propria vox , &
Promotio. Pomotus, upwrnTM napd pa-
H*iui, qui provebitur & afcendit a-
pud Romanos. A fortibus ergo faclis
promotio : Et faocmilites reddebatfor.
tes. Paulatim ipfi Principes cceperunt
ordines inter beneficiadare , & ab iis
petebantur. Quin & cenfus faabitara-
tio, & quidam ditiores (latim ab ini-
tio Centuriones fafli , fine aliis miJi-
tia: rudimentis. Quid, quod etiam a-
liter



(a) Ducum divijio.

(b) Centuriones ut creati :

(c) Promottts r Promotie .



Dlgiiized by Google



LiierSecunilus . 27
liter fafti per opes ? emebant : fed
hoc apud turpes .

Eleftio Centurionum duplex : (*)
Ptima eleftione cligebantur 50, Toti-
dem altera ; nempe cx quoque nume-
ro, genere, fitu feu manipulo decem,
Qui primo eleclus, nempe Brimepilus,
(?) pluribus eminuit; etiam eo, quod
more & jure ad confiJium militare ve-
nit , in quod primo omnium Legati ve-
niendi jushabebant, & Tribuni j igi-
lur parte quadam iftis xquabantur .
Interdum plerique omnes Centuriones
advocati in confilitim, fed pro tempo-
: re , ac arbitrio Ducis magis , quam.
more . Intcrdum & Equites admixti ,
dignioreS fcilicet militum, ocCenturio-
nibus a^quandi . Infigne Ccnturionuin
erat vitis .

Centuriones ;am elefK , rnrfus
fibi eliguntUragos, qui funt vel agmi-
nis coaflores , qui a fine & a tergo
curant ; vel verius (r)Optiones : crant
enim hi fubfidia , & velut Viearii
Centurionum . Olim cum a Tribuno
darentur, Accenfi fuut dicli; fed poft-
quam Centurioni optandi teligendique
jus fuit , Optioncs ; ex faflo nomine

1 fumpto : Di&i etiam Succenturioms .

I B 2 Fue-



(a) E!c?lio Centurionum . (b) Primo-
pili dignitas . (c) Optionum clcitio .



DigmFWlby Googlc



28 Di Militia Remana

Fuerunt ergo Centnriones 60. & toti-
dem Succenturiones , feu Optiones .

00 lidem eligebant etiam duos vi-
gore animi & corporis praftantes Si-
gniferos . Et quamvis unum tantum
videtur fuifle vexillum in manipuio ,
duo tamen erant Vexillarii aut Signi-
ferij ut altcr alcerius vicem obiret in
defatigatione ( gravia cnim ha: figna)
aut etiam in morbo .

Ordo autem Centurionum [5J triplex.-
A numero, A genere, A fitu, A nu-
mero efl , qui in ipfis manipulis aut
cohortibus ; & ut ilii atque ifiar non
nifi decimx, fic Centuriones 1 a pri-
mo ad hunc numerum defcenditur ,
nec itur infra. A gemre , qui in ipfa
cohorte una fpe&atur , & honertior
Centurionum ilie , qui in eo honeflio-
res . A fitu denique, quod eos , qui
ejufdem aumeri , generis , immo ma-
nipuli funt , fpeflet , ut dignior fit ,
qui primus eleflus in ele&ione prio-
re . Dnar enim funt elc&iones ( uti
dixi ) priore eiigebant Cenuiriones jo.
nempe in quoque genere to. tum ite-
rum 30. eadem divifione . Ergo ornnes ,
qui primi , fecundi , tertii , in talige-
nere, in tali .manipulo , priore eIe?tio-
ne

(a) EleBio ftgniferorum .

(b) Tripltx ordo Ccnturimutn .



Dlgllized by Coogl

1 - — — — — , . .



Liber Sccundits . 29
nedifli, ii prarerant dextra; centuriar,
& hoc afpe&u in eodem iumero , ge-
nere, manipulo digniores . Sic Hafia.
tus primus, pro Centurione in primo
ordine feu manipuio Hailari . Sic pri-
mus Princeps , prioris centuriar.

Promovebantur Centuriones O) non
faltu, fed gradu, & ab infitnis ordini-
bus perveniebant lento pede aii pri-
mos . Et harc promotio per cohortes
oc manipulos fiebat , hoe modo : E-
rant 10. cohortes , infima decima, &
in ea 3. manipuli , in cuoque horum
duo Centurioncs . Ifti omncs numero
pares, genere impares : ideoque pri-
ma promotio in eodem numero &.eo-
horte , 3 manipulo ad manipulum ,
five a genere ad gcnus fuit; puta , a
decimo haftato ad decimum princi-
pem , ab ifto ad decimum pilum .
Tum expleta ea cohortc, numero a-
fcendebant , fiebantque noni , mos o-
clavi , & denique primi . Cum jam
illic, a primohattato ad primum prin-
cipem , a primo principe ad primum-
pilum ibant. Virtutis tamen hic farpe
refpec~tus, & ea eximia ad primos e-
tiam locos faltu traducebat . Arca-
num , & utile militia; firmamentum .
Sic etiam de legione in legionem tra-
B j du-



(a) Promoiionis Ctntui ionum r*tie .



30 _ Dc Militia Romana
duci foliti aliquando . Primi ergo or-
dines funt illi Centuriones in prima
eohorte ; Primus haftatus uterque ; Pri-
mus princeps ; Primus pilus . Nec a-
liter inrelligendum , fi legitur, Centu-
riones primorum ordinum ; ve! compen-
dio quodam Pritni ordines , pro ipfis
Centurionibus talium ordinum .
De Primopilo .

Primopilus varie appeilabatur ; (a)
Centurio primipili , & PrimipHus, Pri-
mopilus fimplicirer , vocibus junftis ,
Item abfolute Primi/s Centurio , ryi-
t-b v-a ynnTo: , Dux aur Pri nce ps ie-
gionis. spa^T/tJapj-nf 7 g T ?ytmT^ , Vtx-
feclus legionis. (b) Erat enim ipfe ca-
put & du?tor omnium Centurionum.
Etiam in Collegam fuum , finirtrum
Primopilum , jus aliquod habebat
nam nsec de dextro accipienda , &
fummo, nifi tamen imperium hoc in-
hibuere per vices. Imperabat quidern
fua: dumtaxat centurise, fed quiaman-
data Imperatoris aut Tribunorum fc-
pe per illum edebantur in vulgus , e-
tiam in acie , in agmine illum afper-
ftabant, & ad ejus rmrum fiilebam ,
aut procedebant , ideo quia Aquilam
regeoat, primum fignum. Et ita prz- *
erat Aquila: , ut etiam fub iter ipfe
evel-



Ca) Primipili nomina . (b) Officium .




Liber Sec undus . 31
evelleret refixam, & SigniferO fuo in
manum daret .- quin etiam in ipfaacie
affiftebat, & tuebatur. Quia igiturA-
quila in Primipili tutela , & ei velut
afiignata, inde manavit , ut Aquila ,
pro ipfo illo munere & Primopilatu u-
fuparetur.

O) Huicmuneri non modo dignitas,
fed & opes ?djupft*. Etenim prarmia
Primopih in pecunia primum , quam
certam U| definivit Auguftus, fignate
retigit Papinianus, 300. aureos : for-
taffe pro cenfu equeftri.- Certe adjun-
flus is honos, & pro Equitibuserant,
qtu Primopilatu funcif, dicebanturque
Primopilares , vel PrimopiUru. lo Co-
dice Juftiniani & Theodofii , Primipi-
li munus miniftcrium magisfuit,quam,
honos ; fic enim diiti, qui ad pafcen-
dos milites folemniter ad limitem de-
ftinantur . Quia tamen olim Pnmopi-
Jatus quiddam eximium , petitus am-
biriofe & repetitus arque adeo Tri-
buni ipii, poftquam defuncti , capie-
bant.

DE TRIBUNIS.
Sequuntur Tribuni y qui ut Centu-
riones manipulis, fic iili toti IegionL
pra-fuerunt. Grsci a firailitudine qua-
dara, nona veritate, vocant Xtxiotpyat.
B 4 - Mil-

(a) Prxmiam, & dignitas ., ^ .



Digilized by Google




-f 2 Di Militta Romtna
Millenarios duces \ quates erant in er-
ercitibus Macedonum , unde ad Ro-
manam miiitiam tradufti.

(?') Tribuni feni in quaque legione
eiant . Creavit eos primo Romulus ,
ejufque exemplo Reges & Confules ,
donec & Populus in hunc honorem jus
& fuffragium fibifumpfit; quodfaftum
primo circa annum U. C, Jf j. Cum
vere minus idonei erearentur per am-
bitum & gratiam , Populus exciufus .
Id autem non diuturnum; Populus jus
repetiit, ita ut parem numemm Tri-
bunorum Confuies & Populus creatent.
Qui a Populo creabantur , digniores
habiti , & difti Comitim , quia Ro-
im in Comitiis defignabaotur : qui a
Confulibus in excrcitu creabantur, di-
fti Rutili , pofiea Rufali . Prsetores ,
aut Confules , aut qui pro iis, fa^pein
provinciis creabant Trjbunos ; & ifli
ln annos mutabantur.

Tribunorum (i) duplex genus .■ E-
quites , & Plebeji . Plures ex Equiti-
bus, etiam non raro ex Senatoribus ,
pratfertim graviore beiio ; alioquin con-
tra gradus hic ad fenatorium ordinem
erat . Atque hinc difcrimen Tribuno-
ruro , ut quidam Lat iclavii -, quidam
An-



(a) Tribttnorum numcrus & origo.

(b) Duptex gtrwf.



Digilized by Googlc



Libcr Sccundus . 33
Angufiiclavii : illi, qui ex Senatu ; ifti,
qui ex Equite nati . Laticlaviorum prx-
flantior ordo . Utrumque geaus ambi-
tiofe petitum , & datum; & quo plu-
ribus gratificari pofient, faclum feme-
lTre, Hinc Semejlrc aurum, dixitjuve-
nalis, quia etiamannulo aureo uteban-
tur Tribuni. Vox deinde Tribunifaia
notione ufurpari ccepta , & in variara
adminiftrationem aut pra:fec"turam ut
Tribunusfiabuli , fabrica , voluptatum ,
&c.

MuniaTribunorumerant , (rt)jusdi-
cere, & de capite cognofcere: fignutn
excubiis darc , vigilias curare , mum-
tiones , exercitia , &alia.

Tribunorum ornamenta , (A)aureus
annulus, quo carteros milites non faa
uti, fed ferreis tantum. Equites quo-
que geftabantannulos aureos, quiapa*
ri peue loco & dignitate cum Tribu>
nis erant . Hoc tameti difcrimen diu
poft fuliulit Severus Imperator , qui
inter alia militibus indulfit aureis an-
nulisuti. Aherum infigne in vefte fuit,
quam paulo fplendidiorem geffiffe Tri-
ounos vero eft fimile , ficut & ipfos
Centuriones . Sub Augufto , & dein-
ceps, tunica lati clavi fuit Tribunis
iis , qui fenatorii gradus aut fhrpis ef-
B 5 fenr.



(a) Ojficium . (b) Otnamtnta .




54 DeMilitia Rcman*
fent. Fuerunt etiam poftea iifdem Ap-
paritores , fed ab Alexandro Principe
fublati ■

DEL DUCIBUS EQUITUM,
& Sociofum.

Equites Civium in 10. Turmasdivt-
ferunt, ex unaquaque 3. fumunrfutu-
ros Duces feu Decuriones : funt igirur
jo. Duces in 10. turmis . Tot autem
iunt Turmr, quot Cahortes ; O) toc
Decuria; , quot Manipuli . Dnces igi-
tur etiam totidem , nifi hoc difcrimi-
ne , quod Turma unum , nongeminos ,
ut Maniptilus, haberet , Hi fibi affu-
irtebant j.Uragos , fcu Optiones -■ nam
optio etiam in Equitibus, & Optiona-
tus ipfum munus .

(.?) Turma 3. Decuriie funt; & qui
Decuria; prseft , Dccurio dicitur. Mu-
tatum tamen in numero , nec 3. fed
unus tantum, nomine prifco retento :
ut enim illa Ttas manipulos in pedite
fuftuJic, fic etiam in equite Decurio-
nes neglexit . Sic quaeque Turma (f)
unum fignumhabuit , non qusque De-
curia aut Dux , ut in pedite fa&um .
Erat taraen ordo in Turmis & Decu-
rionibus talis, qualem de pedinbus di-
jti-



(a) DecUrionum numnus. (b) Tttr-
rna Dtcitria trts . (c) Sigatim unum .




Libcr Sccundus. 35
ximus. Cum pritmis nonadeft, fecun-
dus vices ejus fupplet.

Socios orJinabant PrafeSli , ficuc
Cives Tribuni ; & ipfi Prsfe&i aCon-
fulibus conftituti : quod valde ad rem
Romanam & fecuriratern pertinuit , &
contraomneramotum & rebellioncm ?
re fuit , utSociis (.1) Duces pra*cipuos
darent Romani , non altos fcilicet, aut
animorum plenos, fufpeclos } aut pa-
rum fideliter Romanos. Prtefefti hiuc
rmmero, fic jure & poteftate Tribunis
pares , & qui eadem omnia in Socios
ufurpabant , qux ifti in Cives.
DE LEGATIS.
Legati Imperatoribus adjunfti ; (?)
primo non tam ad imperandum , quam
ad confulendum inftitutt ac miffi . Mif-
fi, dico,- quia hinc videtur ipfum no-
men Legati, quod Senatus quofdam ?
primoribus in caftra ad Ducem legabac
militiae gnaros, quorum opera & con-
fijio uteretur. Magna erat Legatorura
dignitas ; habebant enim poteftatem
Imperatoris , venerationemvero Sacer-
dotis. Iam olim in rc Romana fuerunt,
& quidem fupra Tribunos , eleeti at>
ipfis Confulibus j ita tamen, ut con-



(a) Ducti Sotiorum . Lcgati tffl- injii-
tuti ,



jtf De Militia Romana
filiura confenfufoue Patrum intervene-

rit .

Munus eorum (a) confulere , admt-
r.iltrare, prajeffe, & uno verbo, vica-
riam operam Imperarori dare. Cicero
appeilat Nuncios pacis ac belli , Cu-
ratores , Interpretes , bellici confilii
Au&ores , Miniitros rauneris provin-
cialis.

(b) Larga eorundera poteflas , fed
tamen Imperatori devinfta, eique ob-
noxia . Interdum etiam imperanc, &
Imperii infignia fumunt, cumobtinent
tfduciariam operam Imperaroris, earn
fcilicet, qua revocatur cum vult is ,
qui dedit; propriam enim & a ie non
Jiabent. Cum abfens Conful aut Pro-
conful, & Legatus ejus vicem fufline-
ret , etiam Jiftores & fecurcs habuiffe
legimus .

Numerus Legatorum incertus ._(<"_)
Plures fauciorefque fuerunt in iegioni-
bus, ut Senatui vifum, & ut bellum,
ai* res pofcebat . Pierumque tamen
pro numero legionuru attribuci ; fi^gu-
lis linguli .

Sub Principibus duo genera Legato-
raia fafla, (d) Confulares , & Prarto-
rii : quorura ilii toti exercitui prseef-
fent i



(a) Mtmns eorum. (b) Potefias .
(?) Nnmtrns . (b) Genxs dupiex .



Liber Seeundus. 57
fcnt ; ifti legionibus fiagulis , idque'
Aiigufti invento. Quafi cnim unusille
jam Iniperator efTet , rcm adminiftra-
bat per Lcgatos ; nec aliter diceban-
tur: eoque nec triumphi jus habebapt,
cum omnia gererentaufpiciis alienis .
Legati Confulares etiam fimpliciter
Confulares dicti. Prajtorii etiim Legaii
legtonum. Legari ipfi; poftea DucesLA-
tinis difli . .
DE IMPERATORE.
Supremus ac comrnuniinmus Ducura
ipfe lmperator , a quo Cives, Socii ,
Equites , Pedites , denique omnes &
omnia pendcnt. (?) llie eft , qui nori
folum ihidhim , fed aufpicia etiamha-
buit ( diftincla enimiita: ) Du?tum ,
cumipfe inrerfuir.- f? Aufpicia , cum
alius rem geiiit illo mandante, &For-
tunam ac Deos fuos commodante . Naro'
fic loquebantur , Suos Divos prtbere ,
Suos Deosdare, id eft , dirigere& ju-
bcrc ■ Sumptum autem a morc vetcri ,
quo omnia gefta aufpicato , praefertim
in bellis. Nec itta fine in caftns ip-
fum Augurale, & juxta Prstorium fi-
tum. Ha:c olim ita, & fcrio fervata}
poftea non nifi imago & nomen man?
fit , cum pleraquc jani a Proconfulibus
aut Proprauoribus adminiftrarentur ,
qui-



(a) Imperator 'qnit . Aafpitia Hlius.



De Militia Ramana
quibus aufpicia nulla . Nam foH ma-
giftratus ea habebant , eaque domo ,
Latims feriis aflis, facrificio in monce
perfeflo, votis rite nuncupatis fecuni
ferebant, nec privatum aufpicia-feque-
bamur. Atque adeo Aufpicium fimpli-
citer pro Imperio Tacitus pofuit.

Imperatoris (a) infignia fuere Hflo-
res cum fafcibus , atque ii paludati .
Ita enim ad bellum egredi folebant :
quin & ipfe Dux palutiatus . Etiam
tuba; tunc incinuerunr , & ad eas fa-
fla profeflio. (6) Paludamentum Varro
dixit infignia & ornamenta militaria .
Diflum etiarrt Sagum*, &.Sagulum \ ia
ipfo Imperatore etiam Chlamys. Nec
folum Imperatorum erat Paludamen-
tum, fed etiam tnbuitur aliis militibus:
hinc apud LucilHum Rorarius paluda-
tus legttur . (c) Forma paiudamenti erar,
ut extrema longitudinis efTent Citrim-
queangufta, imislatioribus . Colorejus
eximius , & quidem c cocco . Ab hoc
colore, Puniseum dixerunt , five Puni-
cum, pro paludarnenro . Erat etiamal-
bum, quo interdum ufi , fed crebrius
eocceo. Imperatores incer vota- &im-
molationes esibanr , & tunc veftetn
hanc capiebant / qua? profeflio etiam



(a) Jnfignia. (b) Paludamentum quiSi
(c) ejut Fcrma & Color.



Liber Secundus . 39

celebriseffefolebat frequentia deducen-
tium pi-ofequentmmque .

O) In equis Imperaroriis etiam tale
aliquid ufurpatum , iique , unus vel
plures , ornati infignibus mrfiraribus ,
phaleris & auro , fbrtaiis & coccineo
ftrato. Simile quid apud Grarcos , &
in Regibus erat , qui iicornatos equos
habebant.

L I B E R III.

D E A R M I S.

ARma dupiicia: Adpetendum, Ad
tegendum. llla proprie Tela, &
li'a?c Arma . Nos Cum Polybio tnilitcs
fecundum generaarmaoimus , ut primo
fua arma habcant Velites , five levis
armatura ; tum reliqui : & utraquc ilia
tnixtim.

DE LEVI ARMATURA .
Commune noroen Levis Arnratura
eft, Ferentarti , 3 ferendis armis difli .
Horum autem iLevium militum plura
genera five 1 partes, (i) Rararu , -tfjv
eenfi , & (juos hic Veliut dicirans . U-
' lipri-



(a) Equi Imptratorii . (tyLtviummi-
JttHtn gtnera . .



40 De Milttia Rormtrta
li priores duo in veteri Levi armatura
fuerunr; ifti poflremi in nova (?). Er
norandum cfl , novum totum iihul dc
Velitibus fuifle, & antea Funditores,
Jaculatores , Sagittarii, & id genusin
ufu, quos duobus illis nominibus , Ro-
rariorum , & Accenforum dicebanc .
Manferuntque illi ad bellum Punicum
2. quo Velites infKtuti, A.U. C. 541.
ante perraro id nomen in Romana re
legitur; (?) fed Velitibus ufi funt an-
te Romanos Galll & Germani . Et
harc Velitum origo , qui poft Csefaris
sevum defierunt , & vox deinde u-
furpata pro levi milite.

Rorani & Accenfi erant , (0 qui e
levi armatura primi pnelium commtt-
tebant : Illi quidem fic difli , quod ,
ut ante imbrem fere rorare folct, fic
ilii ante gravem armaturam prodibant:
Hi vero , quod ad cenfum legionurn
adjicerentur . Stabant autem Rorarii
( uti etiam Accenfi ) in fine, &ater-
go agminis poft Triarios , donec pu-
gnaccepca, tum procurrebant , & emi-
nus inter ordincs pugnabant . Utrum-
que aurem hocgenus, natis VeJitibus,
defivit; poftea tamen iterum in Fun-
ditoribus & Sagittariis quaii refurre-
xit.



(a) Nata. (b) Velitum arigo . {c)Ro-
Tttrii & Acu-iift qui .



Dtgilized by Googl



Liher Tertius.
sit. Nam Romani , promoto jam Jm-
perio , Sociis in civitarem acceptis ,
provinciis variis fubje&is , Velites e
fuis fcribere omifcrunt , eorum locoufi
Funditoribus , Sagittariis , Jaculatori-
bus , quosBaleares , Cretenfes , Nu-
midac, & id genus nationes fuomini-
firabant: qui tamen inermes fuere plu-
nmum, uc illiprifci . Sagula habebant
& cmgula fuper femora . Talem pi-
flum utcumque damus, qui faguloaut
chlamydula redufta, ]apides finu pra;-
ferr. Sed &. alium etiam diligentius paulo
armaium , cuigalca , fcutum lunatum,&
ocrea una.Hi tales autem rari ,

ARMA VELZTUM.
Velitum arma 1. GJadius 2. Hafla .
5. Parma . 4. Galea, iive tegmcn ca-
pilis.

1. Gladius (?)Hifpanienfis, quialiis
quoque militibus, & infra moxdefcri-
betur .

2. Dt Hafta .
Hafra*, (A) velHaftuIae nttmero7.ex
tenui Jigno, ut hodierna; fagitta: ,■ fe-
ptena enim illa manum implebant .
Ifix hafts: , quia fua quadam forma ,
& minores , difcretim ab aliis di?la; :
Hafttt velitares . Graecis jVfff , telum
. 'P



(a) Gladius. (b) Hafia



42 Dc MUitia Romana
ipfum," & ypnff d'|U?xdi , Vclites dicun-
tur , quorum primum & przcipuum
munus, jaculari. Hafta: _ hie eranr lon-
gitudine tripedum , digitali craffitie ,
fcrro molli 12. digitorum I, unde pn-
mo jaftu ftatiminfleftebantur, ut ho-
Hes retorquere non poffent.

3. De Parma.

(a) Parma e ligno, corio fuperindu-
flo, erat rotunda: hinc nomen , quod
a medio in omnes partes par j tripe-
dalem. habuit dimenfionem.

4. De CaleaVelitum.

(?} Galea, aut Galerus, e pelle aut
lana tegmen capitis erat Veliti , non
ex a;re aut ferro . Sic enim diftingui-
tur Galea a Caffide , quia illa de co-
rio eft, harc de lamina : Sc vox ipfa
prarfert, nam d-ni 7-?; yakevc, a feie,
aut muflela . Sane prifci regmina fcre
capiebant a feris ; unde in Homero
'xTiitn, Wtth , T-aUfHM , etiyti* . tnnftcli-
na, canina , taurina , caprina . Et in
Suida aXa-ffiJtt'* , n' ntpwta-Kaitt . Vul-
pina , ipfa galea . Sic di?tte , quia. a
talibus animalibus capta;. Ipfas etiam
leoninas exuvias fumebant , Scficapta-
bant, ut caput capite velarent , cste-
ris humeros , & dorfum ; & Romani



(a) Forma Parmx. (b) Galsa ?ryao
fatla.



Digillzed by Googlt



Lilier Tertius . 4 j

in fua militia vuigoufurparunt . Nam
in columna Trajani omnes figniferiin
hoc habitu, cum pelie leonis , quaica-
put , humeros, dorfum regar , &cau-
da pedes flagellet . Non Iic tamen in
noftro Velite, cui galea tantumexta-
li aliquo tegmine ; & farpe lupo, Ro-
mana fera, & Romu!i nutrice ; alias
cx urfo, aut tali fera. Afri e ferpen-
te . HffltC talia tegmina appeilant Ga-
lcros , Galcriculos t Cudoncs . Caleis c
corio etiani ufi Grarci aut finitimi , ut
Paphlagones , Macedones . Legrtur
etiam Galca -uenatoria , pro hoc fcn-
fu .

A Velitibus haud IongeabfuntGra:-
corum (a) Peltafla;, five Cetrati. Hac
occafione videndum quid Cetra , quid
Ptlta.

De Cctra, &Pelta.
■ Cetras, five Cittat Afri fni fcuti
dicebant, atque eas varie pingere aut
carlare folebant . Tales hodie Mauri
gefrant ,, fed majufculas , & formaras
fere in corhumanum. Bntannis eriam
harc fcuta tribuit Tacitus . Hujufmo-
di quoqne fuenirrtHifpanorum , qui vel
maxime Cetris ufi , Hfque pulfatis rhy-
tftmice & cantu faltuque hoflem inva-
fenmt, pene Laconirm rito, quiadti-



(3.} Peitajlt . (b) Cf(r<? fitid.



44 Cf Militia Remana
biam & nutneros ingrefTi & congrefTi.Gal
ii,Germanique etiam cantum ac faltatio-
nem adhibuerunr.Cetram piffim pro Pel-
ti etiam fumunt,& proea Latini reddunt.

Pcita autem inventum Iphicratis ,
(o) cujus forma non longe a Rornana
& velitari Parma , etfi fortaffe haud
ufquequaque fic rotunda . Pelta expo-
nitur Thracia armatura , Latini fere
Parmam reddunt : & in Gioflis , Par-
ma , *p?K??i? S n\ot . A tali parmula-
rum figura gladiatores Romie erant ,
Thracrs di?H , quia iis armabantur .
Pelta;(?) formaad ancilia acceflit, etfi
lateribus minus incurvis aut redu&is.Ted
leviter finuata, & introrfum curva.Pelta
vero Amazonica diiiinfta fuit aprioribus
Ieviter finuara , inmodum fere Lunte :
inde Pelta lunetta , apud Virgilium. In
prifcis monumenris & lapidibus vifitur
bilunis, id eft, duplici femiluna infignis .
Peltam e marmore hic exprelfam vides .
Item alteraro fupra pariformem,fed pau-
lo magis d;ffufam,inFunditore,quem de-
dimu;pag. 41. * * * *

Peltae pendebant e collo loris , & cum
fefe aptarenc pugna;, detrahebant.
ARMA HASTATORUM .
Hafratorum arma i.Scututn.i.Gladius.
3. Pilum. 4<GaIea. 5. Lorica. 6",Ocrea .

Ea-



(a) Pelta quii . (b) Porma tjus .




Diglllzed by Googlc





Digilized by Google



Liber Tettius. 45
Eadem parirer arma fuerunt Prinei-
pibus & Trtariis, nifi quod Triarii pro
pilis haflas ferrent. (a) Caufa aperra ;
qiioniam in extremodepofiti ,Iongius ab
holtc erant , quam ut pila eorum per-
tingerent , aut vim perferrent mifTa .
Alreraetiam caufa, quod fortaffe con-
tra equitumirruptionem, & totamor-
dinum confufiouem muniverunt iflos
hafiis, quibus acies velut vallo fept*
inhorrebat. Iftas igitur haftas ad fta-
tariam & manuariam pugnam habc-
banc , & ut Livius loquitur , ad ora
fodienda . Non tatnea ifta: hafta: ni-
mis longce , nec ut Macedonum fa-
riffa* . Nec potuiflent.- nam cum fcu-
tum rnajus Gniflra gererent Triarii ,
una manu commode videncur traitaf*
fe illas hafias.

I. De ScutO.
Scutum, (?) cui nomcnjrap-- ri exv-
T*t a loro , e quo faftum ,■ non a fecan-
do, aut excutiendoj quod Varro & Ifi-
dorus putant ; differt a Clypeo forma;
que enim rotunda, &in orbemjuftuta
relata , Clypeos , dixere : quae injongum
exibant, Scuta. Clypeus GriBcis <?*Tiit
Seutum^pso-r.Dio tamen , & iafenor
stas confundunt .

Du-

(a) Cur Triariis hafta propilis .

(b) Scutum unde diilurn .



DigKized by Googlt



4? D, MiUtia R,? a ?a
Uupiex Scutorum genus.- Unum 0-
' <■") i"*q??li longit?di?e , ac
Mtet mag,s, produciturque circa um-
tuiicum , extremis anguliioribus : Al-
tcrum genus rarius, J? 4 ??? , b)
quod u ?d, q ? e Iq ? >n latit udi? e, & ve'

?* : & fedrum canalem aut imbri-

!?"?'?lp? i ,,,|, ; depingimus.

Latimdo ( e ) ScutiingibbafuperScie
J77" 1 '? & r "?is ? Jong.tudo p c !
dum 4 .Prom,??e r ?? t erg?, ? oblonga
m g s ,uam ara fcrraS rotum ho-
rn.nem regebant leviter fe inclinantem
Ma,?s enam patao excedir: & v.de":
geflarTe & < li e'?°'? P'i°c,puu,

??? l0rii) S ni °°titnue tabellis hoc
gms or. afficuhs confl tir ; atque hxc

im ficns T> f- ' ^"'"inw >?? ex
adeo ?r r ■ S' ,ae °9'"' "tili/Emsf,
aueo ? t Gram Poeta; five JW.-
'"?., praScnto dixerint . Erant & e
?.m.=e text, Scuta : talibus e?,m S '-
culi

" m 'S?mdo. [dj Ma,ci. a ^.



DigilizeO by Goo^Ie



Digltlzed by Googlc




Digitized by Coogle



Liber Tertius. 47
culi &Syracufii vulgoufi, & jfppat vo-
cabant . Perfis etiam attributa , quia
creberrime & recentiflime ii habuerunt,
fed Rbombi fpecie . Habucrunt & Ger-
mani , & Galli .fcuta vimine texca ,
quE fucabanr colore , & inducebant
pelles aut tabulas, fed ca non optima
aut firma , & aflumpta in egeilate alio-
rum. Macedones eiiam olim ufi , fed
quae in area& argentea Alexandermu-
ravit. Etiam Itaii , & ipfi Romani -■
Scuta tamen rotunda & equeftria , le-
vitatis fortafle caufa , talia fuerunt .
In Scuto grandiore plerumque dusean-
fai(?fuere; Graeci ^??ofdicunt , a te-
?cWa, &id inventum Caribus aflignet
Herodotus. Ex ferro iftas facitSuidas,
vel e loro .

(b) Fuit taurino glutino cum linteo
compaflum , quod & linteum tabellis
junxit, & tabellas ipfas inter fefc, &
corium firmavit . Videntur & ncrvo
aut ferro vinxifle . Exterior fuperficies
corio vituli , aut potius bovis tegeba-
tur ; immo farpe illa coriamultiplicata.
Sed inde etiam detrafta legimus , &
urgente fame pro cibo mollita .■ ut in
obfidione Hierofolymse , Sagunti, Ca-
fil ini .

Ex-



( a ) Scuti anfx . ( b ) Compages .



— DhQiti.



:ized by Googl



48 De Militia Romana
Excrema ctirvatura , feu margo(a)!n
fcuto ferreus erat , inliar tenuis bra-
&ex aut lamella: ; Gra:ci eii\aux &
Xtarija dicunc. Invcntum Camilli, qui
laminam ferream fcutis in orbemada-
pcavit, contra immanes Callorum gla-
cios, ligno folo paruni i?lus fuftinen-
re : tum etiam ad fcuti tutelam&fer-
vamen : Inclinabant enim farpe in ter-
ram , & fere fic ante tentoria, aut in
excubiis habebant, pilis etiamacclina-
tis. Ne ergo putifceret lignum, muni-
tnen a ferro.

(r)Umbo in fcutout p]urimum, &
vulgo e ferro : Poeta: etiam aureum
faciunt; & fatis indicat Sidonius , di-
tiores argentum in ambitu, & aurum
in umbonc geitaiTe . Non is Juxus o-
lim. Efl autem Umbo media illa pars
fcuti, qute protuberac& exferitur curn
rocundo tumore . Ideo Vmbo , quodl
Grarcis ?11 ?/^?w.Montes & eminen-
tias hac voce Statius faipe vocat. Sed
&_Latini veftis politum, quiadpeclus
exibatinlumorem, ficdixerunt. [*]U-
fus , ad avertendos vehcmentiores itlus
Japidum & fariiTarum , & cujufcumqiie
vioienti celi . Eo eciam hoftes averte-
bant: nam inconfli?lu& pugnacomi-
' nus



W Vmto. (b) UfusVmbonis .
(c) Margo.



Digilized by Google



Liiet TerthiS' 49
nus utebantnr eo ad impulfum , ubi
eriam pars humeri brachiique projecla
& incurvans adjutrix in hoc nifu.

Origo Scutorum (?) a Rcgibus , imoa
primo ipfo Rege Romulo .■ Exemplum
3 Sabinisj item Liguribus, quorumta-
roen fcuta a Romanis differunt ; te-
guntur enim Ligures fcuto longo , ad
Gallicum modum faeto .

Solebant Grrcci, Romani , Barbari,
varias pifturas, (6) formas aut colo-
res fcutis addere , five ad infigne, ut
cognobites elTent ; five ad decorem .
Vettis ritus, qui etiam heroicis tempo-
ribus obtinuit ; Cares auclores facit
Herodotus. Ulyfles delphina habuit in
fcuto, Lycurgus tridentem,- quiLyfan-
drum interfecit, draconem : Spartanus
quidam mufcam viva nihilo majo-T
rem; cumque irrideretur abaliis , quafi
ab ignavia & metu ira faceret, neho-
fli confpicuus eflet ." hno , inquit, ut
agnofcar . Ufque eo enim acccdo , ut cer-
nere cominns poffmt figni mei modum .
AJcibiades in fcuto ex ebore & auro
confefto habuit Cupidinem brachiis ful-
men compleCtenrem . PoetarDeos, ho-
mtnes, animantes , & pene quidquid
in rcrum Natura , fcutis intexunt .

C Apud

(a) Seutorum origo . (b) PiiJura m
Scutis vatia .



DlgllizedbyCoogle



$o De Militia Romana
Apud Romanos pyropo ornata colligi-
nius , five lapidc ipfo , five colorc ru-
tilo & rlammante ; talis eniminfulmi-
ne , quod crebrum valde, & quafi pro
more in fcutis Romanis . In iis etiam
raajorum fa?ta exprefla, autimagines;
ut Roraulus & Remus de iupa penden-
tes. Sed & proprias fortafle laudes &
fafla cselabant . Et in coIumnaTrajani
videre eft fcuta qusedam variis coronis
ornata ; donaiicas fuiiTe cenfendum eft ,
&eo indiciolatas. Solebant etiamRo-
mani quidam nomina (a) iis infcribe-
re : primo Imperatorum , fub quibus
merebant .- deinde Centurionum ; _at-
que adeo & fua, ne forte , repofitis in
uno loco armis ( q u °d Tacitus fieri fo-
jitum fcribit in Pritorio caftro ) fraus
aut error contingeret in recipiendis ,
Cum igitur talia infignia & indicia in
fcutis , non mirum , quod tam curiofe
& caute habita , & contra nimbos ,
pulverem , talefque injurias te?ta (?)
thecis & repofitoriis quibufdam coria-
ceis : fed ante aciem, five in via, five
in cafiris detegebant.

Haccautem infignia in fcutis depifta
etiam aliis gentibus nota , SaguntU
nis , Gallis , aiiis . (V> Et ab illis pe-



(a) Nominain fcutU. (b) Scutitbe-
ta. ( c ) Ori&o infigmum . .



cu-



Digilized by Googlt



Liber Tertiut. $t
cufiaribus nata infignia & argumenta
familiarum , qua* liodie iu ufu ; anabu-
fu ? Ignaviffimi ufurpanr.

2. De Giadid ,

GuuUut Haftatis unus,- fequentiarva
alium minorem geffabant ,-quem Pu-
gionem , voce Latina Tacitus , aliiGra:-
canica Paramerium , aut Parazonium
vocant, quia ad femur autxonampen-
deret . Gladium hunc , Hifpanienfem
diftum , {_a) ad dextrum latus alfiga-
rum ierebant, novum noflris moribus;
fed forfitan fpe&arunt fcutiufum, prar-
cipui inter arma : id impediri videba-
tur , ejufque frequens motio , fi gla-
dius aut vagina fub brachio finiftro .■
quamquam etiam ad iarvutn geflatum,
& in ea re variatum . Et forfan gladii II-
niflri incrodufti , cum gladioli aut Pa-
rameria introducia .

Pendebat autem ifte gladius [AJ ab
humero, non e medio cmgulo , veteri
& heroicoritu, ut commodioredu&io .
Et hinc Arma ditla , quod ex armis ,
hoceft^ humeris penderent. Prifca mo-
numenta id paffira oftendunr, & pro-
caciores milites hodie ufurpant . La-
ttoribus autem loris dcpendebant , &
id Battei , vel Baltea ; quod tamea
C 2 etiam



( a ) Gladius a dextris . ( b > Baltet
alligatus .



"TJigllized by Guogl




$z De MHitia Romana
etiam cingulum commune, quo in or-
bem ambimur, fignificat. Huncautem
railites fingulariter ornabant , eoque ve-
lut militix praicipuo infigni fuperbie-
bant. Builis honeftari plerumque folet)
ex argento * auro , interdum & gem-
mis. Parthi maximefic luxuriati.

Diflus hic Gladius Hifpanicnfis : [?]
videtur enim cumAnnibale illatus , 2.
bello Punico ; tunc fcilicet, cumRo-
mani vires & conftantiam experti mi-
litia; Hifpanica; , adfumpfere hunc en-
fem. Illoferiebantnoncaifirn, fedpun-
ftim , unde mucronem habebat exi-
mium: [6] NamcEefim pugnantesaon
folum facile vicere , fed etiam derife-
re Romani. Caifa enim quovis impetu
veniat, non frequenter interflcit , cum,
& armia vitalia defendantur , & ofli-
bus : at contra punfta duas uncias
ada?ta, mortaliseft. Deinde, cumce-
fainfertur, brachiumdextrum Iatufque
nudatur : puncla autem tefto corpore
infertur, & adverfarium fauciat ante-
quara videat. Et quia lamina ejus erat
firma & (labilis , & iflum utrimque
habebat , ideo etiam utilis eratad car-
fam . Hoc igitur Romani ambifariam
ufi .

M Bre-



( a ) Car Hifpanicnfts . ( b ) Pun8*
vtilitas .



Ltber Ttrtius. ;j
[a] Brevis fuir, & duospedes in la-
mina non explevit : vi tamen&firmi-
tate maxima ; nam galeas divifas, cor-
pora detruncata brachiis abfcilTis , aut
tota cervice defefta legimus. Erat er-
go forma & facies Romani gtadii ,
qualis fere eft hodie nofler equefter :
apparec ita in monumentis prifcis : etfi
in iifdem etiam acie fimplici , & fu-
perne Jeviter pandus , ad Orientalem
& Turcicam formam.

3. Be Pilo.
Pilum, Graicis eratproprium
miflile legionarii militis; Unde PHatx
irqioncsveteTum . Duo autem notat hsc
vox , PiflHlum , & Telum : & Pilum
[b] pro telo ufurpari cceptum ab illo
vult Varro ■ Di&um enim ab omine,
quod hoftes fenrer ut piiurn . Sicut
enim infirumento illo ruftico aut ci-
bario teri frangique frumenta folent,
fic ifto hoftes, AJii tamen refcribunt :
quod hoftis periret , ut Perilum .

[c] Duo pila militi erant : Unum
majus, idque rotundum, diametripal-
maris; vel etiam quadrangulum , ma-
gis crebrum & vulgarius ; Akerum
minus, fimile venatoriis haftis . Sibu-
ua , vel Stbyna huic minori fimilis .
C 3 Fuit

( a ) Longitudo & forma . ( b ) Pilum
quid. (c) P/la m/l/tum duo .



DigilizedbyC^nvjk



*4 Dff Militia Romana
Fuit autem Sibuna venabulum , five
jaeulum venatorium , *awp?jS?x??? es-
plicat Hefychius, id eft , telutn figen-
?is apris .

< a ) Pilorum iflorum Iongitudo id li-
gno fere tres cubiti, totidem inferro*
quod habebant bamatum, fiveunctna-
tum retro raucronem faamo fatis lato;
ne telum femel impaflum facile eiTet
evulfu . Erat pilutn ponderofum & len-
tum, quia ferri pondus & gravitas tauj
faciebant , prarfertim nullis adjutum,
pennis . Inerat & vis telo tanta i ut
obvia quique perfringerer , & artedi-
reftum fcutatos pedir.es , & loricatos,
equites fEepe tranfverberaret . Sed no-
tandum, ferrum (4) in pilo non exili-
tiffe feorfim, aut totum prominuiffe ,
fed paitem ejus circiter dimidiam fuifr
fe infixam, vcl affixam Hgno . Eminuit
ergo in mucronem , & macfir cubitus
& femis, alter ille modus periit inli-r
gno . Itaque jufla magnitudo pili to?
tius fuir 4. cubitorum & femis , ideft?
pedum 7. paulo minus : fuperavit er?
go menfuram hominis \ ideoque Silius
niti in ea milites facit- Scdhocpiluni
forma & magnirudine decrevit in fer-
ro avo infenori ; ferrura enim trigo-
num ,



( a ) Forma & magmtudo Pili .
(b) Fcttum Pili.



DlgllizeO by Googlc



LiberTcrtius . 55
num , non retragonum fuit , idemque'
non nifi pedale. Et vox ipfa alioivtt,
& videritur haiia; ficdida;. ApudBel-
gas tamen hodie adhuc vox perfeve-
rat,qui Sagittam vocant Pil. (ir)Fer*
rum autem ligno adfiringebatur cre-
bns fibulis, non enim tubum vei au-
lifcum tam grandem habuit ferrum ,
in quem lignum immitteretur ? fedpo-
tius duas utrimque alas ferreas , quas
fibulaf iila; comprehenderenc & affir-
marent.

4. De Galea drea .
Galearum forma ha;c : (?) Antrorr
fiim aperta; , & ferri aliqua eminen?
tia, fcd repandi ; unde & SiU dittaer
Feflo. Ad latus & maias utrafque Buc-
gula, (e) lic difla? , quod buccas te-
gant. Unde Bsceularii , qut faas pa-
rant, conficiuncque . Sidonius Flexilet
lammas vocat, fic aptas, utpenderenc
a caffide & flefterentur. Ab -imisbuc-
culis lora, quibus (iringerenturad gut-
tur & firmarentur : Suidas <,'>.?>- vo-
cat , Pincula Sidonius . Veteres clau-
fas, & vulrui apprefTas undique galeas
( more nortrorum Equitum ) vix ha-
buerunr . Hioc illa vox Csfaris inacie
Pharfalica. i Mites , faricm feri f quae
C 4- fci-



( a ) FibuU . ( b ) Fotma Galeit .
(c) BuceuU.



?6 De MUitiaRomana
fcilicet , nifi a fcuti objeftu , nu-
da .

In galeis habebant (<*) Criftas, in
fluibus raira & propria quardam fuper-i
bia ; an lafcivia Romanorum. J & valde
fibi in iis placebant . Crilta etiam^w
Latinis dicitur . Pyrrhus Rex cornua
hirci pro crifta habuit . Reges, & di-
gniores militum i infignes maxime &
fuperbas faciebant has partes ; contra
plebeji . Sed & Centuriones Romano
more tranfverfas criflas boc fine , ut
internofcereotur , gerebant ; Vegetii
quidem tevo, non olim , qui etiaroai'-
genti aliquid mixti in crillis agnofcit,
fortaffe & auri in nobiliorum . 9>aX?f
pioprie difcrctus erat dni tS 7,iyit ille
conus eft, hicm/ta.JA) Grace ^-'f ,
s-.o fj.<pa%ci xi? I 1 axptt r?f wsfiwf ?Xa' at.fu-
prema pars gales. Xiipo;, juba ant tti-

f?-

Fennas has non nifi re?ras ferebant
olim , fine alio paratu aut difFufione ;
<jui mos fere hodie Turcarum. In mo-
numentis tamenaliter confpicimus, &
fere ad hodiernum exemplum . Erant
colore dupiici : (c) Puntcto , qui vi-
detur honeiliorum fuilfe , & aptus fa-
nc fanguineo huic Marti : & Nigro ,



(a) Crifia. (b) f*\?f,& %<>y>t .
(c) Cdor ptnnarumi



Liber Tettias. 57
trifti illo & Diti facro , ad quem mul-
ti in hoc ferali certamine lbant ; &
videtur hic fuifTe viliorum. Fuitetiam
Candidus , qui color feftus &dignior,
datque Annibali Silius. Lafcivia pollea
in hac re , & aflumpfermn etiam Pa-
vonura pennas at regfa & Junonia
ha:c avis non nifi in Regum & Prin-
cipum ufu fuit. Necdubium, quintu-
lerint Aquilx', & talium aviutn , qua*
pugnaces aut rapaces , yel ominis fci-
Jicet caufa. Fuit triplex hic Crifla ,
five rpiXitj>i'ii,& Tft%&KHii , tres pennse
refla;. (o) Juba: etiam creberrimega-
Jeis impofita: ; nec Grjecorum tantum,
apud quos pene perpetuum, fed etiam
Latinorum.

[?] Crifla: bona; duplici caufa , &
in tenui re momentum ad pugnam &
vicloriam : Sive quod vir major , &
animo quoque crefcit : five quod hofti
terrorem magis prarbet . Hinc nefcio
quo Natura; duflu ubique terrarumfe-
re hellatores hoc affectant . Orienta-
les pafiim , atque etiam rudes ifli in
novo Orbe . Majores noflri fludiofe ,
imo ambitiofe affeflaruni : &hincin-
fignia ifta familiarum camvaria, queis
fuperbimus . Inventores primi Ca-
C 5 res .



(a) Jub* in galeis. (b) Ufns eri-
ftarum . f



g8 De Militia Romana
res . (a) Nam galea: ifla:, quz fcutis
imponuntur , familiarum antiqua dig-
mata , originem habent a multifariis
jftis criftis . Alius eornua fumebat r
quaft ad. impetendum & terrendum , ut
de Pyrrho dixi : aiii alia . At in ho-
diernis . galeis quam crebra cornua ?
alia: animalium partes ? fa:pe eapita ?
Qua: omnia olim in Gallorum & Ger-
roanorum quotidiano ritu .? qui etiam
foliti erant detraftas ita exuvias feri-
nas , ipfofque hiantes riflus capiti im-
ponere ; id quod & Parthi fecifle \ty
guntur .

5. De Lorica.

. Plerique militum non habebant Lo-
ricas hamatas, fedpartem ?ris autfer-
ri procufam, quaj fummum peitus te-
geret : nam ima ventris fatis fcutus?
muniebat . ( b ) Fuit adfimilequiddam
hodiernopeciorali, fed minuslongum >
& xquabiJirer quadrum . Et vocabant
PeBorale , a re & ufu , quod pe&ori
tegendo. De corio etiam crudo Pe?to-
raha faciebant, & e ferro. Hoc genus
appellat Polyamus H><fl<?paj<i? t Semi-
iericas . Paufanias veterum , & Ho-
inencas Ioricas defcribe-ns : (e ) Dux y
ipqmt , ttant erca partes , UU quidem

ptilo-



(a) Qrigo galeorttm in infignibus .
(,b)Pftforateguid. (c) lon? dupl tx .



Qkjllized by Google



r Li&er Tertiut. 59
pettort, &iii, guaeircaventrevi,apta f
b*e ut dorfo tegmen effet . Vocabant
Gyala , five Cava & incurva , a for-
ma . lllam a.ntrorfus T hanc retrorfum
iniucehant ; ieinde fibuU utramque
funge&ant . Ecee adfimiJes , aut ipfas
noffras loricas hodiernas . Fibula; itetn
in Jatere utroque Joricas iftas ;unge-
6ant ...

Habebant ergo Hartati (?) Joricam
vel e lamina arrea feu ferrea , digtto-
rum undique 12. (?) hxc autem erat
vilioruni . Ditiores vero, & qui fuper
10000. dxachmas cenft, eximie& pra>
ter citeros dehebant armari. Hisenim
neceffitas ferendi non Peftoralia , fed
toras Lortcas , eafque hamatas , ex ca-
tenis Sc fquamulisconfeftas . Diceban-
tur enim Hamatse , vel quia circuli &
catense nexar hamuli fpeciem dimidia-
tae referebant : vel quia&hatnicatenu-
Jas jungebant . Graecis 9uptt% d\wiit*
rk Lorica catenata . Et nihil aliud
fuit ? quam circuii five annuli ferrei
inter fe nexi, more, quem hodieGalii
& Germani fervamus , etfi cxolcfcen-
tem . Origo a Gallis .

Alcerum gcnus (c) Loricarum hania
Uruni erat , quod non annuJis foJi,
' C 6 fed



( a ) Isrica viUcrum . ( b ) Lorica ha
mata. (c) Lorica fquarma .



(5o De Militia Romana
fed & fquamis & laminis conftabar .
GrKci p>\riurdg vocant, vel Xfw*??i7isf,
a fquamis pifcium vel ferpentum .
Squamea lorica difta Latinis fuitque
Jioneftiorum. Ipfas ergo fquamas cate- <
nx jungebant. Has ipfas fquamas eriam -
Plumas dicebant , a fpecie pari . Hinc
Lorica plumata . Et Parthorumaffiduum
hoc tegmeo, etiam inequis. Sicenim
defcribitur eques ParthusapudSuidam :
Prier loriae pars ptttus & femora &
manus extremas , &" crura tegit ; poflc-
nor tergum & cervicem & caput to-
lum. Fibula vero funt ad latera , qtii-
bus utramque partem jungunt , atque ita
lotum equitem ferreum dant videri .
Probibet veto nthil aut impedit ftrrum
tnembrorum extenjiones , aut contratlio-
nes , adeo turiofe faSum feflumque efl
ad nattiram membrorum . Armant au-
tem & equnm fimiliter ferro , totum
quidem & ufque ad ungulas : hocideo,
quia nibil iis arma profint propria , fi
equus interficiatur . Ifti igitur funt Par-
thorum Cataphrafti five Clibanarii .
Nec folum illi, fed & Sarmata in hac
armatura .

Nec vero ferro folum nectebant has
loricas , [?] fed & cornu . Imo iftas ?
Sarmatarum proprias facit Paufanias ,



(a) LerJca corne* .



Liber Ttrtius. 61
eafque ita defcribit : Colii%unt ungulas
equorum , eas purgantts & diffccantes
conficiunt cx iis qidddam draconum
fquamts fimilt y aut fi quis draconem
non vidtrit , vidit autem nucis pinex
fruSlum viridem , iis e nucc fcgmentis
aut lacunatis ttftulh fi opus affimilarit ,
haudcrrarit . Has igitur fquamulas pcr-
forantes , O" ntrvis equinis aut bul/u-
tis confucntts, loricas ad ufum habent ,
■neque decore Grxcanicis infcriores , ne-
que infirmiores ; nam & cominus per-
cuffx , & jattu petita, rcfiftunt& fu-
fiinent ,

Erant & triliccs lorica , [ a } id eft ,
catenje & laminte ter fic geminatae:&
bilices , nempe fquamis geminis.

Erat & aliud genus , Statii & Silii
arvo crebrum , [&] cum fegmentafer-
rea tamquam fafcia: alia: alhs fuperpo-
iitfe corpus ambiunt, In columnaTra-
jani afliduum , & pene unicuminrai-
Jite Romano hoc genus, Depiftumde-
dit Lipfius , etfi fe nufquam legifTe fa-
teatur .

Sunt & lir.ci thorates [c] feulorica;,
quibus varii populi ufi . Graeci pri-
mum , & quidem vetuftiflimi , etiam
apud Homerum. Geftarum &Macedo-
nes ,



(a) LoricMtripliets. (b) Lsrietfeg-
mentata . ( c ) Lorita linsa .



6i De Militia Romana
nes, ipfe Alexander, Thraces t Hifpa-
ni , Chalybes , Itali. In ufu ergo plu-
rifariam , etfi Paulanias tamen depri-
mit, & venantibus magis , quara pu-
gnantibuscommcndat. (a) Prifcacon-
ficiendi ratio erat , ut e filis pluribus
funicuios ftruerent , eofque deinde ne-
flerent , & inter fe aptarent . A mul-
titudine filorum, an runiculorum ? bi-
lices , trilices dixere . Amafis Rex B-
gypti Plinio au&ore , thoracem ha-
buit , eujus fingula fila 365. filis con-
ftabant . Conficiebant etiam hoc mo-
do - (5) Eslino faclum texrum quod-
dam vino auftero affatim falito mace-
rabant, deindecogebant , utcraffitietn
lintei oities, decies , aut fepius in fe
compiicati haberet . Et vero e Iana
etiam ejufmodi coactiles thoraces feit
lorrca: . Czfa-SubcoaEla vocat, Ulpia-
nus Coatlilia , Plinius Lanas coailas j
& funt hodie noftra Feltra , Livio vi-
detur Spongia dici .

Labente arvo tunica: integra: ex his
coaflis fa?tK, quas vulgo milites geffa-
bant , & Thoracomachos dicebant ; ab
Antomo CaracaiJa repertas. Lratenim
ifia Lorica tunicata , five Thoracoma-
chus , (c) veflimenti genus , quod de
coa-

C a ) Conficiendi ratio . ( b ) Alia ,
C c ) T horacomacbits quid .



Liber Terlius. 63
coaftili ad menfuram & tutelam hu-
mani corporis conticitur , de mollibus
lanis timoris fbllicirudo follertia magi-
ftra compofuir , ut hoc indufto pri-
mum , lorica aut clibanus , aut his fi-
milia fragjlitatem corporis ponderis
afperitate non laderent, membra quo-
que veftientis inter armorum hyemif-
que difcrimen tali folatio- adjutalabori
furEcerent ? Et De lana pluvias paula-
tim combiberet, & ingravefeente pon-
dere afficiat veftientem , Libycis be-ne
confefiis pellibus tegebatur. Has lori*
cas ijla, aetas Zabas vocabat , StZaba-
rium ejus tegmen -

Pondus [?] loricarumferreammexi-
guum fuir, fed robur eximium , ita ut
catapultarium telum violenter immif-
fum ferrum non frangeret, fedvixftri-
?luramlevem& cicam , quafi a fcripto-
rioftylo , faceret . Et noftri hodie smu-
iantut, quibus funt loricae qufedam fo-
lida;, qus refpuunt aut fubfiftunt fclo-
petorum glandes, valido hauddubieSc
penetrabili ittu venientes .

6. De Ocreis -
Utrumque crus tegebant Ocreis -■
quamquam alii popuii finiftrum modo
crus armaot ocrea , qut fcilicet jacu-
lis pugnabant . Et ex mente Vegetn,
Fun-



( a ) Pondut & rtbur loricarum +



4$4 Dt Militia Romana
Funditoies finiftrum crus ferro teftum
habenr , legionarii contta dextrum .
(a) Caufam reddit : quia inpugnaco-
minus dextros pedes inante milites ha-
bere debeant; at cum miffilibus certa-
tur, finiftros.

ARMATURA EQUITUM.

Equitum Romanorum duplex arma-
tura ; (?) vetus '.■ & qua; deinde a
Gncis fumpta . Olim enim non habe-
bant loricas, fed pefte faltemtefti , &
quo magis expediri eiTent , fuper eam
cincli . Hinc CinEluti , viri militares
olim difti . Ideo autem leviter induti
crant, ut ad defcenfum & afcenfumfa-
cilem in equos magis eflent expediti :
quod utrumque mento fpe&abant , cum
auxilto nullo aut fulcro uterentur ad
allevandum . Interdum haiia innixos
fuiffe legimus . Videntur & equosqui-
dam infueviffe ad fleftenda crura , &
fefe demittendum . Aliis dignioribus
aut mollioribus (nec enim vulgo) fuit
qui manu tolleref, & adjutaret. (*■) Ii
Stratores Latinis difli , quia & fierne-
rent equum , & in eum fublevarent .
A'i&ge\?f Graecis,ab attollendo- Nam
veteres (d) Subiicespedaneosexephip-
■ pio

(a) Ocfea cur una. (b) Armatura
Equitum vetus. (c) Stratores qui .
( d ) Veteres Jine Stapedts .



Digilized by GoOg



Liber Tertius.
pio utrimqne pendentes , quibus ho-
die utimur ad fcandendum & inniten-
dum, non fcabuerunt , nufquam enim
in ftatuis & imaginibus forma aut ve
ftigium , & pedes femper penduli , fi-
nenlio fulcro. Atque adeo res nova,
ut nec fitei Latinum nomen , nifiquod
patrum artate Francifcus PhileJphus ,
ne res quotidiana careret vocabulo ,
Stapedam appeJJavit , quod pes in eo
flaret . Budsus rnelius puriufque puta-
vit circumicribi , & Subiicm pcda-
neum dici .

Pnfci [*] etiamequisinfihebant.-ot
haic falitiointcrafiidua exercitia reten-
ta, nec tantum a tironibus, fcd etiam
a ftipendiariis militibus diftri&e exa-
fla . Equi Jignei hyeme fub tcflo ,
seftate ponebantur in campo .- fupcrhos
juniores primo inermes , dum coilfue-
tudine proficerent, demum armati co-
gebantur afcendere . Tantaque cura
erat, ut non folum a dextris , fed eiiam
afiniftris & infilire , & defilire con-
difcerent, evaginatos etiam gladioe &
contos tenentes . Ufus harc & plura
potuit . Ec nonne Pompejus jam fenex
equo incitato & currente educebat &
reponebac , fine difficuhate gladiurn, ?

Sed & facilior erat hsc faiitio pri-
________ fcis

equis infihcbant ?



Digiiizud by Google



66 De Miiitia Romana
fcis quam nobis, quod fellas iftas eqtic
flres altiufculas , e ferro lignoque com-
paginatas , non haberent, [" a } Earum
vice flragula quxdam e panno , corio,
pelJe , quibus equos infternebant , eo-
que & Strata dictbant , fere ut hodie
noilri agafones . Grxci epww-w* pari-
ter dixere ; itemque i'# 'nrwt* , qua vo?
ce vulgo & Latini ufi . Et quidam du-
rius habiti etiam ephippiis carebant :
inter quos Germani , qui olim nudis
equorum dorfis infidebant ? Hinc apud
Ca;farem Romanos ob ephippiorum
ufum , ut moJles contemnunt . Verutrt
nunc ita muiarunc , ut fellx iftaf at-
tiores & tabrar fa?la? eorum quafi pe-
culiares (int . Sed Germanis fortaflc
caufa feliarum , firraftas , quia fecu-
rius fic concurrunt & confligunt: cer-
te in fola & pafla iila flragula ut fa-
cilius afccndere, ita & dejici & dela-
bi ? Itaque prifci Romani pelles equis
inflernebant , ex nobilioribus quidem
rariores quafdam, uc el^nce, tigride.
Alii centunculos inflernebant , aut vi-
liores pannos : honeftiores veftera pre-
ciofam magis , aut tapetem . Magi-
ftratibus , & qui cum imperio erant .
jus fuit purpura aut cocco infterne-
re : atque hi Confulares , & Imperato-
lii



(a) Strata equontmapud prifcos*



L



tibet Ttrtlus. &j
riiequi. Sella: (?) noltrajnonquidem
pcrvetcres ? Ced nec novitia; , & for-
tafle jam in ufu Sidonii a;va, qui vo-
cat Sellas y & Rtfupinata fulcra .
Quid ? quod in coJumna Trajani for-
ma quxdata noftrar huic eonflmilis .
Sed fortaffc .verius , ilruclum farQura-
que aliquid e pannis ibi effe , ad mol-
lius mfideuckim , fineligno tamen, aut
ferro .

Haflas (6) habebant Equites ol im gri-
cites & tremulas : ideoque inutiJesdu-
plici de caufn , cum nec figerent for-
titer ( eranc enim Cne cufpide ima fa-
&.x ) nec collinearent recte . Imarn
cufpidem Grfci cu^wvpa dicunt T fi-
ve etiam sJfuuta , .& kp-*3 et . Hane au-
tem ha% equitum non habebantofimj.
fed tantum cufpidem fuprcmam .. Alias
ejus ufus erat > tum ut priore parta
frafta ? ima cufpis percutiat t tum ut
rctta flatuatur defiita. terre , cum ea.
feriata *

. jVurwm, ■(#) five Parmam habebant
?x bovillo corio , arte leviter durato \
eoque mero , nulla materie fubjecla r
aut iigno. Fuit igirur cujufmodi Afro-
rum olim fcuta , proprie Citram , -vel
Gttram iis diftamt - Simillimum hoc.
" fcu-



(a) Sellarumufus — (-by-Haflaeaui-
tunt vtteium . t*"J Stltttm eernndem ..



(S8 De Militia Romana
fcutum umbjlicatis placerstis , que Po-
panx dicebantur , placente late , te-
nues , rotunde. . Ex his formam fcuti
equeftris coflige .

Cum poiiea improba eflfet armorum
talium ufio, Romani aflumpferunt Gre-
canicam armorum paraturam ; prompti
enim Romani, li qua gens alia, aflti-
tnere mores , & emulari fi quid alibi
bonum . Qualis autem Greca illa ar-
matura fuerit ; nemo melius Jofepho
dixerit : (a) Equitibus pladius eft ad
dextrum cbhngus; erfi pedites eumjam
fcaberent ad finifirum : oblongus vero,
aliter quam in nofiris equiribus , qui
breviorem pedeflri gerunt ; olim con-
tra , & valde olim . Nec folum gla-
?lium habebant Iongum, fed & comum
ittmiongum in manu , vel haftam gran-
diorem concurforiam , ad hoftem co-
minus feriendum , aut dejiciendum .
Nec dubrum eii , quin olim haltf huic
ufui, non tamen femore auc genu ob-
oixe , ob ferrum in imo , quod dixi ,
Alii tamen fic ferebant , cum cufpis
ima , fcilicet , aberat . Sed

Romam an fub brachium inclinave-
rint , & ad latus applicaverinr , du-
bium ; ratio illa & afpectus acutioris
ferri fic pofcit . Erat preterea Equiti-



U) ■Armatura equitum Gracanica .



Liber Tertius, 6y
bus illis fcutum ad latus equi tranfver-
fum , & in pkaretra tria aut plura ja-
cula , cufpide lata , & hafits magni-
tudine non cedentia . Poftrema arma
Equitum , galea , & lerica , ficut in
peditibus .

Laves Eauites (a) Romani non ha- !
buerunt, fed in eos tamen, &cumiis
poftea pugnarunt , & nominatim Nu-
midas deferibit Livius , Equites nudos ,
inermes , prfter jacula ; & l?va pro
clypeo veftem prfteridiffe, fed arreja-
culatoria celebres . Equos ipfos fine
frenis , virga tantum regebant . Nec
rrena tantum adimunt, fed etiamftra-
ta . Deformis ipfe curfus , rigidacer-
vice , & extento capite currentiura .
Hi ergo Numid? viles aut ridiculi in
fpeciem , re fepe validi & feroces .
Scivit Annibal & Romani , quorura
ille viftorias fuas in parte , ifti dadcs
huic generi aftlgnant.

Sed & aliud eft Numidarum equi-
tum genus , qui graviores , armati &
frfnati, (i) Ifti fane defultoresmiri,
ex uno in alium equum ftupenda dex-
teritate tranfiliebant . Hos Ailianusvo-
cat ?y.^iifnvt , qui duobus equis noa
ftratis , 8c .edLligatis inter fe , vehun-
' "" ' " ■ " " : ' ' tur *

(a) Numidaequitesleves. (b> Nu-
tnid* defultores. t '



'Digitized by Google



7<> De Militia Romana
tur; qui eriam de alio in aliura tran-
ftliunt , cum ufas pofcit . Homeruj
agnovit & defcripfit , fed in 4. etiam
equis alternantes. Theutobocchus Rex
Theutonum quaternos fenofque tran-
filire folitus eft.

* * ** **** **?* t* ?■ *? f?4t ?t* +* t* **

1 I B E R IV.

D E A C I E.

IN Acie y?a(Horconiideranda. 1. Or-
do & D/wj&j . 2. Xocat/'o Sipmrnm r
& -D*??j . j. ^o,?,, InftritQionis .
4. Adjuncta Aeiti .

1. Ordo jtf?W .
Ordo (*] i n pugrra unjis & fimplex
per genera milirum & claffes . Hartati
pugnam inibant primi oriinium , ex fta-
taria qmdem & gravi acie alioquin
Vehtes ante eos, aut leves miiitespu-
gnare folm : & fi c per gradus viriuiw
pugna procedebat ; a b infirmiorihus
paulatim ad magis firmos firmofque
ventum . Si enim Haftati profligare
hoHera non polTent , fiiccedebant Prin-
?pes ; poft hos Triarii. Hinc prover-
bium : Res ad Triarios Tediit . Perpe-
. ruus



C a ) Ordo pugnt .



Libet Quartus. yz
tuus & inviolabiiis fere hic ordo , ve-
teri quidem&bona re Romana,- quem
etiam in navali certamine fervaban-t .

Ratio pugna : Si Haftari pelleren-
tur, aut non pellerent hoftem , retro-
cedebant in intervalla ordinum , & Prin-
cipes excipiebant . In hac ars omnisoc
arcanum militise Romana*, haberevias
inter manipulos , claudere & aperire
eas, prout vifum ? Huic invento pene
omr.es eorum itiflorias liceat adfcribc-
re . Appellantur autem Interyalla ordi-
num , item Vi<t , item Spatia . Gra;ci
JjaTcropsf vocant . Haec intervalla du-
plicia: [?] interGenera, ScinterMa-
nipulos . Inter Genera, tranfverfa erant ,
poft fingulum quodque militum corpus :
ut poft Haftatos, fpatio relifto , Prin-
cipes fequebantur ,- iterum fpatio poft
iltos , Triarii. Ergo tranfverfa illain-
tervalla dumtaxat bina. Alia inttr Ma-
nipuhS) direfila fpatia autviae, &quse
in uno ipfo genere manipulum a ma-
nipuIodifcernebant.Hsec in denis mani-
pulis neceffario 9. erant . Modus & quan-
titas fingulorum pro locis, pro copiis,
proDucis arbitriovariavit,- tamen illa
tranfverfa grancliufcula fuiffe videntur :
& probabile eft , Principes ab Haftatis
50. circiter pedes fuiffe remotos , Tria-



(a) Vix duplices itt jftie .



72 De Militia Romana
rios ab illis ioo. Nam hic erat Pra;-
tor, &ligna, & principiorum ipfafbr-
ma . OpUs etiam profe&o tali aliquo
irjtervallo ad procedendum auC rece-
dendum , & ne agmina mifcerentur .
Jam in direftis viis aliter atque aliter
fuit pro ufu . Si Velites interjefli, la-
tiufculas fuilfe oportuit, pedum 20. aur
30. Si non , fuerint fane pedum 10. Id
quoque pro numero legionum aliter ,
& ubi hx multa; , ac quod fequitur ,
raanipuli, fpatia non potuere efTe ma-
gna .

Ufus [n] iftarura Viarum magnus .
In pugna enim , etfi divifi ordinibus ,
tamen unum omnes corpus ftatim fie-
bant , cum opus ; & per vias iftas
jungebant fe , & disjungebant . Hoc
ita , exempli caufa , faflum .■ Hartati
premuntur , volo Principes fuccedere,
& iftos recipere y (tarim id iiebat be-
neficio viarum .? recedebant enim ma-
nipuli Haftatorum finguli , & averfi
leviter vias Principum ingrediebaotur ,
quas ii Jaxabant , & ipfi quoque levi-
ter procedebant . Tum aut retinebant
apud fe Haftatos , duplicato agmine ;
aut piane feffos retro fe Jocabant in
grandiore intervallo, ordinibus femper
fervatis . Idem in Triariis , fi Princi-



pes



(a) Ufus viarum.



F

| Ltbcr Quartus. 73

pesimprofpere pugnantes receptarent.
Nec manipuli manipulos impellebant
in hoc receffu .- Nam fingula genera
vias fuas dimenfas habuere , fed non
per alia genera penetrantes . Ma-
nipuli Principum claudebant a tergo
viam Haftatorum & liberum per eam
afpettum. aut eiccurfiim habebant ; idem-
que Triani per iltorum . In quincun-
cem igitur difpofitio ifta manipulorum
fiiit . Inter (ingulos vero milites fpa-
tium fuit 3. pedes , idque utrimque a
Utere, atergo, ob gladii fcutique ufum
commodum .

Triarii [b ] fub vexillis confidebant ,
finiftro crure porrefto ( ab ca feffione
($i$6?t Ttrtiarii explicantur in Gloffis :
& Varro inquir , quod Triarii fnbfi-
dtaat^ ab co Subfidium diSlunt , ) fcu-
ta innixa humeris , haftas fubreela
cufpide in terra fixas , haud fecus ,
quam vallo fepta inhorreret acies , te-
nentes .

Vetus levis armatura , qux conftitit
Korariis & Accenfis , non in prima
acie , aut viarum intervallis , [c] fed
poft Triarios in extrema acie difpofi-
ta erat . Itaque tunc non committe-
bant pugnam , quod poftea fa&um ; pu-
D gna-



(a) Situs Manipulorum . (b)Subfcf-
fio Triariorum . (c) Situs militum levium .



74 Militia Romana

fnabant enim fundis , jaculis , & te-
is qui eminus mitterentur . Pofte-
ra aitas Velites a Triariis removit ,
& ad principia locavit . Et triplex
(?) fere eorum locatio : Interduman-
te omnia figna , & in fronte : Inter-
dura mixta primis manipulis, aut po-
tius infita in jamdiflis viis .■ Denique
interdumnon in viis fparfi , fedincor-
nibus pofiti junflim; eaque crebradif-
pofitio, & Vegetio folennis . Sed ubi-
cumque pofiti, prodire ante alios foli-
ti , & pugnam committere , cum da-
tum fignum. Cedentes autem inter le-
giones recipi folebant , &atergoponi,
aut iterum alia procurrere.

Eques feredupliciter locatus : (?)Pri-
mo in cornibus, ita ut Iegiones fociof-
que medios haberet ; quie fere ordina-
iia pofitio. Altera , ut a tergo lnter-
dum pouerent , fpatiis reli&is inter
manipulos aut legiones , qua poffent
cum impetu emitti. Id fiebat fallendo
horti , & ut improvifa res eflet.

Socii (O plerumque fietere m cor-
nibus, & ad latera legionum, ipfi di-
vifi in cohortes & manipulos . Hinc
cft, quod ipfie Alae , five agmma So-
ciorura , Cortiua difta . Si vero nulla
me-



(a) Velitum,triphx. (b) Eguitum .
Itcaiio. (c) Soeiorum Jitus .




Libtr Qttartus. t
media acies , & duo Cornua tantum ,
tum exteriores cujufque Cornu partes
Socii tenebanr. Ita ut plurimum.- nam
& in fronte , aut aliter Socios poficos
Jegas, pro loco, aut ufu .

2. Signorum Locatio.
Cuique manipulo fua (a) figna ,
tura & Legioni communis Aquiia fuit .
Et manipuTorum figna in fuo qua;que
manipulo fuiffe, racio & exempla do-
cent. Sparfa igicur &difpofita pcrma-
nipulos : fed an in fronte , aut raedio
manipuli , ambiguum ; credo ucrum-
que . At vallum aliquod virorumobje-
ctum erat , ne fic r.uda oftenfa & ob-
latahofti. Atqueiifunt, quos(?)?4?-
tcftgnattos appellarunc .■ qusvox tamen
coromuuicer de coco primo agminein-
vaiuic, & ipfi Hartati videncur fic di-
fli ; non quia ante omnia figna ( fua
enim habebant ) fed quia ance pra;ci-
pua eiTent , Aquilam & Triariorum ,
qua; iegionis & cohortiura primaerant.
Hos Grffci ■n-po^.djasf r<?r pji^wiiv ver-
tunt, Propugnatorcs ftgnorum : five &
■jrporatxT*; , Prapofttos , a loco . ( c ) Poji-
/ignani, qui erant inextrema acie.

Signa duplicia in Romina militia :
Pidhum , Equiixmque . Pedicum icem



D z



du-



(c) Pofiftgnani. S



\nani .



- O igH g ecl by Google



j6 , De Miiitia Romana
duplicia : Legimis totius, & Manipk-
lorum .

De Aquila , Legionis figne .
Signum Legionis (?) Aquila , nec
nifiuniusuna; nec Socii quidem, cum
in aiiispares, eam habuerunt . Etquia
hsc priccipui Imperii (ignum, fubjun-
gi fub eam Socios voluerunt , & Au-
xilia , non feorfum habere . Itamie
^per ipfas Aquilas numerabant Legio-
nes .

Aquila: origo varie petitur. (6) A
Jove alii, qui hanc infigne militia: ha-
buerit. Quidam a Trojanis. Forte Ro-
mani repererunt a fe , aut vicinorum
exemplo . Sane rapacium aliquot ani-
malium effigies aflumi & pra?ferri bello
convenit ; & yarie olim fecerunt Ro-
mani. Nec enim folam Aquilam prifci
iili, fed plura ejufmodi animalia pra:-
tulerunt, nata in pugnas aut raptus :
utLupos, Minotauros , ?quos,Apros,
Porcos . Etiam prifci Germani ferarum
imagines inter figna habuerunt. Acui-
lx vero ha*c dignitas etiam apudalias
gentes fuit. Perfisrsgale hocfignum.

Forma (cj Romana: Aquila; : pinnas
extendens fummte hafta: infiftebat , ex
auro ve> argento , & fulmcn fspe un-
gui-



(a) AquHaunainLcgionc . (b) Ors-
?0 . ( c ) Forma .



1



Liber Quarlus. 77
guibus tenebat, quafi jaculatura. Sed
nec corpus ipfum Aquilse magnum .
Cumin hibernis effet Aquila, (,*) in
facello feu adicula repofita, atque in-
de mota cum educenda. Enimvero &
olim Roma* figna in templo . Et fane
repofita ea in xrario , templo Satur-
ni , religioniscaufa, otcuftodix, quia
pecunia ibi publica & argentum. ( t>)
Dcfigi etiam in terram foiebat , etiam
in ipfa pugna, cum ea in locoftaret,
ncc impellererur hoftis. Sed & in ca-
ftris defka; fiabant Aquile , ac inter
prodigia erat , cum in hoftem cun-
aum effet , non potuiffe evelli. Olim
quidem ipfa hafta ita folo infixa .- at
poftea ( ad cuitorliam , an ad deli-
cias ? ) non ipfa hafta, ne maculare-
tur aut abfumeretur ,- fed loculi aur
thecse ferrea: in terram defixa: , & in
eas immiffa ima hafta? cufpis . Kli lo-
culi ferrei quadrati , in acutum defi-
nentes , introrfum vacui efformaban-
tur .

De fi^nis Manipulorum .
SignaMampulorumquffuerint, ipfa
vox mdicio efi . Nam cum perticis
(c) manipulos fceni feu ftrammis fu-
fpenfos ferrent , illa ipfa manus , qua;
D 3 ea

Ca) Aquilt cuflodia . (b) lntetram
defixa. (c) Manipuli fxnipro figno .



y8 , ~De Milttia Romana
ea fequererur , difti Manipuli . Ovid.
Pcrtica fufpenfos partabat longa mani-
plos ,

Unde maniplaris nomina miles habct .

Sed hxc ruftica non maoferc : po-
fleriorformafuit, hatla, incujusAim-
rao tranfverfum ligneolum, inmodurn
crucisy & ffcpe cum manu fupra emi-
nente ; nonne allufione ad Manipuli
vocem ? (?) Sed & orbiculi quidam ,
vel clypeoli infra crucem halteadne-
xi , nempe ex argento vel auroimagi-
nes, Deorum primo, ut Martis, Ro-
muli, & talium, qui fcilicet militaies
Dii; & ab hoc exemploipforumdein-
de Imperatorum . Sic Drufi imago in-
ter figna .■ fed & Sejani per adula-
tionem. Et hieimagines in tignis. Si-
gna ipfa exauro, etfi hafta: argentata:
erant / olim tamen & figna es argen-
ro , quoniam color is longius fulgec.
(?J Qui has Imperatorum imagines
portabant, Imaginarii , vel lmaginifc-
ri difli .

Vetus, fed paucis notum fuit, Pila,
vel Globus in fumma 1 hafta. (O Sic
Auguflus pilam in figna fertur confti-
tuifle, propter nationes fibi in cundlo
Orbe fubje&as, ut pila figuram Orbis
often-



(a) Imagines injjgnis. (b) Imagi-
narii qui. ( c ) Pila pro ftgno .



Liber Quartus. 79
oftenderet. TurcEe hodie retinent, Sc
equinos aliquot pilos ab eo globo pen-
dulos demictunt . Hoc genus vexilli
Tufam vocabant Romani,

De fignis Cobortium, & Equitum .

Cohorti non erant propria figna ,
nufquam enim olim expreJTa ; fed in-
feriore svo fua habebanc vexilla, etfi
olim vexilla Equitum propria . Hinc
Vcxillarii. (?) Eterant hxcvelaque-
dam quadra expanfa ad haftam ; fed
vcla modica . Noftra artas retinet in
Equitum Bandis , etfiforma paulumdi-
verfa. Propiusaccedunt templorumve-
xilla,'qua: in luftratione & proceflibus
anteferuntur. Hinc Vexillatto , deipfis
Equitibus aut ipforum Ala , crebrum
pofteris verbum . Hecc vexillapofterio-
ri a;vo Elammulec dicla. Erant e pur-
pura , & auro mixta - Atque his ve-
xillis, ut & fignis aliis, Principis no-
men infcriptum aureo textu .

Erat & ritus magis prifcus , cum u-
nura aliquod & Imperatoriura (b) ve-
xillum grande pra;ferretur , nomenejus
habens , non tamen aureis , fed puni-
ceis litteris infcriptum ; eoque vexilla
ipfa tunc non punicea, fed candidico-
D 4 lo-



C a ) Vexilla Eqnitttm . ( b ) Signum
Jmperaterium .



So De MMtia Rowantt
loris . Hoc Imperatorium fignum po-
ftera Ztas Labarum dixit .

Dc Dracenibus .

Draconis fignaab ipfo Apolline raor-
te draconis incboata. Formam graphi-
ce dat Suidas (<*) Draco extenfus in
pertica ; ejus caput ex argento failum
trat , dcntibus reflriilis & xudis mina-
te rtflu ; reliquum corptts fericeo textu ,
longitudint & eraffitie &" varietate eo-
loris in verum draconem . Iis ufi Aflfy-
rii , Indi, & Scytha; ; Daci item , &
ab his Romani imitatione. Placuit e-
nim ille terror , quem moti in aere
faciunt, & vifum SelJo aptius , quam
Romana ilta figna. Nifi quis tamen z
Perfis magis petat, eum inter fpoliaa
Zenobia capta & traduCfa , etiam Fer-
fici dracones legantur . Dcinceps qui-
dem crebri in Romana hilloria . Qui
iigna draconum ferebanc , Draconarii
ditti . Quidam proprii & peculiares
Principis fuerunt, qui toti e purpura ,
in ejus comitatu. Etli u^a^ara dicun-
tur, etfi textu fericeo , etfi Flammu-
l<e, denique fubtegminibus texti : ta-
mcn protefto ambigas , an in velo fic
depicli fuerint, aut acu rexti , an po-
tius corpus totum folidum e pannis &
fubregmine faftum. Columna Trajani



(a) Origo & Forma,



Digilized by Cooale



Libti Quartus. 8r
corpora , non imagines prarfcrt . Et a
Gra:cis longitudo & profunditas iisda-
rur. Quid ? [?] quod fibilaffe cos vo-
lunt, concepto vento : naui haftarum
aureis gemmatifque fummitatibus ilH-
gati erant, hiacu vaito perflariles , &
ideo velut ira perciti fibilantes , cau-
darumque volumina relinquentes in
ventum . Sidonius vocat TextiUm an-
gutm . Prudentius Draconum pallia ,
pro mente & ritu vulgi , cum & ho-
die in velis militaribus varia fic piu-
gauius .

Dt Signornm religione.
Harc Romana [6] figna fuerunt ,
oua? facra habuerunt , per qux jurarunt,
& quos unicos bellorum Deos . Bono
confiiio, ut religionem animisingigne-
rent , & fignorum non amorem tan-
tura, fed & venerationem . Ergo fir-
mius aflervabant , fortius amifia rrcu-
perabant . Quoties legimus , integras
acies jam flu&uantes , jam recedentes,
reflitutas & impulfas, fignis in hoflem
ja&is ? Suadebat cnim repetere non
pcena tantum , que manebat iis amif-
fis ; fed etiam pudor & religio , &qua-
fi Deos ac facra fua prodidifTent . [c ]
Deorum cultus iis eshibitus. In rebus
D 5 ipfis ,

(a) Dracones fibilantei. (b) Signa
facra. (c) Cultui ftgnorum.



8s De Militia Romana
ipfis , quod perfugium illic, ur in fa-
cris : Quod ea omabant , ungebant ,
colebant, ut ipfos Deos . Hinc Signa
unfta. Tacitus Propria Ugionum Nu-
mina vocat .

Locatia Ducum .

Imperator (a) in media parteerat :
ratio enim vult, ut ibi fit, unde pro-
fpiciat, & mandet facillime m omnes
partes; qui locus medius efl, fed pau-
]um tamen ad finem magis admotus .
Ncm inter Principes &Trianos, ante
Aquilas ftetiffe cenfendum; etfiproar-
bitrio tamen fa?pe mutavit.

Legati & Tnbuni (6) juxta Impe-
ratorem : nifi tamen Legati curarenr,
& prapofiti effent certse alicui legioni
aut cornu, quod fsepe ; tunc emm in
mcdio ejus , loco Imperatoris agebant .
Quod idem aliquando in Tribunis ,
(c) ut huic aut ilti parti prffficeren-
tur ; fed vulgo retro Principes fienf-
fe videntur , quo ordine in caflris ,
& juxta eos Sociorum Prsfe&i.

Centuriones (a) vero juxta fuam
quifque centuriam , id efl , in capite
ipfo: nam verifimile eft , a fronteeos
praiviffe & curaffe , ut Optiones eo-
rum



(a) Imperator medius . (b) Lega-
torum locus . ( c ) Tribunorum ■
( d ) Ctnturionnm .



Diglrized by Coogle _



Liber Quartut . g,
rum a tergo. Argumentum a caltris
ubi itemir, manipulis ptimum locum,
& fedem habent . <?) Impetator ipfc
plutimum mequo, & hoc fineilliequi
Imperatorii. Et ip/i Tribuni fiepe i?
equis, trno inrerdum inter equites pu-
gnarunt . Quod an in omnibus vetum
ur, incertum : forrafle in iis tantum
qui orBims & loci cquefiris : plebeji
Itetetmt peditcs inter fuos.

Locatio Mititum.
Ipli gregarii milites (4) fecundum
mamcula; ordinemin aciem dirieeban-
tur . Matncula hsec fuit ordinis aCen-
tunone inHituti . Nam fuos juxta vi-
res , & pro judicio locabat , certis
quemquc Jocis , quos in acie & agmi-
ne tenerent. Quifque Jocum fuumno-
verar, & hos otdines pertinacirer fer-
vabant. Cautio erat, nc quis miles a
lignis 4. pedes longius procederct , id
elt, ne quis vel palTum unum progre-
deretur estra lineam, ubi figna . Imo
& mors pcena , fi qui reliquiffent . (r)
Quod idem m agmine fcrvabant , etfi
non rnots hic femper, fcd minor po:-
na ; ubi nimirnm minor exccITus Sc
aberratio . Qu 0 d fi mi j or , p ro f e a,,
oelertionis paina mors erat . Defertor
D 6 au -

(i) \lncjuitaui. (b) Militum ordo .
(CJ Dr/errorumpana .



84 J)e Militia Romana
autem habebatur , qui longius-, quam
uncie tuba audiri poflit , excefiiffet .
O prifci , o noftri mores , quam difli-
detis ! Hodie nihiltam impune, quam
vagari, praedari , rapere ; olim mores
leviter abeunti . Nec Romani folurn
hic feveri , fed etiam Grarci, qui hos
tales ignominia notabant . Et Sparta-
nis lex erat, ut fiantes in ordinevin-
cerent , aut morerentur . Durae hie Je-
ges, fed utiles: & iftsc funt, qua vi-
ros, qu?e milites pepererunt , gentrum
hominumque viftores.

3. Acisi Forma Varia .
(<i) Aciesfere aut Duplex, aut Tri-
plex. Dxpley, cum tota acies in cor-
nua duo fefla, dextrum & Isevum . Ea
ftepiflime obtinuit in exercitu Confu-
lari , cum duse legiones , & fiagtilis
fua Auxiiia adjunlta . Ha:c feflto ve-
tus , & aiiis quoque gentibus ufurpa-
ta. Pan ordinis& Cornuum au?tcr un-
de cornutum fingunt. Triplex (?) eft,
cum prxter co-rnua , atta etiammedia
exfurgit. Id quoque crebrum, non fo-
Jum ubi plures legiones , fed & cura
dua?, iftis fcilicet in medio pofitis , S&-
cits ad utrumque Cornu .

Sed eft & U) alia ratio duplicis , ,
tn-



(a) Aaes duplex. (b) Triplex*
(c) Alia ratia aciei .



JL



Digrtizad by Coog!



Liher Quartus. 8^
rriplicifque aciei , cum prjeter fiinpli-
cem illam divifionem , a tergo etiam
fefiio fit & difcrimen . Ut fi 4. legio-
nes habeam, duas in fronte curh So-
ciis fuis pono , totidem a rergo,veIur
in fubfidiis fuppono. Idem in duabus
quoque faflum , & aut Ala utraque
Sociorum prgpofira , fubjunftis legio-
nibns, aut conrra . Has autem fecun-
darias aut tertiarias legiones five co-
pias , Subfidia , & Subfidiarias etiam
vocabant. Nec tot& femper legiones,
fed cohortes aiiquot fic fubltituta; .
Hfr prajcipuse funt & receptse Roma-
nis inftruftiones , quas tamen leviter
variabant promovendo , aut retrahen-
do . Plerumque enim squaliter urro-
quecornu & fimulconcurrebant .- quod
Caro reBa fronte , Tibullus tequatis
frontibus dixit .

Altera depugnatio Obliqtta , {d) cum
cornu ante cornu promovetur .

Tcrtium genus Sinuata (b) acies, cum
itl triplici acie tertiam & rnediam amo.
vesabhofle, & cornua modqimmitris .

Quartum genus huic adverfum , (c)
cum fcilicet ipfa media acies prominet ,
& incurrit prima in hofrem . Grarci
otafiTricflexum dictmt , five etiam ?vfriv y
.



[aj Acks obliqua . (b) Sinuata .
(c) Gibbera.



%6 DeMitim Romana
gibberum . (a) Hac Annibal in pu-
gna Cannenfi fcitiftime eft ufus ; fed
cum ea quoque arte , ut cornua robu-
ftiffima haberet , & integra fervarer ,
& mediis denique pulfis , finu faclo ,
immitteret ea utrimque legionibus ,
viclorise fua: certam caufam.

Alix] quadam acierum formar apud
Romanos etiam intcrdum ufurpata: ,
quas ftriftim , & per iudicera dat Ca-
to; ut Cuncus , Globus , Forfcx, Tur-
ris , Serra .

Cuneus , (i) q_ui eft, cum anguftain
fronte acies , tngoni forma, paulatim
fe retrorfum pandit : unde & Trigonnm
vocant . Item ?/*/!?x?v five Rofirum
Gra:ci . Dixere & Caput porcinum ,
quia aflimilatur, & quia velut fodit &
ruit invadendo . Litterx A alfimila-
batur. Etanterior pars, quaraacutum
defincbat , refta Sc denfa erat , quia
fcutis undique muniebatur. Crura au-
tern utrimque fecundum ordines&co-
hortes in profundum compofita , &
pleraque parte in obJiquum extenfa ,
oeibanc paulatim & disjungebantur ,
donec in maximam longitudinem pro-
grefla definerenc ; ita ut medius locus
vacuus relinqueretur , & terga mili-
tum nudaper ordinem confpicerentur .

Fran-



(a) Gibbera. (b) Cuneus.



Dlgnized by Coogle



Liber Quartut. 87
Franci pugna io Narletem fic ufi . Sed &
Hifpani oiim creberrime. Romani ec-
iarn non raro . Significat etiam Cit-
neus Hiftoricis mulritudinem confer-
tam .

Globus> qui a fua acie feparatus,
vago fuperventu incurfat inimicos .
Sea & figura globofa , & in rotundum
fuifie videtur.

Forfex , qux & Forceps , (?) cum con-
traria Cuneo acies inftruitur , latio-
ribus primis & apertis , ac paulatim
definemibus in anguftum . Lntera: V
formam exprimit . Ufus , ad Cuneum
folvendum& atterendum .

Turris, (r)Gricis Tiup^ffelt ordomi-
litum in quadro. DifFert a Laterculo ,
quod Turris in akum & profundura
quadra inftru&io ; Laterculus jacens ,
& in latum.

Serra (d) prsliari dicitur , cum affi-
due acceditur recediturque, ncque ullo
confiftitur tcmpore . Id fiebar , cum
nianipuli prima? aciei modo invade-
bant, modo refiliebant ; & reddebatur
dentata quidam forma . Potuit & ali-
ter , cum Velires ex intervallis mani-
pulorum iofiiiebant & lefiliebani.

_ 4-



(a) Globus. (b) Forceps. (c)Turris*
(d) Jcrra.



— - DigSized by Coogle



88 De MHitia Romana
4. Aciei AdjunEla .

Adjunfta Aciei funt i, Allocutio .
2. Clajpcum. ^Clamor. ^.Signumpw
gm .

1. De Allocutione.
AItocutio[a ell , cum Imperatoraf-
fatur publice fuos milires retineC
aut impellit . Retinet , aliquando ni-
mis aut propere geftientes i impel-
tit tardanres aut timentes. Ad fum-
mam , format in quacumque re &
docet . Utile haud dubie vetus hoc
inftitutum , cum Imperator confilio ,
& fspe eloquio validus , & femper
aufloritate , fuos compofita oratio-
ne excitaret , & vel timidis robur
ac vires daret . Ab illo autem ardore
ad pugnam reftaibant, cumprxfentia
Imperatoris adhuc in oculis , verba ia
aunbus verfarentur. Certumeft, acies
aliquot ere&as , & ad viftoriam fir-
matas fola hac concione.

Modus (b) talis: Sa-pe interequirans
ordines ira afFatus eos eft , fub ipfam
pugnam : fa>pe in caftris , &anteegref-
fum. Aliquando etiam extra fufpicio-
nem omnera pugnar, fi qua fedicio aut
ouerefa, aut alius animorum morbus ,
cui fermone mederetur . Sed cum in



(a) Allocutio quod . {b^Modus tjus .



Digitized by Google



Zi&er Qutirttts . 8o
caftris , aut eriam in ipfo campo in-
terdum , fiebat in tribunali , quod e
cefpite fubito erigebant : Altior enim
Imperator effe debebat, & ad audirum
faciliorem & latiorem, tum ad aufto-
ritatem . E cefpite , dixi , tribunal
fuifTe, etfi in hibernis fortaffe etiame
Japide nihil vetat, fed i]]ud ferefoJen-
ne , & e militia; riru .

Circa hunc cefpitem five tribunal
milites (<*) difpoliti nonconfufe, nec
ut quifque accurrerat , fed per mani-
pulos & turmas. Ubi & vexilla pra-
lata , id eft, figna manipulorum. , tar-
marumque , & ipfarum legionum , &
juxta ea Centunones & Duces ; etfi
Legati & Tribuni fortaffe a latcribus
Imperatoris , aut a tergo . I.egimus
tamen milites etiam vocaros interdum
in concionem ad ipfa figna , ideit , ad
Principia , cum nempe in caftris affa-
tio effet : ibi quippe anre Praetorium
ipfum tribunal , ut dicetur in re caftren-

. Inibi cum armis convenerunt .

In hoc atloquto approbatio aut im-
probatio , & utrumque per fua figna.
(?) Veteri riru clamor in afTenfu mi-
iitari , &dextr;e fublatse : contra , fre-
mitus aut mce-fta taciturniras . Sed &
ter-



( 3. ) Milites ordinati . ( b ) Signa
mffeafm & diffenfus*



go De Militia Romana
tertium affenfus genus erat , concuffio
armorum ; fic uc haftis ferirent fcuta .
Invenias & paulo aliter afienfum, vi-
delicer fublatis fcucis, vel cum crepi-
tu motis . Sed hsec talia non prifci
nimis , aut mere Romani ritus , ab
exteris & barbaris manavit : Germa-
ni quidem & Galli fic faftitarunt ab
antiquo . i

2. De Claffico .
Ciafficum (a~) dicitur , cum figna
omnia pariter canunt, & militcm vo-
cant incitancque ad pugnam . Ducta
vox a Claffe , quod fono taii clafles
olim ad concionem vocabantur .■ five
etiam ipfa primicus a caiando , Calaf-
fita . Sane vocari clalfico verum eft .
Simile in ipfa Urbe otim , ritu valde
antiquo . Clajfici nomen proprie buc-
ciax aptare Vejferius videtur; contra
foli tuba* adfcribit Svetonius . Sed in
his talibus non aliud eft Clafficum ca-
ncre , quam fd ■noXf^isov , five 5B-?pst?
3t\<m?it <rviA*t'mi 3 teilicum aut tncitato-
rium caticrc, certis videiicet modis. Quod
in pugna quidem legitima fiebat omni il-
lo inltrumento, & cornuum, & tuba-
rum/ Lituus etiam mifcebatur.

Litui (?) diftincli acornu, a cuba ;
nam Seneca facit adunca elTe forma ,
quE

(a) Clafficumquidfn. (b) Lituur.



Digilized hy Coogle



Lihcr Quartui. 91
qux non in tuba . Dixeris a fimiJitu-
dine auguralis Jitui appeilatos , qui in
extremo incurvus. Qui eo cccinit, li-
ticen di?lus . Dabat acutum & flridu-
lum fonumy unde colligendum , gran-
dem aut patulum canalem hunc non
fu[ffe ; Fuit]giturZ/V? WJme diumquod-
dam inter tubam& cornu , non reclum
P1 ° r A US i' Ut '' la ' nec totHm iocurvum ,
ut litud. Quin tamen coofundant fcri-
ptores, haud abnuo .

Tuba (a) e jus forma , cujus apud
Furopa;os fere hodie vides : aere dire-
flo dufta eft , canali ad exitum latio-
re; qua erat militaris . Nam & aiia
facrorum eft , difpari ufu ; & fortaffe
torma. Tuba difta a tubo five canali ,
quem referebat . Tuba etiam dignio-
res ufi, & iiJa canebanr , imofumma-
tes viriexercuerunt. Tuba prifcis Gi g-
cis lgnota Homerus novit , fed nuf-
quam Heroibus tribuit , quia nondum
in ufu Gra;corum. E;us fex generafa-
cit Euftatius. (A) 1. quam Minerva
mvenit, & abArgivis hoc cognomen-
to cohtur Saywcs 2. apud jEgy-
ptios,_quam Ofiris reperit , que
ipfis dicitur , & ad facrificia utuntur.
3. Gallica , confiatilis , non niaiisma-
gna, qute os habet deformatum in be-
_ Itiai,



(a) Tuha. (b) Geticratubartim .



02 T>e Milhia Romatia
ftias, &canalem plumbeum, in quem
infpirant Tubicines , atque efi acuti
foni vocatur ab ipfis Gallis Carnyx.

4. Paphlagonica , cujus os cffigic bo-
vis , gravi mugitu , furfum inflanda.

5. Mecfica r e calamo tubam habens,
gravi fono. 6. Tyrrhenica, fimilis ti-
bia: Phrygiar, habens orificium fciffurn
aur fraflum ; ea valdeacuta. Etiftam
volrrat" effe basc. noftram & Roma-
nam , atque a Tyrrhenis traduftam.
{ a ) Tuba etiam ad mortuos uteban-
tur , fed nobiliores ; neque enim ea
vulgo , fed in funeribus Indtfilvis ,
fciltcet ad populum claffico convocan-
dum . Quod ipfum in militibus decore
fervatum , ut ii fepelirentur ad belli-
cum hoc inftrumentura .

Comua {?) di?ta , quod ea , qua:
nunc funt ex ?cre , tunc fiebant ex bu-
bulo cornu . Et prima origo a boum
cornibus, & paftorum inftituto .■ nam
ilii iic calabant pecus aut boves. Er-
go olim nihil difcriminis inter Bucci-
nam & Cornu ; poftea fuit , & cor-
nua iftaex aere fafta grandiora , &ma-
gis refiexa.

Buccina (c) a prionbtis fejunfta ,
quod Vigiliae oftendunt l nam nemo

ill ic

( a ) Tuba in funere . ( b ) Cornus .
(c) Buceina.



Libtr Quartus. 93
ilfic cornu aut tubara fonuiffe dixerit,
fedbuccinam fignanter plerique omnes .
Fuic cornu bovillum initio j necabove
male derives, ut inftrumentum , quod
bubus canit, aut quod boves canit &
vocar . Ea ex arre fafla .

Qui inflabant , univerfe JEneatores
( rt ) di?ti , qula omnia ex jere . Cuique
manipulo aut turma: fui videntur fuif-
fe jtneatores Nempe fingularum par-
tium fui, & tot fortalTe, quot fignay
tum etiam communes legionis . IIU
tempore pugnse in fua (juifque parte
ftererunt; ifli juxta Aquilas & Impe-
ratorem .

Modus incinendi claffici Tu-
bicen unus utrimque infonuit , & mox
alii pariter refponderunt y prioresqui-
dem 11, qui rotundo quodamloco con-
ffituti, tubis certum aliquod modula-
bantur , quo ut confifterent , & pra-
lio fe pararent milites admonebantur :
tum deinde omnes reliqui, quianimos
irafque militum acuebant , & ad pu-
gnam excitabant . Triplex ergo tubs
lonus : Frimus unius &fingularis , qui
Primipili fortaffe, riaud longe ab Iin-
peratore , ejufque nutu incinuit - Se-
cundus aliquot aliorum , qui in loco
quo-



( a ) JEneatores . ( b ) Modus claf-
fiti camndt.



m&mmMzsatsmmmmmmm



94 Ui? Militia Romana
quodam orbiculato , & fortaffis_ edi-
tiore ftabant , ad iigna & Aquilas .
Tertius omnium aliorum per cohor-
tes, per turmas , qui pariter jaroClaf-
ficum canebanr. Nam duo priores fo-
ni non nifi expediendo miliri videban-
tur, paulatimque ejus animi& ire. mo-
ta; : Facit enim profefto hoc fonus ,
& magnam vim habet ad fpiritus &
fanguinem evocanduro . Ideo Romani
non in equitibus folum , ut nos , fed
etiam in peditibus tubas habebant .
Nam tympana, & cujufmodi nos va-
fa pulfamus , Romanis non in ufu ;
apud alias tamen gentes obfervitata.
Imo in convicio apud illos Tympano-
triba : & Galli , id eft , effceminati
Matris Deum ea pulfabant.

Vetera tamen tympana {a), & ab
ipfo Baccho, fed in eo choroferere-
hfta, & apud molles . Et ab eo for-
tafiis efl , quod in beilo etiam tyni-
panis ufi Indi, & Abari five Hunni ,
gens barbara. Sed certe diverfa erant
a noftris illa Indorum : nam cx pal-
mar arboris cavatoftipite , cui tintin-
nabula ex orichalco introrfus adapta-
bant , & os deinde vafis taurino co-
rio occludebant , atque id in altum
ferebant , conciniebantque in acie .



(a) Tympanorum vetujias& tifns .



Liber Quartus. <j 5

Tintinnabula igitur , qua* multa &
magna intus , incanditumquemdam fo-
num edebant . Talia etiam Parthis
tribuir Plutarchus . Etfi in marmori-
bus Galli Matris Deum confpiciuntur
tympanum manu tenentes , rotundum
infra , fupraplanum, atque ibicorimn
indu?tum , quod bacillis pulfant j cu--
jufmodi hodie equeftria Germanorum,
vel Afrorum tympana . Nec in a;re
tantum tales pelles , fed in ligno fic
cavato & aptato , peile ex una parte
ligno extenta . Quod dimidiatum no-
ftras tympanum , jam plenum , fed
alio nominc, habetur apud Ifidorum,
Symphoniam vocat : Symphonia , (a) in-
quit , vulgo appellatur lignum cavum ,
cx tmaqttt parte pelle extenfa , quam
virgutis hinc & inde Muftci fcriunt.
5. De Clamorc mititari .
Glafiicum excepit Clamor [6]mili-
tum ; itaque edebatur in ipfa immi.
nente jam conjunflione & confliflu ,
inciratio pariter animi & virium , at-
que hofti terror . Nam hos habebat
fines. Itaque ante , & cum eminus
filentium vaftum erat ; incurfus &im-
petus dumtaxat cum clamore fa?tus .
Vetus hercle hoc inilitutum , & Ro-



( a ) Symphonia qtrid . ( b ) Clamtr
qttando , & cur.



90" De MiHt/a Romana
muli fvo ufiratuni . Duplicem habuit
caufam , ut dixi , holtium terrorcm ,
& fui incitamentum .

Probabile elt , hunc [?] clamorem
fuifle voces aliquas confufas , repeti-
tas , nec quidquam fignificantes , cu-
jufmodi fubica: & primi impetus e(fe
folent, fyllaba: potius , quam verba .
Fuit apud Grsecos quidem vox ipfa
i?->.a.\d?w, xai 1 aXaXay^d; affidua in
ifla re .- & quid aliud, quam formata*
a fyllaba ifta repetita , Alal ? qua ure-
bautur fcilicet in provocando . Apud
Romanos quid fuerit, ignoratur ; nifi
quod [&] Barritus pofteriore ?vo re-
peritur ; fed Germanorum verbum .
Ufi tamen Romani : an quia fyllab?
illa repetita prior, ut hodie Germanjs
quibufdam. Har bat > an aclamoredu-
ftum } quoniam Batrert , vel Beren ,
hodieque fublate & ferociter clamare
nobis fignat- An denique ab urfisfor-
matum ? qui Beeren irem nobis Ger-
manis ; & haud abfurde ab iis peti-
tum, quod quafi vocem ilJam imitan-
tur. Vox quidem noftras , Tacito te-
fle. Jta legitur ineademre >x*y&yudi %
quafi dicas Lupinum fonum , &quilu-
pos ululantes imitabatur. Eciam Gal-



Ca) Quhilleclamox.
( b ) Bamtits .



LHer Quarlus. fy'
li nlulatu ufi . Germnnorum Barri-
tum & Romani inferiores affumpfere.
Hic Barrirus etiam Barbaricum diftus
Fefto , quod eo genere barbari utan-
tur : clamor elt, qui ipfo fervorecer-
taminum a tenui fnfurro exoriens ,
paulatimque adolefcens , ricu extolli-
tur fluituum cantibus illiforum . Gen-
tis etiam aut patrif nomen acclama-
tum reperitur, ut nunc a quibufdam
folet. Nam Hifpani Hifpaniam inge-
Hiinant in concertatione aut rixa, &
cum auxilium cient . In PJutarcho Ie-
go , Romanos etiam ufurpafle crebro
illud, Feri , in acie, & cum fefetnu-
tuo adhortarentur. Nec folum clamo-
re ufi Romani , fed ftrepiru etiam &
conculfione armorum . Quod ipfum
iifurpabant etiam nondum vicino ho-
flt, & dum duci in eum velleiK.

Hic clamor [a] tanti apud illospfH-
matus, ut ex eo dijudicarent de eventu
pugnas; nam momentum habec ea res
etiam a natnralibus caufis. Quippe duo
fenfus in nobis , per quos timor maxi-
me m animum penetrat, Oculi&Au-
res: alterutrum igitur illorum qui tur-
bat , ns ille viftoris fua: multum con-
fert . Itaque non injuria Cato dixit :
Verba plus quam gladium , & voces
E quam



( a } Clamoris ius .




58 De Militia Romana
quam tnanum hofles ttrritare , & in fw
gam vertere.

Clamore jam olim & alia* uficgen-
tes , idque Pane inventore : unde T?--
rores Panici , proverbsum fecerunt .
Macedones, & Perfre ufi : etiamGri-
ci,quibus aut ri ?\*\ a ?? l paflim tri-
buitur, aut ri -nxiai^^, Duos enim
(? Pa?anas norunt Grsci:Unuin ante
prcelium , Marti ; Alterum poft pra:-
lium,Apo)lini. Illum (V/?a?-rp,oii -n-aiai*,
Congreffivum P.tana ; hunc (Vivijik,
waifia , ViBorialem Paana dixerunt _
Videntur cum cantu aufrhythmo quo- -
dam fuifle , atque ideb Paranes difli .
Mjnfit apud imos etiam Gracos , qui
tamen, ut ChrifHani , Vicit Crux , pro
Pceane habebant .

4. De Signo pugn.t .

Signum [6] pugnardiverfumaClaf-
fico , quia iftud mutum .■ illud auri-
bus , hoc oculis ferviit , & tempore
Clafficum prarivit . Nam Romani ,
cum decretum janv pugnare, tunicam
ruflam in Prxtorii faftigio extendc-
x oant in hafla, ut eo figno miles mo-
nereturparare fe,& arma ,■ tum eciam ,
ut fi qui difperfi, convenirent. Utiie
fuit in re fubita, & ut momentoomnes
mo-



( a ) Paanes . ( b ) Signtm pugn* ,
Tumea ruffa .





monerentur. Hanc Cunicam alii Vexil-
lum Tujjum vocant . In navaii etiam
pugna ufurpabant, Tale fignumetiam
erat ad iter . Apud Curtium , cumtu-
ba* fonus haud pariter ab omnibus
?xaudiretur , dum caftra movenda el-
fent, Alexander percicam , qua; undi-
que confpici poflet , fupra Pra:torium
iratuit , ex qua fignum cminebat pa-
riter omnibus confpicuum.

Signum denique fupereft, quodttem
Signum pu%nit , aut limpliciterX?^?Bn?
dicunr . Hlud idem [a Tcfftra , &
Grsecis fuv3-n.ua , quod datur in uno
alteroque verbo fub ipfam pugnamab
Imperatore , ut eo commilicones m-
ter fe norinc, & item hollem ; cujus
ufus perit , cum ifte quoque tenec .
Remedium huic rei non abfurdum in
Polyamo , qui inter ftratagemara re-
cenfet , quod Aclies quidamDux Ar-
cadum fuis milittbus fignum dedic ,
interficere eos , qui fignum iuterro-
gaiTenr ■ Csefari bello Africo fignum
fuit Felicitas ; ut Bruto Libertas : &
plerumque tale aliquid , breve , &
ominis boni ; ut pura, Viitoria, Pal-
ma , Virtus , Dius nobifeum , Trium-
phus Imperatoris , & alia pro Jibiro
Ducum fupremorura . Veceres nonii-
- — ^ 2 na

(a) Tejjera.



li __&| I



iiiz^_by Google



loo De Militia Remana
na fere Deorum dabant, quos aut pa-
tria , aut ipfi Duces eolebant . ItaCy-
ro fignum erat , ZjtJj o\im*.*X ! >f , ?'>***?'? ,
e-rorxp . Jupiter focius , Dux , Serva-
lor. Clfari, Vcnus gcnitrix . Augufto,
Apollo . EtG aliaquoque, immo& di-
?la , & verfus.

L I B ? R V.

DE DISCIPLINA.

Dlfciplina, [a] milicaris nihii eft
aliud , quam Prxfcriptttm & lex
qufdam militandi , & in militia fe
gerendi . Ifaque ea continet modum g
munia , opera , tempus militia; . Sed
quia Caflra Gymnafium, pateftra, &
fedes, immodomicilmm difciplina:, al>
iisexordiendum. In Caflris enimMu-
nia, Opera,Exercitia,Prceemia, Pce-
na:, & uno verbo , hic regitur miles
& formatur . Ipfa Caltra non linedi-
fciplina riunt aut coniUnt , qua? fane:
accuratiffima apud Romanos . Hic re-
peries fpecimen eximium . Romanfe
prudentia: ,, injmo fapientis, in toga
& fago .

Dc



(aj Difciplintt quid.. ■ J[



Liber Quintus. I0 j
Dc Caflrh .
NuIIarn noftera Romani fine caftris
agebant , & femper ligneis terreifque
iftis mcenibus, utinurbe , clndti . In-
ftiturum hoc fub ipfis Regibus , & (la-
tim poft eos . [*] Caifrorum metatio
apud Romanos aJiter , quam apud Gra>
cos, ahofque, qui pro locis & tempo-
ribus mutabant: non llc Romani, fim-
plex femper & eadem , nifi quod mi-
nor vel auftior fpatio, pro numerole-
gtonum. Sed quadrangnla femper , fed
porta: & feiftiones esdem , fed raber-
nacula Ducum & militum eodem fiiu .
Hinc utiliflima illa notitia caftrorum ,
& prarvifa , & invenienda militibus
omnia , ficut civibus in aiiqua urbe .
Uniufmodj igirur femper cajfc a , fif or _
mam confideres ; paufo arHTfi appa-
ratum rornm & inftru-turri^

Duplicia Romanis [b] caftra , Aefli-
va & Hibcmia. Iha, <jua_mobiiia, 8c
-eftatis [c] five expeditionis tempore
in unam fa;pe no-lem ftrufla . Qux
jterum Duplicia , amora-manfionifque
dirterentia . Si enim una alteraque ,
aiit omjiino paucar noftes in iis agen-
dse , fine alia addirione Caflra dice-
bant , aut Manfiones etiam, pofterio-
E 3 ri

(a) Cafira Rom.uniformia. (h)Caflm
dnpluia. (x) JEfliva.



-UM*.



to2 Militia Rommttt

ri ffivo . Si diutius fubfiftendum _, ab
ipfa re Stativa , aut Stativas , fciiicet
fedes; etfi ipfavox .SV <fcj , procaftns;
Jlefiiva Suetonio. [*] Htbcrna iunr ,
qua; per hyemem, & in dinturna man-
iione militibus receptaculurn ; ab ipfo
item fic tempore dicla. Hytmaha Vo-
pifco, Htbernacula Livio. Horumori-
eo apud Livium bello "Vejenti , fub
%. V. 358. Stativa illa fub pelli-
bus , Hiberna in oppidis aut caftns ,
q\ix tabernaculis , atit fllio opere ac-
curatius inftruaa : & merito , tam
contra cceli injurias , tum quia ulin
plura neceffaria in diuturna mora . Ita-
que harc talia partes five membra ha-
bebant magis diitinaa , ut Arroamen-
tarium djWiricam , Valetudirianum ,
& taliaflKimorevera inftar oppidorum
fipe ftruebantur, prsefertim in finibus
Imperii , & ubi perpetuse Iiationes &
prstentura: contra hoftem ■ TaleinEu-
phratis, Danubii, Rheni ripa : & haec
ea origo & genirura nobilium aliquot
liodieoppidorum. Habebant & [b] Pra-
cejiria, ideft, a;dificia ante caflra , ad-
nexa Hibernis aut Stativis , uteoreci-
perentur lixar, fldvena; , .mercatores ,
& qui alii paganorum caftra fequeren-
tur; mifcere enim eos militibus , nort
Ro-

(a) Hiberna. (b) Pmefixia .



Digilized by Coogle



Liher Quintus . 103
Romanus ufus , habucrunt tamcn re-
ceptum 111 caftra, tiofte inftante.

Caftrorum Partes dus : Supera , &
Infera .

De ParteSupera Caflrorum .

Pars Supera Caftrorum nihil habet
prseter [?] Duces , & eorum comites
& adminiltros ; atque omne corpus le-
gionum &Sociorum infra metationem
habuit. Eaque caufa ibi denique /V/'?-
eipiorum nomen , quafi ha:c Superaef-
fet extra caftra . In fupera enim hac
parte eratfr*?r/am , Qutjlorium ,Pe-
datitra Legatorum , Tribunorum , Pra~
fe&ontm , Evocatorum , Ableftorum ,
Extraordinariorum . De quibus nunc
dicendum .

Pratorium .
In fupera Caftrorum parte Prtto-
rium primum locum habuit , honoris
& decentia: caufa , [b] quia primo
Duci primus locus debitus , nempe
ea pars , quae editior, aut cui aliunde
nihil obftaret , quae afpici undique &
afpicere poffet, e qua dari mandata&
audiri . Nam allocutio , figni ad pu-
gnam propofitio circa Prartorium, aut
fuper ipfum fafta , quae locum vole-
bant liberum & confpeftum . Ea ipfa
E 4 res

C a ) Qui m hac parte . ( b ) Pretto.
rium cur in loco edito .



Dtgiliied by Google



104. -O f Militia Remana
res ad majeltatem aliquam & vim fm-
perii faciebat, eminere loco , qui di-
enitare eminebar . Ipfum etiam ra-
bernaculum non folum larius carteris,
fed altius , & quafi in urbe aljqua tem-
plum .

Pra;torium Polybius vocat tu S7-ap*-
yi tntnriti [a] Tabcrnacnlnm Prato-
ris . Etfi Grsrci quoque fimpliciter
?spmriyt , f quafi Imperatarium , aut
Prxtorium dicunt . Auguftara atas vi-
detur hoc Augttjiale dixifle ; potelr ab-
Auguftis ira dicrum efTe , qui in eo
rendebant. Latinis ideo Pratormtm di-
ctum, quod initio Pra?toreserant , qui
tfeinde Confules , & ii bella admini-
ftrabant , quorura rabernaculum quo-
que dicebatur Prstorium . Aliter quo-
que vox Pratorii apud Latinos u-furpa-
ta , pro conventu , & hominibus t
qui in eo loco . Hoc fenfu dicunt ,
[b] Pratorium Jimittere, quod peiin-
de eft , quafi Curiam- mittere , aut 3e~
natum ? Qua: mi/Iio femper ad horam
& ftarutum tempusfacla, fcilicet vef-
pere & luce abeunte , cum vigiliae
mox conltitueiida; eflent , & quifque
ad corpora, aut munia fua curanda
abiret. Ideo mandata ,fiquain no?tem ,
aut

(a) Nome? . (bj Prairorhim di-
HHttere , ynid.



Digrtizad by CoOgl



Liber Quintus, 105
awt primam lucem Imperator velJec ,
runc dabat, nequies turbaretur caftro-
rum. Simile eft alterum illud e mili-
tia , Mitcere Principia r apud Froiui-
num. Dicunturenim mitti, aut dimit-
ti principia , cum Tribuni non ullra.
ibi prefident, jus aur mandata ditper-
tiunt, fed fub noflem ati Prasrorium
eimt , mox ad fe iruri ; licque conven-
tum militum foivanc , qui ibi frequen-
tes.

Area [?] Pra-rorii ampla erat, ju-
fluiti quadratum , cujus lacera fingula
200. pedurn. Latere ia lacu; duclo ef-
ficirur area pedum 40000. pafTuum 1600.
Grandis igicur & capas ha?c metatio,
ac par ilii quatuor manipulorum, five
hominum 480. Et opus erartanta: (i)
nam Prarror ipfe per fe laxius paulo
agere & tendcre debuit, quatn caput
altquod e vulgo. Deinde, quia minir
ftri aut comites illi pfures, quos juxta
fe habebat. Inter miniftros erant pri-
rno Liitores, & peculiares deinde fer-
vj ad varios ufus. Intercomites hone-
ftioresmulti, qui amicitise caufa aut
militiar fponte eum fecuti. Hi e eon-
tubernio Pnetoris , aut Contubernahs ejus
dicebantur, quoniam eadem ifta peda-
tura tendebant. Immo Senatorum filii ,
E 5 & tale



(a) Areaampia. {b) Cur.



106 De Milttia Romana
& tale nobiliorum genus comitari tta
magiftratus folebant-. Atque ipfe ]u-
Jius Cxfar, cum fua cauia quadam pe-
regrinari nobiles nollet , tamen hoc
utiliter a majoribus inllitutum nonab-
rogavit , & cum exceptione edixic :
Neu quis Senatoris fiius , nifi contuber-
nalis aut comes magiftratus , peregrepro-
ficifceretur. Et fane (a) utilitas hic
clara, quod juventus calte modefleque
sgebat, fub oculis & in latere Ducis :
quod fermonibus fjepe militaribus, &
interdum confiliis intererat : denique
Duces agere parendo difcebat. Sed &
laxitate Prauori opus ad mulos & ju-
menra, qua* plura habebat; itemque
ad fupeileclilem & vafa. Pecunia e
publico ad mulos & tabernacula daba-
tur , & altera ad vafa , (?) Vafarium
appellata . In his quidem adeo non
ufum, fed delicias & luxum quidara
fpeftabant .

Forma (r) Pra;torii fuperior fuifTe
videtur rotunda , tefiudinea, id eft,
curvata in cameram rotundiorem . Hac
caufa fortalTe Jofephus cum templo
componir, quod templa pleraque ta-
lia: aut ctiam, quod eminebat inme-
diis ciifiris , ut in urbe aliqua tem-
plum .

( a ) Vtilitas contubernii . (b) Vafarittm
(c) Ftrma Pratori/ .



Dtgrtizad by Goojjlc



plum. Ati & qui-a religio ibi > Sc pars
facrorum? Ccrte in eo Augurale fuit,
ubi facrificare & aufpicari Iinperator
folet : nam ante illud ara fuit, in qua
folemniter libamenra aliqua illata &
cremata, quotidiana* rehgionis ergo.
jiuguratorium vocat Hyginus, qui &
fitum ejus parte dextra Prsroriidocet,
nr tribunal Ifeva .

Tota igitur area five pedatura (?)
Prstorii erat quaternum jugerum, feii
potius verfuum . Verfum autem dicunt
100. pedes quoquo verfus quadratum .
Pedatura vero Latinis elt , quod Gra;-
ciswcWM?'; ; etfi.fWf/ffwipfa Grarcani-
ca voce crebro in hac tali re Vcgetius
eft ufus. TIjJi-^e autem dimenfio ; aut
& dimenfum ipfum per pedesy ficut
^aJcKr^sf, per ftadia : ad verbum efl:
Pedatura, Et accipiunt non pro ipfa
menfura tantum , fed pro fpano area-
que , quam fic dimenfi .

Situs (?) Prstorii in medio , non
quidem caltrorum , fed aliorum Du-
cum. Nam femper , veteri & novo
more, in medio Tribunorum , aliorum-
que Ducum Pra;toris locus . Profcfto
m in acie Pra;tor feuConful ( confun-
dimus hic ifta ) pofl Haftatos & Prin-
cipes ante Trianos ftabat, mediafere
E 6 acie ,



(a) Pedatnra Prator/i . (b) Situs,



toS De Militia Kamana
acie , & a<t Jatera Tribuni : irs hic?
nifi quod pro Triariis AbieQi, & Es-
traordinarii , & Evocati fubitimti. Et
hic (a) litus magnae rationis . Pri-
mum , non longe ab hofte, &adPra;-
toriam portam, qua; iljum fere fem-
per fpefrabat : nimirum ut obfervet ,
fi quid ille moliarur aut movear, &
?uncios quoque aut explorarores fratim,
admittat. Caufa altera , ut Ducesom-
nes circum fe habeat , quorum confi-
ho, cum opus ,. ftatim utatur ; item
jubeat aliquid aut mandet. Tertia,
nt ih confpeflu habeat fubjefta ca-
ftra , & militem totum , videatque fi
quid peccent aut turbent. Ipfe ille
afpeflus coercebat milites,. qui fcie-
fcant femper fub ocuHs fui Ducis fe.
verfari, eoque in omnibus magis com-
pofire fe gereba-nt .■ nec Ducis. tantum %
fed Ducum; quoniam Qua?ftor, Lega-
ti , Tribuni omnes fere huc fpefta-
bant- Denique caufa etiam hic, ho-
nor & dignitas, quod media omnia.
honeftiora, immo & tutiora..



Ad Prsetorium. fitunr eft Quaftorium r
ad latus dextrum , & fupra Legatos
quia Quaeftor magiftratus erat Populi



Qucsflorium *



Ro-



Ca) CaufitSw r.





Liber Quintus .



Romani , alii non nifi in dnigitate .
( a ) Dimidiatum eft ad Praitorium in
pcdatura, quia Qua;ftor proxinius efl
dignitate Praetori r &magisideo, quis
ampla ei vafa fic inftrumenta . Habet
pedes 200. in latum, loo.in longum.
Planities pedum 20000.

QpEeftorio Forum ad/itum, quod re-
bus venalibus ferviit, & conventibus,
&. legationibus eriam audrendis; ad
eum enim focum veniebanc & deduce-
bantujr primo Legatl. Suidas. Qnomam
appeilat. Ucrumqire hoc fpacium , tani
Fori, quam Quatflorii, grande fuir,&
in omni Iatere circittr pedum joq. Fo-
rttm illud Qua:ftoris (c) Quintaaa ap-
peilabatur, ir> cartris fciltceC poft Pras-
torium, ubr rerum ucenfiliiini forum
?uit? ut ait Feftus; difla Quimana
a quintis cohortibus ibi tendentibus .



Legatorum {d) petfatura ad alterum
latus. Prarcorii, & ubi Forum? ita ut
parce una Quarftor fit, partealcera ip-
li. Omnino ratio- vult^ haud Ionge
Pritorem eos tetendilTe, quia & di-
gnitate proximi , & ad eum fermonis
eonfiliique caufa faepe advocati- Hi



Ta) Qutifioriipcdatura. (.b) Ferum .

C c ) Quintana.

(d) Legatorum metatttra.




ergo



1 1 o De MiUtia Rotrtana
ergo iterum diraidiati ad Quxftorem:
ergo habent in longum linguli pedes
jo. in latum 100. Efl area 5000. (?) Ap-
pelio autem longum hocloco ( neaber-
res ) fpatium a Prstoria ad Decuma-
nam, latum a principali ad principa-
lem- Quid fi plures jam Legati 3 &
tot quot legiones , ut inferiore xvofz-
ftum ? Crerto, cum tunc Qua;itornon
ita vulgo comitaretur , eos utrimque
ad latus Prarrorii fuiffe , & fic medium
habuifle fuum Ducem .

Metatura Tribunorum .

Tribuni{b) fub i pfum Prartorium ordi-
nefiti: divili in duas parres via media,



& ita collocati feni & feni, ut quif-
que ordo fuam iegionem habcat in
confpectn. Exempli caufa , fex Tribu-
ni primi legionis, huicfunt oppofiti ;
fex fecundar, illi . (r) Ordo etiam in-
ter ipfos , ut primus Tribunus ad Pra>
torium primus efTet, oppofitus equiti-
busy fecundus deinceps, & fic ad fex-
tum . Tabernacula iliorum fecreta &
difparata : five quia dignitas in eo
aliqua eft , feorfim tendere : five qtiia
ratio voiuit vias quafdam medias effe ,
per quas ad forum utrumque fine am-



f a ) Nota . ( b ) Locus Tribunorum '
( C ) Ordo mter eos




biui




Liber Quintus , i i 1

bitu iretur. Ea: viaeutiles quatuor funt
in utraque parte , quinta enim pent
Praetorii objeftu. Semper hi ad unum
latus, idemque hujus quadrati , collo-
cati , & infra eos legiones ; ad id nem-
pe lams, quotl aquando aptiffimuraiit
& pabulando. Igitur ita aptabanr ca-
ftra , ut Prcctoria porta fere hoftem fpe-
?taret , Decumana averfiffima ab illo.
Et per hanc plurimum aquabantur &
pabulabantur ; ergo &facies caftrorum
tota verfa in illam.

Quoad pedaturam , (a) Tribuni di-
midiati ad Legatam ; & habentaequa-
iiter in quadro 50. peJtsy funtinarea
pedes 2500. Et eo fine hoc fpatium ,
ut tabernacula illis Tribunorum , qua:
aequaliter inter fe difrabant , poffintira-
tui ; atqae ea ipfa laxiora , calonibus,
equis, mulis . Quis enim nefcit , ho-
neftius paulo comitatos infiruflofque
fuifle hos militum Duces, &fjepeSe-
natores. 5

Pedatura PnefeElorum fociorum ,
Evocatorum . &c.
Sociorum PrafeBos {b) ad lateraTri-
bunorum ponimus , iitu & modulo pa-
ribus , quia pari munere & dignitare,
nifi quod illi tamen honefliores , qua-
te-



C a ) Pedatura . ( b ) Locus Pr/efeBo-
rum ,



1 1 z De Militia Romana
tenus cives. Racio aurem vult eosop-
poni fuis Alis five Cornibus, ficuu le-
gionibus Tribuni . Dividantur ergo ,
& finr in quaque pane feni , eadem
metatura? qua Tribuni, nifi quod via:
aut mtervalla hic magis exigua , an
potius nulla ? nec enim bie tranfitus
aut commeitus ulli , cum a tergo en-
cipiant Evocati & Ablecli . _

Evocati cquites 0?) proximia Prjefe-
?Hs , quia dignitate fupra Ableflos
funt. Sequuntur Evocati pcdites . Ho-
rum omniuro numerus incertus , &
ideo pectatura. Sunto tamen 30. ideft,
Turma una Romana; habcbunt 8o.pe-
des in Iongum, 125- in Iatum .* area
10000. Superfunt inibi 238. femis. Ea
area elfet pedum circiter 20000. Ca-
peret igitur manipuios duos civilespe-
ditum, id elt , hommes 240.

AbleBi equitcs {b) turma una focia-
lis ; ergo^o. equites; ergoarea 13333.
femis . Efficiunt eam numeri , in lon-
gum 120. in latum2ii. 6c quartapars.
A tergocohors una AbleUomm peditum
336. hominum . Area illi elfe debet
28000. ergo elfent in latum 233. & di-
rnidius circiter, iti longura i2o.Super~
funr pedes 19.

Ex-



C a) Evocatorum . ( b > Able&orum .



Digrtizad by Google



LiSer Quintus , Ir ,
Extfgordinarii ^?/VwCOfunt muni-
verium lurmse 8. utrimque locantur 4
Prartonum & Fora fpeclant Polybio ,
etfi quidara aiiter . Pedites Extraordi-
tiartt a tergo equitum.funt r eorum 3.
ponamus cohortes , utriralii)et unam
cnm dimldia ; fed dimidia: dua; viam
afpiciant, atqueita juntte quodammo-
clo iint, mii pedum aliquot interval-
10 .

_ Pars itaque Jiarc elt caftrorum Supe-
nor, m quavix uliicives- Enpruden-
uam Romanam cuitodiam primarii
Ducis & Ducum committere Sociis
voluerunt ; quid, n if> ut fide fi? habi-
ta , magis ailrmgerent eorum fidem?
Sed & caufa occultior altera , quod
pra-cipuos fociorum circa fe, & inore
atque oculis habebant , ne quid clam
■conlulerent aut innovarent . Etfi a?-
tem ifti undiquecinguntlmperatorera,
& m cuftodia habent ; non tamen ita,
ut non fit aliquod prarfidium civile ,
iiopus. Naro & Evocgti utrinique mnt,
vereram rmJttes; f un t in contubernio
ejus centeoi aliquot homines, quorum
rnunia, a cuiiodia , & velut fatellitio
Conlulisefte,- undeii ut piurimum jux-
ta eum > in caftris , in agroine , puto



(a) Extraordinariorum . (b) Cttr nul-
li cives in fuperiori parte .



1 14 De Militia Komana
& in acie ipfa : adfident cum fuis
Quxitor & Legati : pra^fidenr Tribuni ,
ad quos ei femper receptus , &pereos
in medias legiones.

Confideratio altera 3 quod loca hic
magna & vacua.- {a) vel quia decore
ibi , veiquia utiliter . Decors , ut Fo-
rnm utrumque , ubi fi quid litis aut
injuriae, in propinquo qui folvant aut
ulcifcantur. : item ad res vcnales , ad
prardam , ad circulos & fermones . Uti-
iittrr , ut Quintana iila magna ; quia fi
opusinftruere exercitumin caftris, pu-
ta , cum eruptione pugnandum , aut
tempore tali, ibi, & in foro utroque
facillime fiat . Item fieducendus, fub-
Jatis Extraordinariis , & in Iatus fepo-
fitis , gran de fpatium ad ordinandum.
Nunc ad inferam partem defcenda 1
mus .

De Parte Infera
Caftrorum .
Pars(i) caftrorum inferior divifa &
ipfa in duas partes , fed conformes :
Via enim media tranfverfa fecat dif-
paratque quinos manipulos a quinis ;
kd in iocaiione alia nulium inter eos
difcernim .

Spa-



(a) Curihihca magnavacua . (b) Pars
infera divifa .



Libet Qtiintus . i\<
Spitium medium inter fuperam" &
inferam caflrorum partem , pedutn 100.
Romanis (*) P rineipia dic~lum , Gratcis
?P* Sim . Etft enim proprie lic appelles
initium ipfum caflrorum , ubi legio-
nes ( inde enim vox ) tamen totum
hoc fpatium medium inter legiones&
Tribunos, fic 'eflediftum conflat. (b)
Hxc Principia facra & cafta habita ,
& fuerunt in religione , ob prjecipua
figna, quse ordine illic antefixa y om-
nes enim primar decurix & manipuli
nietabantur illic , ergo & figna qua>
que prima , id efl , primi Haftati , pri-
mi Principes & Pnmipili etiam , id
eft , Aquilse ipfae ■ An & hoc verum ,
omnium cohortium figna ibi defixa ,
ante Pra?tor?m fcilicet , & non mo-
venda , nifieo fciente, jubente .' 1 San-
ctior item hic locus habitus , quia ibi
legibnum Numina t ibique ara; atque
altaria exftrufta. Equidem in Gra^co-
rum etiam rebus hunc morem & reli-
Sionem reeognofco .

De metatitra Milttum .
Primo Romani eqttites , ut digniffi-
mi, in medio locati , & liberrimos ha-
bent egreiTus . Tuti hic ; & quamquam
in acie alia difpofitio , tamen recepit
tunc

(a) Principia. (b) Ea facra , & r?r*
(c) Pedatura eqttitnm .



Dtgftized b/ Google



1 16 Tie Militia Romana
tunc inter pedites, quiain caftris nul-
lus eorum ufus . Horurn podifmus eft
area 10000. pedum; ad paflus fi redi-
gas , funt 400' Spatium fatis grande
50. equitibus 50. equis, nec enimurjus
plus uno militari equo habuic noB
tamen pra:grande cogiranti calones to-
ridem, fortafle & Decurionibus ipfi.s
aliqui honeilipres comites autminiffri:
item jumenra aut muii ad farcinas ,
hordeura , frumentum nec enim ipfi
equites onufti , aut eorum infeflbrii
equ? ■

Triarii C<0 honore & Ioco ab iftis
proximi , & conveoiunt in unam arearo.-
tum ut viacompendifiat, tum ut equos
obfervent, ne in caflris foluti autva-
gi dent turbas . Dimidiati erant art
equitesquoad metaturam .

Prinapes (<5)*& Maflati inunairem
area , non manipulatim folum, fed &
cohortatim locati : Triarii enim, Prin-
cipes, Haftati, ficinuna Jinea faciunt
quique fuam cohorcem.

Velitcs , (c) ut militum infimi , ita
extimo ordine locati , ad vallum fci-
licet , &. fpatium illud , qiiod calhain-
teriora amW , ut ilhid obfervent , &
ut



(a) Triariorum . (b) Principum& H*-
ftatorum. (c). VtUtum.



ut in acie quoque , proximi finthoili.-
fane incuftoditum hoc vallarc fpatium
efi~e non conveniebat , aut ieviter cu-
floditum. Et quia Velites fint duplices,
Legionum , tkSociorum: tlli ad fuperam
inieramque caurorum partem Jocantur:
ifti ad latus utrumque . Itaque 1200.
Velites fupra Pntorium tendent , to-
tidem ad Decumanam, 1000. ad quarf-
que Principaiem. Tendent autemfim-
plici ordine , nec multum fpatii fument
introrfum, quia grande unumquodque
latus elt , & pedum 2000. ac fupra .
Scd nec impedimenta multa Velites
habent, aut arma , & minore podifmo
iis opus.

Univerfum autem corpus Sociale, (a)
Equitum &Peditum, extrorfum fitum,
ut fere in acie ipfa . Nec irapruden-
tias fuit eos dividcre , & vires fejun-
gere , ut contra Romani medii juncti,
& numero firmi ■ Socii igitur per co-
hortes locati , quas , detraclis Veiiti-
bus, modicae , nec nifi hominam 236.
?rant feorfim pofiti , ut jun&i tamen
lateribus eiTent, ficut Hailati & Prin-
cipes tergis ■ Omnes autem Centurio-
nes valium fpectabant , aut principia
& Quintanam ; quod ex dignitate eo-
mrn , 5c commodo .

Hoc



Ca) Pedatura Sociornm ,




n8 DeMMtia Romana
Hoc quoque notandum in tota me-
tatione, {a) Decurioiies & Centurio-
nes effe in capitibus ao 1 vias , & jux-
ta eos Signiferos . Pr/etoria cohortes
videntur juxta Praitorium tetendif-

JK

De Tentoriis.
Tentoria (?) militum in caftris rul-
go e.corio & pelle conftat fuifle : in-
de & nomen, quia funibus tendebant
& detendebant. XSn&eSub petlibus ef-
/e, id eft, fub tentoriis. Ha: pelles e
publico data: , fed Ducibus tantum .
Fecerunt ita & Grseci, quibus Xeno-
phon -r)3V/iiiT? i.f3t'pa?attribuit , ten-
" toria & tegmina , pelles . Habebant
I hxc tentoria fulcra & tigilla dumta-

I xat lignea, quibus erigebantur & fu-

ftinebantur. 1 etfi tamen e lignoetiam
reperio, & Papihones (c) vocabant, a
fimilitudine parvi animalis volantis .
In Hibernis & perpetuis illis caftris es
atferibus & tabulis fuiflc , nihil abfo-
num ; unde & Tabemacula (d) difta
videntury quamvis revera non a ma-
J ' teria, fed a forma& ufu fimilipotius,

nempe quod fim quafi Tabernarcaftro-
rum. Interdum ubiinopia, etiam ffra-
' M men-



(a) Locus Capitum . (b) Tentoria ex
jua materia . (c) Papiiiones . (c) Ta-
hsrnacula. ...... ■>■ .



- ~^~^ t^~~ — -. — -Dtpfced ^i.ttttfjr^



Liber Quintus . \ig
mentis, centunculis, flut veftibus ud.
Fiebant etiamex lino , noflrare riru ,
& Tenda (d)di?ta domus ex Iino: res
& vox hodierna,

Tentoria i2.in manipulum videntur
iiiiffe. Vegetius quidem auftor , ho-
rh,ines tl. una tetenduTe, & id Contu-
bemium (b) appellabant . Idem pra:G-
dem iis dar Deeanum , qui ipfe fcilicet
undeeimus . An ab ifto capite Italis
hodic Caporales ? etfi Corpjrales jIii
efferunr, & ad Ammiani Concorpqrate s
nos remirtuat. Et ifte Vegetii nume-
rus pro ipia area non ineprus, ur ter-
na & terna fteterint tabernacula ordi-
ne quaterno . Atque iila funr velut
domus militares , cuiquenotE, & fcie-
bant quoro , & apud quem manerent.
Itaque familiaritas quidam erat&nc
xus, Contubernalem effe ; ficut Adtu-
bernales Fefto difli , quorum taberna-
cula junfla.

Culina non opus militibus, cum in
frriiia & dura militia Romana panis
cibus effet , & obfonia nulla aut rara;
de quibus poiiea . Nec cubicula habe-
bant aur le?to^/ nam aut humi jace-
bant , aut fuper gramen aliquod aut
ftramen .



(a) Teada. (b) Contubtrnium .



Liin-



120 "De Miliiia Romana
Vi* Cajlrenfes.

Vta (a) Caftrenfcs funr oSlo : qmr]'
que diretfa: & injongum; tres tranf-
vcrfe . Omnes aut 50. aut 100. pedum.
Hxcipio minufculas inter Tribunosaut
Prsefeftos: item femitas inter taberna-
cula, fi qua fuerint . Sic enim gran-
des via* non folum decorse , fed & uti-
les , ad equos & jumenta educeuda ,
inducenda. Interdum tamen contra&a;
ob aiiquam caufam.

. D*m*t<wrjwti,

Caftrorum . '
Partes caflrorum Externar treS: Fof-
fa , Vallum , Ports .

A tentoriis vallum abjunclum erat
quaquavcrfus pedes 200. cujus fpatii
vacui C Pcmarium nominare liceat )
(&) ufus rriplex . Primo , ;ad egrelfus
ingrcffufque copiarum , ncmpeutcom-
pofiti ineafit, atque in vacuo eo per
genera & manipulos fe disjungant ,
iteinmque inegreffu fic jungant; quod
unbile maximc , fi eruptione pugoan-
dum, & inllat hofiis. Deinde ad pe-
cudes adduclas , vel ex hofte captas,
vel ad miiitarem cibum fequentes , &
ad prardas fcrvandas : non tamen in
Jongum ibi pra:da fervata , fed ab ip-
fis , aut Qusefiore mox vendenda .

De-



(a) VU 8. (b) Vfus Pomcerii ',



Libcr Qpartus. m
Denique, fi hoitis noftu affiliat , aut
per infidias & clam tela autfaces im-
mittat , innoxia funt ob illud fpatium
interjeftum , & cum perveniunt , vi-
ribus defcfta .

De Foffa.

Foffa (a) erat exterius vallo pradu-
?ta. ( Sic epim ab ipfa re diccbant ,
Pradncere foffam ; dicebant & Depri-
mere foffam, iterumque Percutere ) Ea
foffa lata plurimum 8. pedes, & toti-
dem alta: alii tamen adaugent . Non
raro duplexfoffa, ut & duplexvallutn
legitur , majoris firmitatis aut tutels
caufa . Hanc accinfti fodiebant .
De VaUo.

Z^//Hm(?)eflaggeftuseterra& fudi-
bus , ad labrum tnterius folHe veiut
rourus. Dux igitur cjus partes, Ag-
ger, & Sades:

Agger&i eftipfa terra, cumcefpites
circumciduntur eterra? & ex illisve-
Jut murus inflruitur, altus 3. pcdibus
fupra terram . Cefpes fiebat altus fe-
miflem , latus pedem , longus pedem
femis: nam nec temere aut pro arbi-
trio hunc exfcindere licuit, ied omnia
ad normam. Si tcrra folutior , ut ad
fimilitudinem Iateris cefpes nonpoffet
. I ab-



(a) Fvffa. (b) Vattumquid. (c) Agter
qmd.



112 DeMititia Romana
abfcindi , tum fane aut folTa prceduce-
batur , cujus intrinfecus agger excre-
fcebaf, aut fepibus duflis , vel inter-
pofitis ftipitibus, ramifque arborum ,
ne terra racile dilabatur ? Agger eri-
gebatur . Altus ille fffipe 10. pedes ,
totidemque latus .

Sudcs, (i) qui propric valli , & in-
de compofitum ex utroque dixerefd/-
lum: nam Vallum & Sudes idemfunt
Servio. Magis prifci dixere & Suros;
inde Surculi , & Crtbrifurum Ennio ,
vallum crebris furis , ideft, palis mu-
nitum. Sudinm tamen vox creberrima.
Sudes erant ex quocumque & obvio li-
gno, robuftotamcn, cum daretur: ex
roborc eas facit Valerius , ex acere
Propertius . In oppidis etiam ifra: fu-
des . Sudium forma: (A) Non fuerunt
ex squabili & fimplici ligno , fed ha-
buerunt duas eminentias , &ve!utcor-
nua, auttres, autquatuor, ideft, ra-
mos in majori ftipite , qui recifi uc cor-
nua eminebant ; tales prafertim in fum-
mo erant. Studiofe acura: fueruntilla;
eminentia: vallorum , ne quis facile
pofTit apprehendendo evellere , Jubri-
co fcilicet ligno. - & contra tranfgref-
fumoc tranfcenfum . Itaque iongiufcu-
los fuifTe oportuit hosvallos, cum pars
IQ



(a) Sudes . (b) Formafudium.




liber Quintui . 123
in tcrram defigeretur , firmamenti cau-
fay & pars emineret : etfi implexos
& devinftos inter feetiam fuiffe feiam.

Vaili (.a) modus parte unaioi7.pe-
clura, altera plufculo major 2050.
De Portii .

PortK (b) ia caftris quatuor , ad
unumquodque latus una. Atque inter
eas prima Pratoria , (u) qua; fcilicet
vicina & a tergo Pnetoris . Solet ea
plerumque obverti hofti, ut Decuma-
ra averti : & per hanc plerumque
exercitus in' prjelium eduftus . Li-
vius vocat Extraordinariam , abfiisip-
fis turmis & cohortibus , quse illic ten-
dunt. Du<e laterales , & proximar por-
ta; Primipales, d j e quibus Jaiva al-
tera , ad difcrimen, alteradextra : ita
di?ta: , quod ibi tendant principes or-
dines , capita , & apices caflrorum ,
ut Tribuni, Pra;fe?ti , primique Cen-
turionum: vel etiam a Principiis ipfis,
fed tum magis eflent Principales . Quar-
ta Decumana, [e \ a cohortibus Deci-
mis ibi tendentibus di&a . Ea eft op-
pofita PrartoriK, & remota ab hofle .
Ha;c eadem Quafloria olim di&a. Ex-
tra hanc fuppTicta a militibus delin-
quentibus fumpta. Inferior Jetas mino-
F 2 res



[■'] ValH quantitas . 'b' Portx 4.(0)
Pr*toria,[d] Ptincipales 2.[e Decnman*.



Digilized by Google



124 '-P* Militia Romana
res quafdam portulas interftruxit . r*1
Fores & janus etiam iis impofita: ad
ferandura ac rereraiiduin . (?) Turres
ctiam in portis ad defepfionem lego .
Que talia tatnen non nifi in Stativis ,
& diuturnioribus fedibus habuiffe cre-
dendum eft : in unam noftem ne fori-
bus quidem valde opus.

Porta: fingula? 50. pedum : fatiore
enira ingreffu opua vehiculis , & ju-
mentis .

Ambitus Cajtrorum .
Caftra in toto ambitu (c ) erant mil-
liare unum, & ferais, & aliquot paf-
fus . In eo fpatio peditum 16800. lo-
carunt beile , & commode , equitum
1800. prster comites Prxtoris, Lega-
torum, Quseftoris, Tribunorum, pra>
ter omne genus calonum , jumento-
rum, & impedimentorum .

De Munstkne Caftrorum .
Ad caftra munienda Romani &So?
eii communiter & fokmniteradhibiti:
immo ipfilmperatores manum interdum
admoverunt, in calcar & exempium .
Quotidianaerat, &fi qua alia res , ha;c
miiitem firmabat &indurabat. (d) In
rnuniendis vero caftris perpetuus &
certus ordo , & ut quifque in iis lo-
cum

fa] Janua. fb] Turres. [c]Amtitus.
[dj Ordo i& mmitione^.



Dkjitized by Google



Li&cr Quintus . 125
cum & tentoriuHi fuum noverat , fie
partem ouoque operis , qure obveni-
ret . Nam Socn femper duo lateraha-
beoant, ubi tendebant y & ?o ordine
eciam , quo tendebant : Romani duo
rehqua, per manipulos fic divifi . Cum
Socii jara efle defierunt , per Jegiones
thvifio facla ; & fi phres , f in ^ Vl%
iuum Jarus . Operi mrendunt per par-
tes Centunones , fedtotioperi praifunr.
& curant duo Tribuni, nt fciJicetuni-
verfe omnia apre & cohxrenter , &
ncquid Centuriones remitcant. Hiduo
Tnbum ex quaque Jegione utius, qui
per mentes fuosimperium habebat, ut
mfra dicemus.

Duo autem fuerunt miJitum genera,
Muntfices , & Immunts . (?) Uii, q u i
munus fecerent, ideft, foffas, vallum
ftruerenc , excubias ftationefque obi-
rent: in quo genere omnes gregarii ,
& quibushonosaut gradus vacarionem
npndabat. (4) Ifii ,qui his omnibusva-
earent ; c> & Beneficiarii dicli ,
quod beneficio Imperatorum muneri-
bus vacarent . Ejufmodi Immunium
duo genera : aJn , qui ex lege & mo-
rc ; alu , qui ex beneficio vacabant
(c) Ex Uge , omnes Tribuni , Cenru-
, F 3 rio-

J (a) Munifices qui. (b> Immmes qui 1
(c) Vacatio ex lege. ' .



I %6 Dt Militia Romana
rionefque , cui arbitri & exa&ores mu-
fierum eranr, non aftores. Itemequi-
tes , ob dignitatem. In eodem nume-
ro Veterani & Evocati, quos omnino
probabile eft , cum fponte militiam
lumerent , munerum hac neceflitate
non adftrifros, nifiitem in neceflitate.
A quo exemplo exauttorati , & qui
fub vexillo habebantur temporibus Prin-
cipum . (a) Bcncficio autem , quibus id
indultum per gratiam , five quia vir-
tute meruiffent . Nec Imperatores fo-
lum ipfi dabant , fed indulgebant auc
connivebant etiam pro tempore Tri-
buni . RemilTiore jam & minus inten-
ta militia invaluit, vacationes precio
etiam , idque a Centunonibus emi .
Inter alia , quffi militiam & rem Ro-
manam everrerunt , hanc fcito effein-
ter occuitas caufas .

Polleriore Eevo quin (_6) munierint ,
opufque fecerint, dubitari non poteft
vel ex Vegetio , qui diftinguit duo ge-
nera militum: Principalcs , qui privile-
gilt muniuntur , Munifices , qui munus
facerc coguntur . Ipfe Principalei appel-
iat , illos eximios & in gradu ; Mu-
nifices , viiiores & gregales . Calones
aut fervi raro his operibus manum ad-
mo-



(a) Ex beneficio. Militesipfi munie-
xmt .



Liber Quintus. 127
? ll)te ? l t ? ipfi Romatii munierunc!
iicuc & Macedones , Non enim vilia.
auc fervilia utahabenda funr, qua;do-
miniOrfais rerrar ufurparunr . Sub Prin-
cipibus camen, moiJiore illo arvo, li-
& fervi fecerunt ha:c munia ; in-
terdum & Provinciales .

Poftea cum pulverufenta vircus for-
duit, & fam penededecus efiet, verc
virum e(Te , tota res abiic , & dcfie-
runt etiam muniri caitra , metationis
Jcientia aut ufu prorfus intercidente .
Etfi jam almd municndi genus & Je-
vius cceperat, uc non valJo , (?) fed
fcutis, idque mulciplicata ferie , cin-
gerentur. Harc fcuta quidem refta &
junfta fterifle videntur , ad pila aut
haffas acclinata, fed milites item ap-
pofiti ad tuendum . Grarci pofterioris
sevi, fub quibus munirip iterumvixif-
fe vifa eil, (b) ?n\vxr n , pro cailris
dixerunt . Suidas emin >,?>,,-? V o-
cat locum, ubi a via quiefcunt Jegio-
nes.

Difciplina Militaris .
Sedem Difciplins quia vidimus , Ca-
flra nimirum , nunc lpfam . Ad Difci-
plinam tria fpeftant. 1, Mtmia. 2.E-
xsrehta . 3. Leges . Qu- tleinceps infpi-
cienda .

F_4 Tri-



(a) Cajirafcutismum'tia.(b) ?VxiDsr*.



j2g Df MilitiaRomana
i. Munia.

Tribunorum (?) munera in caftns
erant , vigilias difponere , circuire ,
tefleras & fignum dare, denique quid-
quid ad ufum imperare . Sed inprimis
etiam jus dicebant , & caufas five K-
tes milirares cognafcebant : immo pu>
niebant etiam , & de capitecognofce-

Unius legionis fex Tribuni (b) in
tres fe partes dividebant, & bini im-
perabant per binos menfes: ita, cum
dus legiones xa caftris, quatuoreranr
qui imperabant; nec ii continuo, fed
diebus alternis . Ifta divifio commoda
fuit , & orudens -■ commoda ad alter-
nam requiem; prudens ad concordiam.
Quifque enim fuis diebusot menfibus,
in fua Iegione , imperium inhibebat .
Idem imperandi modus PrKfeclorum,
in Socios , qui Tnbunis ubique ada-
quantur. Quzres, cur in femeftretan-
tam? cur non difcretificin totuman-
nur? ? Ratio , quod annus aftionibus
& negotiis inaequalis ; aeftas tota i?
expeditione & opere, hyems pigra &
otiofa. Ne quis ergo queri poflet , aut
honoratum le parum, aut nimis one-



( a ) Tribunorum officia , ( b ) Divijto
muniruM .



Digiiize6by Google



lAber Quintus. izo
ratmrjj omnes ad res & otiumadtnit-
tebant, prout tempora erant .

Cum (a) prima luce unius Iegionit
omnes 60. Centuriones, & omnes 30.
Decuriones veniunt uno agmine , &
compofire ad Tribunos , quorum illis
menfibus imperium , per fpeciem ofE-
cii, ut falutenr, & ut deducant. Ipfi
Tribuni cum hoc comitatu ad Irape-
r&torem fummum . Nonne decoreom-
n ( ia & utiliterad dignitatem imperan-
liumaugendam. 3 ad imprimendam fub-
ditis venerationem ? Nec otiofa harc ,
authonoraria tantum falutatio , fedvi-
fio, Numquid vellent? Itaque Impe-
rator tunc iis fignum dabat , atquealia
pro tempore edicebat agenda . Vide
pulcherrimum imperandi modum . Im-
perator Tribunis edicit, ifli Centurio-
nibus, Centuriones fuis.

Sunt autem Munia miiitaria , (i)
Minifieria , Excubia , Vigilia , & harc
fimilia.

De Minifteriis.
Pofitiscafiris, poft juramentum pra>
fiitum ( de quo mfra ) primum quod
curant \e) Tribuni, eft partitio mani-
pulorum ad minifteria, &muniadiur-
* F S

(a) Dedu&io capitum, dj" modusim'
perandi . ( b ) Munia , ( c )" Minifieria

qtst CUrtttt .



I



Dtgilized by Google



i^o De Militia Romana
na. Ordinant itaque Tribuni forre ex
utraque legione, itaut fex & fex Tri-
buni , quifque non nili ex fuaiegione
manipulos capiat , ne miles extra fuam
legionem minifterium Tribuno pra*-
ftet.

Prima ergo (a)cura eftloci, quian-
te Tribunos, ea funt Principia, cele-
herrimus & facerrimus locus , adquem
ordinant duos manipulos ex quaque le-
gione , Principtim &Ha(latorum. His
cura; eft , ut Principia verfa & terfa
fint: nam quia frequenti itu & attri-
tu necelfum erat pulverem aut lutum
fieri C ibi enim fermones &convcntus
in torum diem , atque etiam judicia,
& fi quid aliud publice agendum)juf-



mundari .? Illud , cum pulvis ; hoc ,
cum iutum. Sordes humanas extraca-
ftra & vallum fecerunt, cum Jiceret,
id eft, dedie: fi nocle urgerentur , in
tentoriis & vafis, ac calones aut ipfi
afportarunt ; namdifcurrifle m tenebris
per caftra &excubias, nonopinor, &
iraudi fuerit locus . Quid 11 etiam, ut
TurcK hodie, in foflis quibufdam h.a?c
excreverint, iifque terrarepletis , alias
fubinde novas foderint ? Id potuit, &
Turcar majoribus tabernaculis tentorio-




(a) Cttra rmmditiei.



Digitized by Coogle



Liber Quintus . i^i
Ja quaidam conjun?t.a habent cuiri his
fcrobibus , quas tentoriola fcilicet cre-
bro mutant. Faciunt fimile in extis ,
aliifque reje&amemis carnium, & ea
defodiunt atque humooperiunt fiudio-
fe coatra fcetores. Saiubria hand du-
bie cafira , per minutas .has obferva-
tiones.

Reliqui 18. manipuli fenis [d] Tri-
bunis per vices miniftrant, tresinfin-
gulos . Cum caftra metanftir , eorum
tentoria ftatuunt, Sclocum, circacom-
planant, cefpitemviridem comportan-
tes , & teffellatira difponentes : nec
abnuam etiamde glarea aut lapide, fi
locus vicinus prreberet , aut diuturna
mora pofceret, ut in Stativis aut Hi-
bernis. Et fi quid fepzerjdum aut clau-
dendum fit ad vaforum utenfiliumque
cuftodiam , id prarftant . Aquatum ,
lignatum, pabuiatumquoque iiros ifce
in ufum Tribunorum crediderim . Vi-
fum enim ha:c omnia , qua: militiam
tangunt , per milites fieri , tum con-
tra ignaviam Scotium, tum caufaob-
feqtii, & ut opportuni magis imperiis
atque obnoxii eiTent. Hotiie abnuant,
per malum falium ; qui in miiite bo-
nus , fed in hottem : apud Duces ob-
fequiofi & flexi animi conveniunt .

F 6 De



[ a J Minifieria Tribunis pnefiita .




Digitized by Googl"



132 De Militia Romana
De Excuiiis.

Praeter jam di?ta minifteria , dant
etiara excubias [a] Tribunis. Escubia
autem cft e viris 4. quorum pars an-
te tentorium , pars poft illud juxta
equos agunr . Cum autem finr cuique
Tribuno tres manipuli , & iri quoque
iftorum viri fupra 100. [ Trianis ex-
ceptis & Velitibus , nam hi non mi-
niftrant, illi ob dignitatem, hi obvi-
litatem, & quiautrique alio vocantur]
non nifi in quartum quemquediem ad
maniputum redit & incumbit- Tribu-
nffi vero fimul & commoditasex hifce
minifteriis? fimul & dignitasatque ho-
nos imperio accedir. [2]Suct enimhi
velut cuftodesquidam Tribunorum aut
apparitores . Immo fallor , aur cum ipfis
Tribunis, fi exibant, parseorum ext-
bat , ut honeile fcilicet per caftra &
alibi incederent , militibus fic corai-
tari .

Erat & equitibus [f] excubia una
Triariorum. Namhi aminifterioTri-
bunitio liberi , curabant cum alia ,
tum equos maxime , ne aut vinculis
impediri illigatique ia;danmr, inutiles
fiituri ad roilitiam; aut foluti&ruen- .
tes turbas ac confternaiionem excirent
in



Tal ExeubiaTribums. [b., CflM/WlfJ.
(cO Equitum extnbia .



Dlgiliiad by Google



Liier Qnintut. 1*3
in caflris. Percommodum enimvifiirn,
ut Triarii equitibus miniftrarem? lioe
moleftia ulla fua, in fuis. tabernaculis
mancntes.

Imperatori (a) unusexomnibusma-
nipulis in diemexeubabat; quar rcs&
tutum praftabat ab infidiis , & or-
natunt fpeciemque magiftratui adde-
bat.

Sociorum (?) manipuK etiam ad er-
emplum legionis diftributi r utquidatn
Frincipia munda. habuerint irtfua par-
. >" aiia* excubi? fuerint Pra;fe?tis ,
exemplo Tribunitio ; denique & Im-
peratori manipulus, forfanunUs.

Excubia? (c) etiam ad portas &val-
fum : atquc atfeo Romanus mos fuit
totas cohortes & turmas habere & po-
nere quictas ante ipfas portas ? non
unurn aut alterum militem, ut hodie
folet , quos a fentiendo Sentinellas vo-
camus. Illi plures , atque etiam cum

Jiericulum eflet , alios fuper alios, &
ongius abjunctos. rd vocabant ab ip-
fa re , (rf) Stationes t ftabant enim ,
tam equites, quampedites. Et diftin-
guunt paffima Vigiliis, quodhardiur-
na: eflent . Grxci wpojuX?*<? bene &
a pte

(a) Imperatoris . (b) SocioTtm .
(c) ExcubU poTteTum , (d) Statie-



Digitized by Google



134 DcMUitia Rsmana
apte vocant , quafi dicas Ptocnfiodiat
Ammianus Statiortes agrarias aliquoties
dixity Vegetius cpmpendio , Agrarias^
quod in agris fcilicet& fub divo . Ha:
Stationes olim quidem totumdiemha-
bita;, fed mutavit iEmilius , ob cau-
fas , & binas in diem fiatuit . Utiles
valde, quod numquam hoftis impara-
tos aut paucos deprehendebat , immo
qui elfent refiftendo donec fuccurre-
retur. Anxia; autem fervata;; & om-
nino capitale ( nifi magna vi abripe-
rentur potius , quam pellerentur ) de-
feruiffe. (a) Has Stationes putoexom-
nigenere militum , exceptis Velitibus,
obiiffe -■ ad fingulas portas non minus
cohorte & turma una ; interdum &
plures, eum juxta hoftis . Quatuor au?
tem portse , in univerfum 40. cohor-
tes , & totidem turma: ( exceptis iis ,
qui ad Pranorium Extraordinarii aut
Selefli , hi enim ab hac reimmunes )
ergo munus rediit decimo quoquedie;
immo quinto die , fi ilhim medium di-
vidis ?fecascum ^milio. Aliterpau-
Jo Spartani , qui afiervabant fcedera-
tos fuos& armorum focios unaillacu-
ftodia, altera hoftes . Cuftodia in fo-
cios, peditum fuit ; in hofi.es , cqui-
tum,



(1) Modus flatiomtm .



Digilized Dy Google



* Liber Quintus . 135
tum , atque ea in Jocis fere montanis
aut excelfis.

De Vigiliis .

Sicut Excubise erant diunna, itaVI-
gilisE nofturna; : ctfi ilia; quoque pro
lftis ufurpata:, & eft generale nomen ,
at non e contra. In Vigiliis triacoa-
fideranda. r. Teffera. 2. ipfx Vigitia: .
3. Circuitio .

1. (<?) Tejfera hoc modo dara &ac-
cepta . In quoque genere, equitum &
peditura , ex decimo figno, quod uiti-
mum eft , & in ftrigarum parteextre-
ma , vir unus eligitur , qui a reiiquo
munere excubiarnm immunis fit, Tef-
ferarius di?tus ab ipfa re . is quotidie,
Sole jam inclinante- , ad Tribuni ten-
torium venit , 6c fignum petit ; illud
Tribuni ab Imperatore accipiebant in
milites per Centuriones transfunden-
dum ; (?) ibiqae quotidie referebatur
numenis militum*, utili more, Sccau-
to Duci omninoimitando : utquoniam
muhi per commeatus , aut qua alia
caufa difflnunt , multi cafu aut ferro
pereunt , fciat quotidie fuas vires, &
quid militum ad manum . Ruuntmul-
ti in pericula fiducia virium, quasha-
bere putant , nec habent : & fraudes
qiKe



(a) Diflributio Tejfera,. (b) Annu-
meratio militum. ,



i j6 De MHitia Romana
quaehic hodie, non eit ignotura, cum
noraina magis Centuriarum, quamnu-
meri conftant.

Signura autTeflera militaris (a) erat
tabella latiufcula e ligno , infcripta
nempe ipfo nofturno figno aut di?to ,
quodcfle vellet Imperator. Szepe unum,
alterum verbum infcriptum erat ; in-
terdum mandatum , aut fententiam
habebat , aut verfum , ut in pugna ;
de qua vide fupra pag. ij j. Etlmpe-
rator quidem ipfe ore dabat 8c pro-
nunciabat, fed Tribuni tum infcribe-
bant , & dividebant . Hanc tabeliam
ffve a\5t!ti\(ut non ad ipfas vigilias fo-
lum, fed ad mandata etiam adhibue-
runt, quar tefleris Gc infcripta , fecu-
ritatis caufa , ne quis quid ejtcufareEj
atque ideo fa:pe grandiufcula; fuerunt,
& quibus infcribi plura poflent . Immo
Libelhs Svetonius appellat ■ Sic enim
tuto data fub ne?tem, &finepericulo
revelationis , vigtliis ;am ponendis .
Denique & celeriter fic tranfmifla ,
ordine noto . Per tefleras etiam iter
edicebant farpiflime , & ad abfentes quo-
quc mittebant. Dabant &interdumfl-
gnatas, nec nifi tempore & loco refe-
randas .

Tef-



(b) TeJJera guid , &ej*s ufus .



Liber Quintui. 137
Teflferarius (?) accepta Teflera a
Tribuno, non ioci aur digriitatis or-
dine tlabat, ineipiens a pnmis mani-
pulis; fed contra, redibat ad fuum&
ultiraum manipulum , & Centurioni
dabat : ille acceptam proximi mani-
puli Centurioni , ilt e iterum proxi-
mi , rionec ad primos manipulos per-
ventum eflet . Bonus hic ordo dupli-
citer : tumut Vigih> in ultimis ca-
ftris & hofli propinquis liatim confii-
tuerentur: tum uc teflera ficviarecla,
& fineflexu adTribunos redirat. Ma-
gna etiam ibi cereritas .■ namfuceam-
bigua , & Soleocciduo, teflerar a Tri-
bunodata* ? ante eundem occafum opor-
tuit relatas. Si mora aut cufpa, inqui-
ritur ? punitur . Cognofcitur culpa ex
infcriptione : nam praeter fignum no-
?turnum , unum & idem omnibus in
unam noflem , alia etiam erat infcri-
ptio, quar notaret partem & genus .
Exempli caufa . Teflerarius Haflato-
rum, Principum , Triariorum , Equi-
tum , quifque fuam tefleram accipie-
bat , cum notula H. P. T. aut tali ,
quse initialibus aut pluribus literis no-
taret genus, ut inde ftatim conftaret,
in tah partc peccatum. Tefleradaba-
tur adhibitis teftibus; namintaberna-
eulo



(a) Modui dividcndi tcjferas .



igg De Militia Romana
culo data Cemurioni, pra:fentibus mi-
litibus , ne quis negare poffet fibi da-
tam, aut Tufco C quod ajunt ) jurgio
altcr alterum culparet . Hodie in au-
rem takem infufurramus , quam facih
lapfu aut venia , fi neges intelleflam/
Diicurfu etiam datur. Nihil hicopus,
& diilribuitur in fumma quiete . Ipfi
quidem Centuriones legunt , Sc porro
tradunt ; fed leftam iis enunciant ,
quorum funt vigilandi vices. Ita om-
nia ordine; a fumrao Imperatore Tri-
bunns , ab ipfo Centurio , ab hoc mi-
les in fuo manipulo quifque accipit ■■
denique ratio fic imperandi aliquid aliud
probit, &qua:ad omnes infinetumul-

2. (?) Piiij;7/> per manipulos erant di-
fpofitte . Imperatorem & Praerorium
Hianipulus actubans cuftodk y Tribu-
nos & Equit-um- rurmas ii , quiequo-
que manipulo conitituii funt , ut in diur-
nis escubiis; & in numero nifiil , fed
homines mutantur . Sunt auteminqua-
que legione manipuli 30. ergo excu-
babant homines 120. Per fingulos ma-
nipulos omnes ex feipfis vigiliam dif-
ponunt , reliquas ipfe Imperaror ordi-
nat . Fiunt autem plerumque tres vi-



(a) Laudat* .ttjfers . Cb) Vigiliarum
ifpefitio .



JJbtr Quintus.



139



gilia? apud Quaritorem, id eft , homi-
nes 12. & apud quemque Legatorum
du:e. Exteriorem vero afpe&um caftro-
runi Velites complent, per totumval-
lurrt de die accubantes : & videntur
illic fedes , & tenroriola fua habuiffe.
Vigilarunt autem fparfim & perexcu-
bias divifi : fingulis centenis pedibus
una erat excubia, nempe inlatereuno
10. excubia, five viri 80. Adde, quod
eiism in portis excubiaz , fed & ibi
Velites, junftisequitibus, immo mani-
pulis & cohortibus .

Vigiles a) quaterni fe diviferunt in
4. purres, ita utlinguli vigiliam unam.
noftis obirent , forte dividente , per
ternas quique horas. Erant ergo4- vi-
giles , atque ii una , fed unus ex iis
fua vigilia quifque perilabat intentus
& vere vigij, alii adjacebant aut ac-
cubabant . Itaque bis quies aliqua , &
illertans, fiauxilium pofceret, ad ma-
num habebat. Multo melior ha:c ra-
tio, quam noltrorum Sentinellarum ,
qui prorfus foiirarii , & certea fuis ab-
junfti :. Itaque facile iutercipiuntur ,
immo & occiduntur , fine aliorum fenfu .
Qui vero ad vigilias deflinati funt ,
ex fingulis eorum excubiis unuscujuf-
que manipuli Tergiduftor feu Optio



(a) Vigiluwratio,




"--Btgiiized by Google



140 De Militia Romana
ducit vefpere ad Tribunum qui primas
funt afturi . Quis ergo fecundos , ter-
tios , quartos? Nemo, necullus ultra
difcuruis in caftris; fed, probabile eft,
ipfos iftos primos tefferulas quoque
eorum vicem accepiffe. Caftraquidem
noftu omnino quieta, ideoqueftaruen-
dum, vigiles primos, etli depenfofuo
pecfo, tamen non abivi/fe ad tento-
ria, fed illic reliquum noftis manfiffe:
idem in fecundis & tertiis , non poft
veniffe fub fuim heram, fed illicearri
otio exfpeftaffe .

Optio omnibus vigiliam a&uris dat
teflerulas plant exiguas pro quaque vi-
gilia. (a) Hx tefferulardiverfa; fuerunt
a priori : Ula uniufmodi fuit , & fi-
gnum aut diflum no?turnum, quo fe-
fe abhofteinternofcerent: Iflajdiverli-
formes , & propria; cuique vigilia; .
Etiarn in modulo difcrimen , lila ta-
bella latiufcula , ifta; plane exigua; ,
aut velut taleota . Omnmo non aliud
fuiffe videntur, quam ligella, cumno-
ta duplici imprtffa ; alrera manipuli ,
altera vigilia; ipfius. Id hoc fine , ut
Tribunus, ea reddita? flatim confpice-
ret quis inquoque manipulo, &quota
vigilia , munus feciffet aut non fecif-
fet .

g. Cir-

(a) TefleruU a priarc aiix .



Liber Quintus. 141
3, Circuitio (a) pofitas] vigilias fir-
mabat , alioquin in noxam ruituras .
Circuitio Gra;ce tfdnx , obittts aut
lujlratio, Prifci , au&ore Fefto , dixe-
runt Fraxare , vigiliam circuire . (?)
Hac circuitio commiffa equitibus de
more : ipfi interim Tribuniletiam cir-
cumiverunt , fi propius difcrimen .'
Quin & ipfe Imperator interdum, &
cum eo Legati. At fub Vegetii Kvum.
Circitores proprium munus fuit , & mi-
litise gradus .

Oportet (0 primum turmse Prrefe-
3um aut Decurionem in quaque legio-
ne uni Tergiduftorum fuorum pra?ci-
pere mane, ut 4. jutfenibus turmae fua;
iadicet atque edkat ante prandium ,
iis qui debebunt circuire. Deinde fe-
quemis turma: Prxfeflo oporter eum-
dem vefpere indicare, quodadeumfe-
quentis diei circuitioniscurapertineat.
Qui ciim audierit , oportet fimiliter
jam diftis eum facere in fequentera
diem : pariter & eos qui fequuntur .
Inquaque turma tres Pra:fe?ti feu De-
curiones ; hcec cura fnit primi e tri-
bus , idque per vices ivit in orbem :
ergo undecimo dieredibat ad turmam
circumeundi munus , fi tamen e ?jua-
que



(a) Circuitto . (b) Qui circumtttnt .
(c) Lufitmdi rutio .



142 De Militia Romatta
que legione Circuitores capti . Ergo 8.
fuerunt in unam noftem , & partiti
funt hifirationem . Qui vero ordinati
ab Tergi^u&oribus fuerinr ex prima
turma 4. poftquam fortiti fuerunr vi-
gilias , eunr ad Tribunum , & fcri-
ptum accipiunt quotam j & quot de-
beant obire . Poft qua; illi 4-accubant
ad primumpilum adAquilas, unoabe-
unte, reliqui tres accubant , utfcilicet
proximi fmtad audiendum fignum ; at-
que ei attendendum ur in tempore
detur: ejus enim Centurio curam ha-
bet ad quamque vigiliam (a) buccina
lignum dandi. Initio vero vigiliarum
omnia fignacecinerunt , aut potius pau-
lo anteipfas, cumnimirum Prxtorium
dimitteretur ; & hoc fignum erat im-
perii . Eranr autem vigilia: quaternz ,
&fingula: in horas ternas divifa; . Has
Priniipilus (?) clepfydris difcernebat :
habebant vafcuJa aquaria , five menfu-
ras es aqua , quibus 4. illa tempora
asqualiter dillinguebant .
_ Cum tempusappetierit, primamvi-
giliam circuit is, qui eam fortitusefr,
(c) habensapud fe teftes aliquos . Pri-
irium, fidei caufa, utfi culpam alicui
ingerat: non ille regerat aut abnuat :
de-



(a) Buccina advigilias. (b) Clepfy-
drte, (c) Tejies in vigiliis.



Liber Quintus . 143
deinde decori etiam caufa,& periculi,

?|uia nec honefium, nec tutum fortaf-
e , folos ita circuire . Ergo aliquem ,
vel aliquos en amicis affuraebant; fa:-
pe ejufdera iilius ordinis , & quibus
operara hanc infimili reddebant. Per-
luftrat vigilias. Quodfi reperitqui pri-
mam agunt vigilanres , capit ab iis tef-
ferulam .■ fin aliqiiem dormientem , aut
loci defertorem , tefiificatus proximos
abit. Idem fit & ab iis , qui fequen-
tes vigilias luftrant . Quifque autem
Circuitorum una cum luce ad Tribu-
num defert telferam; & fi omnes red-
djtse fint, fineculpa abeunt. (<i)Quod
fi quis pauciores fert , quam pro nu-
mcro vigiliarum , inquirunt ex chara*
ftere qusnam vigilia defecerit . Q110
cognito , vocat Ccnturionem , qui du-
cit eos, quorum vigilia fuerat , ii di-
fceptant cum Circuitore . Etfivigilum
deiidtum efi , flatim ofiendit Circuitor
adhibitis tefiibus e proximis ; id enim
facere tenetur. Si nihil horum, inip-
ium cadit culpa , ftatimque confilio ad-
vocato Tribunus judicat , &fidamna-
tus fuerit, fufie percutitur.

Vigilabant {b) armati ; olim tamen
fcutum iis ademptum , ne , ubi fefii fint,
inni-



(a) Negligtntia vt deprehendatur
(b) VigiUs armati .



144 ? e Militia Romana
Innixi pilo, capite fuper marginerafcu-
li pofito , fopitt ftarent - Poflea vero
redditum. Qui ilto die in expeditione
fuit, ne victbus quidem fuis vigilabat.-
caufa ab humanitate ■, 6c quia tales
egent quiete. ,
- Duo adhibita ad excitandum : St-
pnum five buccina , & Voccs . Ha° ex
lpfa re , (*) Vigila , vigila Sed hoc
videtur a Circuitore illomagis, quam
vigile ufurpatum - Facit magis quod
hodie apud Turcas i]le_ mos , & inar-
cibus oppidifque excubias ita agunt ,
ut alta voce invicem appellent fe &
refponfent - Pannones idem faflitant ,
qui clare&rnucuo fibi accinunt, Szol-
iay megh, fzollay megh virrazto , fzoh
lay megh, id eft . Vigila , vigila vigtt,
vigila . Et cum fub Auroram fe reci-
piunt , canunt Haynal vagyon fzep-
pyros haynal , haynal vagyon , hoc eft?
Erumpit jam elcgans rubens ( fcilicet
Aurora ant dies ) erumpit jam . Sed
& Perfacanritare foliti in Vigiliis lau,-
des fui Regis. Quae omniabona&uti-
Jia contra fomnum nemoneget. GrE-
cis etiam tintinabula five (.h) eampa-
nula: ad excitandum , ut & Romanis
in Urbe. Quod nec hodie prorfus exo-



(a) Voces vigilum . (b) Camp*-
nuln.



Libet Quintus . 145
lcvic, & in arcibus plerifquead cam-
panulam vigiJix excitantur . Eratic
quoquecrebro (a.1 ignes vigilibus , quos
cama* aut corporum curamiorum cau-
fa ita Itruclos , in noclem & vigilias
producebant , donec paulacim exfiin-
guerentur : etfi de facibus proprie ad
vigilias, non abnuam , quas vigiies ip-
fi aut manu renuerunr , aut apud fe
fixerunt . Inturribus aut fpeculisetiam
ignes ftructi ad illucendum, & utac-
cedentes nofcerent : vel ad indicandum
aliquid aut (ignificandum . Tale hoc
genus Gra*ci dicunr { 6 ) ?po K ?-iJi . Ho-
rum uluspro litteriselfe poteft , utper
fpecularem hanc fignificarionen.1 indi-
cerur quid agendum . Invencum Sino-
ni attribuit Plinius Palamedi vcrius
plerique Grartji . Ufurparunt & Roma-
ni , qui noflu igne, de die paanoru-
bro in halta fublato Ogniflcabant.
2. Excrdtia ,
Altera Difciplinse miliraris pars ?-
xercitia (r) funt, a quibus ipfe Exer-
citus nomen accepit : & Romanisprz-
.ter & fupra plerafque genres ufurpata
exercitia . Ha*c autem triplicia . i.Onc-
ris. 2. Opcris, 3, Armorum.

G i.Exer-



( a ) Ignes . (b) fptrW . (c) Exerci-
tia iriplieia.



146" De Militia Romana
X. Exercitia Oneris .

Quatunr oneris genera milites in a-
gmine ferebant : Cibum , Vtenfilia , VaU
lum , Arma.

i. Cibus , (a) primum onus : nam
p!us dimidiati , & fa?pe etiam totius
menGs cibaria ferre cogebantur . Man-
fit hxc dnrities etiam molliore arvo ,
& in Principum inferioru.m rebus one-
ra ifba leguntur. Ambigitur , an fru-
mentum ipfum datum & latum , an
vero panis excoftus , quem {b) Bucel-
latum ( quia fettus in bucceas ) voca-
bant ; immo potius ilre : nam Buccel-
Jatum communis cibus , fed,'delicatio-
res quidam afperitatem illam aut iic-
ciratem refugicntes , habuerunt inter-
dum in exerciru piftores ad pancm re-
centem . Erat taiis panis(r) biscoflus;
quod nomen hodie retinet , atque ita
olim Grarcisj nam Ji^Dp* dicebant ,
bls ignitum . Byzantinis dieitur Paxa-
?mas , five Paxamadium . Hospanes in
peris & faccis peiieis ferebant. Anti-
quirus frumentum portabant , non pa-
nem aut farinam ; illud tundebant ,
pinfebantque , aut moiis mamiariis fran-
gebant. Jitas enim molas irikrinftru-
rnenta militaria fuiiTe , & comitatas
ca-



Ca) Cibos ferebant . (b) Buccellatum .
(c) Bis eoilus panrs.



tibn Quintus. 147
caftra, docet Livius , quas in jumentis
ferebant .

1; 2. Utenfilia , (*) fccundum onus:Pra;-
ter hafram & fcutum Romani pedites
ferebant ferratn, & corbem ,. rutrum,
& fccurim, amplius lorum , falcem ,
& catenara : pertinent enim hsc ad
lignandum , pabulandum , muniendum,
& poftremum ad captivos vinciendos,
Tulerunt ifta , & plura etiam ; ut ol-
lam, vem , & talia ad viclum , dicit
Appianus, res ipfavult, & monumen-
ta antiqua oftendunt. . '

3. Vallum, tertium omis : (?) Non
unum valium , fed vallos ternos aut
quarernos ferehant, ex ufu & more ;
nonnumquam plures , & feptenos, im-
mo duodenos Iegas . Ifii ferebantur ,
(r) ut ftatim liceret vailare fe & mu-
nire , R caflra fubito locanda , aut aiia.
neceifitas elfet. Cogita numerum mili-
tum , qui fuere in Confulari exerciru
fupra 16000. ter aut quater tot val-
los , profeeto denfa ik firma munitio
ftatim itrui potuit , contra equitem
peditemque . Ita nec in agmine fa-
cile fuit eos opprimere aut diffipare.

4. Armct) (d) quartum onus : immo
non onus , & habent milir.es quafi fua.

G 2 mem-



(a) Utenfilia militum . (b) Vallorum
numerus. (c) Utilhas. (d) Arma.



148 De Militia
membra , qua: quidem ita gerurttur
aptE, ut fi ufus foret , abje&is oneri-
bus , expeditis artnis ut membris pu-
gnare poffint . (a) Pendebat gaJea ab
dextro humero ad pe?tus ( id quoque
ad duritiem, ut incederent capite nu-
do) fcutum in firsiiira, in eademper-
tica cum farcinis . Ob totac talia fe-
icnda pedires Romani joco Muli vo-
cabantur . Unde Muli Mariani ,'in pro-
?erbio, nam C. Marius recidendorura
impedimentorum gratia, quibus maxi-
ir.e agmen or.eratur , vafa & cibaria
milirum in fafcicutos aptata furcis ( quas
appellarunt JErumnulas ) impofuit ,
fub quibus & habile onus , & facilis
requies eflfet . Sic ergo onufti milires
iter grande farpe conficiebant, ocgra-
du quidem milirari , qui grandior .? ho-
ris enim 5. sftivis hoc miliiari gradu
20. millia pafTuum conficruntur . Cx-
far (b) bello Africo i<5. miliia palTuLtm
confecit cum toto exercitu, nec totis
6. horis, idque noclurnis & ajftivis
ese fanenoflu breviores-, promoreRo-
inano. Idem 50. millia confecit a rne-
dia notte fld diei alterius initiumcum

J. legionibus & equitatu , fed ( quod
ane mirum ) rebus gerendis & hofte
im-



( a ) Ratio ftrmdi . (b) Cafari cele-
ritas .



Libtr Quintus. '14?
impeditus . Idem Cafar ; periditante
Q. Cicerone , cum M. Craflus hora
tcrtia diei adveniffet , eo die circiter
20. millia paffuum progreffus eft . Nec
Jonge a duritia ifta Romana abierunt
Macedones . Irem Catti prifci . Quin
& Turcas hodie Qllam' xneam , fcu-
tejlam, fecurim, igmarium , facculura
cum annona , 6t talia quardam ferre
fcimus.

Habuerunt quidem Romam fervos
aut calones, (a) fed nec multos, nec
vulgo; Tribuni, Centuriones , & di-
gniores militum habebant , gregarii
noh habebant , quibus amputata haec
adjumenta inertia : fed & dignioribus
arcle modus ftatutus erat, ultra quos
& quot non haberent . Nec aliter in
veteri miJitia , in fequenti hoc & aiia
folutiora, ubi magnus calonum&fer-
vorum numerus in exercitu increbuir.
Ab- his taraen Lixse funt diverfi , qui
velut negotiatores quavftus fui gratia
caftra fequuntur. Jurnenta (6) quoque
plura in caftris , fed gregariis militi-
bus non nili ad ufum communem ,
"nempe ut tentoria , ut molas , & (1
quidtale ferrenr-. Digniores fibi qu.a>
dam habuere & ad prop.rium ufum .
■ - _ ' G_J Re-



(a) Caloms pauci Romatiis . (b)
menta in cajiris .



1 5? * De Milhia Romana
Reperies & his , & vehiculis modum
etiam pofitum ; imma rarenter vehi-
culis eosufos, quia haec fcilicet impe-
diunt aut morantur iter , prajfertim per
angufta & confragofa .



Sub jam diftis oneribus compoiiti &
ordinati ibant, nec vix tantum , fed
pugna: apti . Et hoc 0*) Agmen dici-
tur; cujus duo potiflima genera . Pnus
commune, & cum fine motu ineedunt ,
quod tale cft . {b) Pra;eunt & exeunt
Extraordinarii , & agmen ducunt ,-



fere egreflus : atque etiamquia ordine
pene iilo exeunt, quo metati . Secun-
di , Cornu rlextrum Sociorumy &iftos
prsdittorum jumenta fequuntur, Ter-
tii , prima Jegio, a tergo habensvafa
fua & impedimenta . Quarti , fecuiida
legio , cui fubfequuntur jumenta fua,
& Sociorum item impedimenta, quia
tergo locati funt . Ultimi , lsevum Cor-
nu ; Ad latera equites ., aut quifque
poft fuorum agmen, id eft, Sociorum
poft Socios , Romani poft legiones :
habet enim quaque iegio fuam Alam,'
& item Cornu . Media his fingulisor-
dinibus funt impedimenta . Alterum



( a ) Agmen duplex . (b) Primum .



De Agmine .




ge-



Digrtizad by Google



Vibir Quintits. j$i
genus non ica commune , & cum in
hoftico, & vicino periculo incedunr :
Id tale . (?) Prieunt impcdimentaHa-
ftatorum,ipli fequuntur; tum iterum
impedimenta Principum, & nioxipfi,-
idem in Triariis . Ell igitur tum quaii
compofita ad pugnam acies ; nifi quod
evolvere fe oportet ab impedimentis r
quod fir , ad latus altenim declinando,
& in hoftemeundo, impedimentis fub-
fiftentibus , aut rctro fubductis. Veli-
tes irtfronte pofiti , aut praemifli ad ex-
plorandum hottem.

Cum igitur callns difcedenduin , {/>)
ter fignum dant , hincrarium fonareap-
pellaut ■ Cum primum fignum da-
tum efl: , tabernacula fua detendunt ,
farcinas compununt , & vafa colliganr.
Sed nec detrahere , nec conftituere
cuiquam rabernaculum fas , uriufquam
Tribunorum & Imperatoris erigatur
deponaturve. Cum vero fecundum fi-
gnum fonuit , imponunt farcinas jumen-
tis . Cum tertium, procedere oportec
primos , & movere tota caltra, ordi-
ne jamdi&o. At, Pra;co, ideft, Ac-
cenfus, autAppatitor dester Impera-
tori alTuteris ter rogabat , An parati
ad bdlwn? id efl , An inprocintlu
G 4 fent?



( a ) Alternm . (b) Ad iter figna tria
data.



iti Dt Militia Romana
fent? Illi toties alta atque alacrivoce
acclamabant, fe paratos effe . Et for-
raffis hic efr ille clamor refponden-
tium , quem Ca*far aliique tangunt ,
cum Vafa ajunt clamari ; & inter fo-
lennia ponunt. Signum nempe alacri-
tatis ac fiduciar erat, nec clamfefub-
ducentium.

De Caflrorum metatione .
Cum appropinquarint ubicaftra po-
nenda , prmeunr Tribunus ex quaque
legione unus , & Centuriones ilh , qm
ad hoc nunus electi funt : nam_ (?)
caftra metari munus fait in certis ho-
minibus, qui difli Metatores. Eft &*
tem Metati (b) nonaliud, quamdivi 1
dere, fecare fuisfinjbus & metis. In-
de Metator agrorum Ciceroni eft Fini-
tor; cui rei Gruma & Decempeda.fer-
viebat. Hinc Degrumare viam : & De-
cempedator, pro ~"Metatore . VoiTo Me-
tandi vox fufa tatius , & a caftris in
urbem iit . Hofpitia , manfiones , &
quidquid tale adlignatum , Metari di-
cunt, & Metata: Primo quidem ipfo-
rum militum , aut Palatinorum , fed
mox & aliorum . Sic in Suida , Me-
tator, prajmiffusa Principe nunciusad
bca defignanda ; noftro verbo Fore-
rius.



- (s)Qui metati. (b)Metari, &Me-
tator quid fit .



Hber Quintus. 153
rias . Sic Metatio , Metatura^ Meia-
zoriurn , pro domo adventoribus para-
ta. Metacula Deorum , Martiatio Ca-
pella: domicilia & fedes abAltroIogis
data:. Sic Metator :n militia ( ut eo
redcam) qui vel caftra , vei hofpitia
defignat.

Cum igitur hi totutn locum circum-
fpexerint , ubi metari oportct , (a) pri-
mo defignant Prjetorium , & ad quod
latus afpeftumque loci Pra:torio adja-
centis ponere legiones oporteat . His
eleftis & captis, dimetiuntur Prtetorii
ambitum ; deinde lineatn reftam , ad
quam tabernacuta Tribunorum locan-
tnr ;■ tttrn aliam lineam xquidiftantem,
a qua iucipiunt metari legiones . Con-
fimiliter & larera utrimquc defcribunt
lineis , de quibus fupra ubcrtim diftum.
His faclis, (6) vexiilum unum figunt
& primum inloco, ubi Pra-torium po-
nendum ; fecundum in latere elefto }
tertium in media linea , ubi Tribuni
tendunt; quartum , ubi legiones : hsc
quidcm punicea, illud autem Impcra-
t6ris album : ad latera porro interdum
tennes hafias defigunt , intcrdum vexil-
ia coloris ahcrius. His faftis , ilrigas
dimctiuntur , & haflas in quaque ea

, G 5 fi-

( a ) Quomodo metati . ( b ) Vela fi-
xa .



1^4 MMiti* Romana

figunc, c quibus , cum appropinquarunt
copii, & in confpeftu habent caflia ,
ftatiin orania omnibus innotefcunt , in-
dkio & ratiocinio ufis a Prsetorii fi-
gno. Ita militesin caftraibanc, tam-
quam in notam & fuam urbem . (?) Illic
cnim ftatim a porcis declinantes pro-
cedunt, & quilque veniunt ad fuas ?e-
des fine ambage aut errore, quoniam
& univerfe , & in parte coguofcunt_ ,
qua rcgione urbis iis divertendum : Si-
mile igitur & in Romanis metationi-
bus evenit .

3. Exercitia Operis ..

Exercitii fecunda pars , Opcra ( &■)
qux ram ftupenda apud Romanos , ut
fidem fuperent, & fieri humana manu
vix pofTe videanrur. Rem afferam pau-
cis & illuflribus exemplis.

Ciefar (c) in Gallia Atvaticorum op-
pidum obfidens , vallo pedum 12. in
circuim 15. milliuin paffuum , crebrif-
que caftellis circummunivit . Mirum ,
in paucis dicbus fola militari manu
hxc confefta. Idemingreffu Helvetio-
rum in Provinciam excitatus , cumuna
legione , militibufque, qui ex provincia
convenerant , a Iacu Lemano admon-
tem Juram , millia paffuum 19. murum



( a ) Cafira infiar urbis . ( b ) Opera
Rom. mira . (c) Cxfaris opera varia .



Dlgnized b/ GoOgll



Liber Quintui . 155
ln altitudinem pedum 16. foflamque
perduxir. Id quoque opus non multis
diebus confecit, & Helvetios confilio
& aditu dejecit. Non tam grandis mu-
nitio, qua? ad Alefiam ejufdem Ciefa-
v ris, fcd operofa magis & multiplex .
Ipfa enim in circuitu 11. millia paf-
fuum tenebat, fed fofla fuitpedum2o.
direclis lateribus dufta. Iterum ab ea
fofTa pedes 4oo,recedens , reliquasmu-
mtiones infiruxit . Ea; erant duifofTa:
15. pedeslata;, eadem altitudine , qua-
rum interiorem aqua ex flumine deri-
vata implevit ■ Poft iftas aggerem &
vallum pedum 12. exftruxir ; huic lo-
ricam pinnafque adjecit , grandibus
cervis eminentibus, qui afcenfum ho-
ftium tardarent : & turres toto opere
circumdedit, qua: pedes 80. inter fe
diftarent. Adde jam alias minoresfof-
fas, eippis confitas , & fcrobes fiimu-
lis repietas. His rebus perfeclis , pro
loci natura 14. raillia paffuum comple-
xus , pares e;ufdem munitiones , fliver-
fas ab hiscontra exterioretu hoflem fe-
cit. Addo ejus C^faris raunitionem ,
qu-a Pompejum ad Dyrrhachium ciau-
fit, omnia omnium opera fuperantem:
Ille enim aggreflus efi difhciie & ino-
pinatum opus ,ut uno muroomnes Pom-
peji copias circumplexus , a mari ad
mareeum duccret ; etiam fi ccepris ex?



Digitized by Google



,<6 Di Militia Knmam
cideret, magnam apud polteros faper
hac audwia glonam 1 ? turl,s ■ Erant

-isJSoSSw wi.

in brevitempotefoltam a mai. ad marc
dirit per cetviecm peninful* , ftad.oium
,00. iatitudine & alutud.ne :I j.pcdnm.
fuper folfam vero ftruxit vallum altitu-
dine & firmitate miraudum .

Auguflus (4) bello in Cantabios ,
Medullum montem perpctua 15. m.l-
Jiatium fofla obfldione e.ns.t ..Idem
civili bello ad Peruf.am, c.cumvalla-
vit eam urbem primum fpat.o 56.it>-
dioium; fed biachia ,nde duftaadTi-
beiim , quat ufum flumin.s eiipetent :
poilea alias foffas vallumque Itnmt ,
additis isoo.ligneis turnbus , qustSO.
pcdes inter fe diftarent ■

Plura, atque ea oper* & ?ruftu?
melioris paflimlegas, pente & affabic
fafta : non quia olim in ipf.s leg.oni-
bus feoilimfabri, (0 fed quia m.l.tes
ipfi, aut aliqui inter eos , longo ulu
lfc dofti , & mixti fortaflis aliqul el
profeflb tales ; denique piareiat & dm-
gcbat Pltefeftus fabrum . Poftea vero
quieque jam legio habebat fabros li-
gnarios , ftruftores carpentat.os ,tty

(a) Craji tpu:. (b) AupM°t"' ■
(c) Fabriiitcajiril.



D^ilized Dy Google



LibeT Quintus . 1 57

rarios , reliquofquc arriftces ad hos ufus-
Jtaquc etiam in pace&otio, fedcon-
tra otium , militari oianu manfura mui-
ta ftruebant, ut vias , pontes , naves,
aggeres, templa , porticus , bafiiicas,
theatra , aqute duftus , immo oppida
tota .

5, Excreitia Armorum .
Pars tertia Exercitii , Arma . (?) Ha:c
quoque pars a Romanis diligenter ha-
bita . Non enimiilis initium aroionim
ipfum bellum fuit , nec foiumcumufus
aut neceffitas erat manus moverunt ,
in pace feriati; fed tamquamcongeni-
ti armis , numquam paufam exercitii
faciefaant , non expeclantes occafiones .
(i) Omni die, omni atate exerceban-
tur: tirones bis die, veterani femel .
Ipfi Duces faciebant , ut fcientiam o-
freiuarcnt, & in exemplum , utScipio
Africanus , P. Valerius , Pompejus .
Quin ipfi Imperatorcs , ut Trajanus .
Quifque ergo miles quotidie omniala*
critate tamquam a bello exercebatur ;
fed raaxime m Stativis aut Hibernis ,
cum quies fcilicet a vero certamine &
ab hoiie . Nec piuviis aut hyemanti-
bus diebus ceftarunt, fed ei rei porti-
cus quafdam Stbafilicas leviter canna
aut



(a) Arma a Rom. cxculta . Q>)Ajfi-
duitai extrcitit .



1 58 De Militia Romana
aur ftFamine teftas habuerunt, inqueis
equites , peditefque exercerentur. Alias
in campo inde Campeftres exercitatio-
nes , in Svetomo : Meditatio campe-
ftrisy inPlinio. CampidoBor , {a) ipfe
enXiiiiavTfg , < t\vedo?lor armorum . Et
hoc officium certum inferiori kvo ,
non certum veteri ; fedtunc Centurio
aliqujs , aut miles annorum armorum-
que vetus docebat. Exerciciaaucem il-
lis varia .

1. Ambulatio . {b) In hac duo fpe-
ftata .- Celeritas in ordinato inceffu ,
fub fignisSc fubarmisr tum etiamjE-
qualitas , ut fuis >uftifque intervallis .
Hinc confuetudo vetus , u-t terinmen-
fe, tam equites, quam pedites educe-
rentur ambulatum : 10. miiJia paffuum
armati in.ftrutrique omnibus relis pedi-
tes, miJitari gradu ire ac redire in ca-
itra jubebantur; ita ut aliquam itine-
ris partem curfu alacriore conficerent.
Juftum autem her {c) diurnum erat ,
quantum miiitari gradu vuigo foiet
confici ,. aut certe circa : fic tamen ,
ut horas femper aliquot fumas ad quie-
tem .

2. Decurfio. (d) Haui longeabAm-
bulatione eft, & fic in armis , & fu-b

fi-



(a) Campido&or . (b) Ambulatio .
{c)]ujium itet. (d) Dcsurfio .



Digllized by Coogl



Liber Quintus. t ^e>

fignis . Decurrerunt 4. raillium fpatio.
Finis & fruftus; uc majoire impetu in
hoftem procurrant, ut Joca opportuna
celeriter occupent, ut ad cxpiorandum
alacriter pergant , ut fugientium terga
facilius compreherjdant . Hsc Decurfie
ad tubam fafta , 6c ad eandem revo-
cata -

3. Saltus . (a) Hujusutilitas , utvei
foftas murales tranfcendere , velimpe-
dientem aliquam altitudinem fupe-
rare t & fine, labore tranfilire pof-
fint .

4. Natatio . (&) In mari vel fluvio
caftris vicino . In ipfa Urbe , aut ad
Urbem hoc olim fa?tum, & Romani
veteres Campum Martium viclnum Ti-
beri ideo delegerunt , in quo- juventus
poft exercitium armorum , fudorem pul-
verernrjue dilueret .. Fuit & Pifcina riuie
rei, in Fefto. Cum cura res habita ?
immo parentes quidam ipfi liberos
fuos docebant , ut Cato Prifcus filium
iuum .

5. Palaria . (ff) Non fuere aliud ;
quam armorum. exerekium & pugna?*
qua: in manibus efler. Statuebatur pa?
Jus ( Diaconus Latinirate (uixvi Lan-
feam vocat ) in terram reclus & fixus ,

qui



(a) Saltus. (b) Natatio . (c) Palit-
ria . *



Diglrized by Coogle



,60 D? MilniaRmim
qui Itx pedes eminetet ad modumho-
minis, eumque hincillmc tiro affilie-
bar & variis iflibus , aftante magt-
ftro', pctebat. In qua exerciratione fer-
vabatur illa cautela , ut ita tiro ad tn-
fcrendum vulnus infurgcret , ne Quaex
parte ipfe pateret ad plagatn . ,

6. Armama. H Ha-c leviumfuir,
ut Palaria gtavium . Sub hoc nomen
non aliud venit , quam haftilium , J?-
culorum, pilorum, faglltamm Wfflo.
Caufa , quod ipfi leves milites ditti lunt
Armaturx compendio ; nain ohm qui-
dem tunflo nomine altcro ,I??r <"■
mmrt dicebantur. Et funr alu ab litis de
quibus Graicorum lcholia , ?pfW*?
ArmiMii, !?] qui cum armis faltant.
Non id ad nos, & eft Pyiihichaquat-
dam , aliena a fetia militia . Ad no-
ftram fpeflant, haftilia |acere , fuoern
toiquere & vibrare , arma tiattare ,
fub vincam , vel vitem haftas )ace-

7. Salitio. r r]Ea ad Equites rpeflati
difcebantque ccleritei & enpedite; ab
utravis parte , gladns etiam ftrictis ,
aut contum tenentes faltare mlnjoeom
equum ■ Iidcm curfus , flexus , orbes ,
aliaque didicere. Noftri Equitestenue-

[a 4rMM. M *#- k- S "~
litio .



Dkgllized by Google



Liber Qatntus. irft
re concurfus quofdam ludicros , cjuos
Torneamtnta ScCioJira vocant ; fed n ad
delicias fere verfi & obleftamenta aularj.

Pars ultima Difciplinamilitarisfunt
Ltpts , (a) qua* funt tnflituta militi*
ftrtpta aut non fertpta . Ea multa &
vana.* nos tangemusea, qua* tangunt
Turta , Stipendia , Pramia , Panas ,
"Mijfionem .

De Turtis.
Furtorum quiamagna occafio & ma-
teries in caftris , ubi pleraque aperta
& incuflodita , placuit ea feverecohi-
bere & punire . Ergo pofl metationera
caftrorura primam, ftatim ur dile&us
habitus eft , & edu?li funt iij campos,
Tribuni convocantes omnem copiam,
tam liberos, quam fervos, juramento
adigunt viritim, ita ut calones&fer-
vttia quoque, &quidquid humanorutn
capitum in caftris, adlirinxerit hoc ju-
ramentumy quod tale eft : Nthil e ca-
flris furro tollere, immo fi quisinve-
nerit quidpiam, id ad Tribunum rela-
turos. (6) Itaque qui aliquid e caflris
furto abfluliffet , fulfe percutiebatur .
Militem Pra-torianum ob furreptum e
viridario pavonem , capite punivit Ti-
berius. Pefcennius Nigerob uniusgai-



(a) Legesquid. (b) Ftirtu punita.



Digilized by Google



162 De Militia Roraana
linacei direptionem , 10. commanipu-
lones , qui raptum ab uno comederanr,
fecuri percuti juffit ,

Nee ipfa pnedatio illis Jibera , (a) '
fed per manipulos > cohortes , legio-
nes faipe miffi miiites , ut prsedam a-
gerent es holhJi terra ckferrent; fed
cum lege, ut communis nempe ea pra;-
da. effeti Romani igitur avaritiae , &
qux ah*ita ell , injuititia: coercenda? ,
prardam omnem in pubiicum fere vin-
dicabant , & ad Quaritorem jubebant
deferri : atque isdivendebat , & ex pe-
cunia miiiti perfolvebat. Prardaigitur
plurimum relata in publicum : (5) &
13 quando militi concuilj, ad excitan- -
dum eum in re aliqua ardua, id quo-
que fub lege & divifionis norma. In-
terdum quotidie permutabantur mili-
tes , qui manerent , qui raperent , in-.
terdum minime, ied femel per mani-
pulos feponebantur & fecernebantur .■
puta, ex quaque Jegione vel ala 5. co-
nqrtes mittcbantur , 5. ad fignaretine-
bantur . Frxtla autem reJata xqualiter
divifa; & jpfi Socii quoque (e)arquas
partes accipiebant . Sors etiam inter-
veniebat , ubi res dividebant , non ubi
manubiasfive pecuniam ipfam , Ethsc



(a) Ytitdayionlibefa . (b) Ea publica.
(c) JEqitaliter dhifa.



DigitlzedbyGoogle



- ZibrrQuinttti . 163
res una eft inter prajcipuas , quse So-
cios tot farculis tenuit in fi.de , luceJ-
lum & gloria, ex a/ITduis & felicibus
bellis .

A furti* (?)-?go tam cafti .Roma-
ni, & ram manus eorumcontinentes,
?t memoria; tradiderit Scaurus apud
Prontinum , pomiferam arborem , quam,
in .pede-caftroram amplexa fiierat me-
tatio, poftero die , abeunte exercitu r
inta&is fruflibus reliftam.

De Stipendiis.
■ Stipendiuin (?) Grafcis ■#$?hm , &
o'4?.y ( ao-//J, j q U od veiut in obfonium
pecuniaea primo data. Latini infevio-
res Annonas (e) dixece ; necenira ip-
fum quod efrti modo , fed mercedeai
miiitarem & pecuniam inrellexerunt .
Grafci infimi poyae , Rogas appella-
runt : an ab erogando ? nam & ipfam
rem p. 7*1)60-3-0 1 aicunt . Suidas tamen
pro donativo Principis capit.

Olinj certum eft, (d) Romanos nui-
Jo pubjico ffire militalTe , idque annis.
plus 500. quibus miiites privato fiimptu
fe aiebant de fuo. Infiitutum 17. cir-
citer annis ante Urbem a Gallis ca-
ptam.



(a) Abjlinentia RamanoTum . (h) Sti-
pendium. (c)Annona. (d) Sine ^ipendis
olim Rom. ' '



i(54 Militia Romana

ptam. Erat autem Siipendium tripler,
tn Pecunia, Frumento , Vefte ,

Primum peditum itipendium fuit ,
(a) oboli duo in diem . Si.computes,
funt in menfem Denarii 10. id eft ,
Philippsus noiter . Exigua certe fum-
ma, & tamen tam multi ad mihtiam
prompti i quia frumemum additum exi-
guo precio , tum crebra: eriam in trium-
phis donariones: amplius , erant pro-
moiiones, & per virtuctm ad altiores
ordines veniebant , ergo & ad ttipen-
dia meliora. Julius Ca;far, quipermi-
lices magnus, hic quoque leges frcgit,
& legionibus ftipendium (?) in perpe-
tuum duplicavit. Res femel mota non
bic ftecic , fed magis Augutlus auxit ,
qui omnes ubique milites ad cerrani
ftipendiorum pramiorumque formulam
adfirinxit: eum modum fuiife 10 diur-
nos affes , ex Tacito liquet . Manfir
tamen non diu , fed five Nero , five
Claudius , five potius Ocho aurVitel-
lius , aliquid , immo mulrum addidere?
& jam Domitiani aevo ftipendium men-
ftruum erant Aurei terni . Ii eflent in
diem 25. Afles ; quibus ipfe Domitia-
nus iterum addidit mcnitruum Aureum
unum, ideft, Denarios zj.Tann enim
Ro-



(a) Stiptndium peditum (b) jSuiiutn
a Cafaribus .



DigiLized by Googlt



tAber Quintut. itfj
Romanus Aureus . Centuriones , ( a)
Succenturiones five Optiones, fortafle
& Signiferi , duplum accipiebant .
Et fuerunt etiam c gregia milites qui-
dam, fic honellati ob egregia fa?ta .
Hi Duplicarii diili , quia annonasdu-
plices accipiebant . Sed & Sefquipla-
rcs legas, qui unam femis . (b) Equi-
tes habebant triplum ; quoniam erant
fuper Centuriones , tum quia genere
digniores, tum quia onerum plusfere-
bant. Tribunis fiipendia magna , ita
ut adagionem fecerint, (c) Tribunorum
falanis emere . Habebant enim qua-
druplum falarii vulgaris, & alia ube-
riora in vefle , frumento, fpeciebus .

Frumentum quoque accipiebant pe-
dites Romani , quod certo etiam die
datum , (d) & cum cura ne is labere-
tur. fionum & utile inititutum, mili-
ti femper vicfum efle , nec irtopia co-
gi ad rapiendum, aut deferendum. Si
pecunia in hunc ufum , potuiflet ire in
alium ufum; igitur maluerunt rem da-
re ipfam : atque ita , ut nefas etiatn
habcretur vendere . Itane culpa mer-
cari, aiit vendere ? hodie nec rapere;



(a) Stipendium Ducum . (b) Egui-
tum . (c) Tribunorum . (d) Frumtntum
datum .



\66 DeMiUtia Romana
& vis aut injuria fere efl; qucmititern
alat. Dabantur autem Attici raedimni
dua; partes. Medimnum faciunt fi.mo-
dios i ergo militi , Romano modo &
fermone , dabantur modii quaterni .
Quidni tantum, cum ipfi fervi eosac-
ceperint in dimenfa? Magno&multo
igitur opus frumento fa) ad plures le-
giones. Hinc e provincialibus frumen-
ta hsec coa?ta , & e Decimis , quas
hoc fine aratoribus imponebant. Si ve-
ro in hoitili , tum etiam evicinispro-
vinciis i aut ex ipfo hoftico ; fed fic ,
ut non in privatum & fibi milesrape-
ret , fed defefra aut inventa frumenta
deferret ad Quafiorem . (?) Equites
hordei 7. medimnos ad jumenta( pro
quo & a?s aliquando accepere , quod
Hordearium diflum Fefto ) frumenti
duos accipiebant: ergo triplo peditem
excedebant; non eniin ilii fuere foii ,
fervum aut fervos potius habuerunt ,
& juftum e(t hoc dimenfum in capita
terna , modii 12. De hordeo etiamfa-
tis largirer , fed certum eft , priter
equum militarem juraenta aliahabuif.
fe. (f) Socii pedites capiunt par Ro-
manis- merito, nam & tantumcapie-
bat eorum venter . Equites vero fru-



(a) Frumentum unde . (b) Frumcntum
Egaitum . (c) Socwrum .



men-





Libcr Quintus . i6j
mcnti medimnum unum & trientem ,
quia minus digni aur opulenti <juam
Romani , eoquenec afamiliaficinftru-
fti : fmgulis ergo famulus unus fufFe-
cerit : & ellmenfura harc in duo ca-
pita, modiorum fciticet 8. SimiJe in
hordeo, & habuere pauciora impedi-
nienta . Datur autem hoc Socns mune-*
ri : ciim enim pecunia: ftipendium 3
fuis acciperent, quid minus a Roma-
nis debuere quam vi&um ? illorum
certe ufui & glona: militabant . Con-
tra in Romanis fuit , quibus nec mu-
neri frumentum <juidem dacum , mi-
nus arma aut veilis , led pro his om-
nibus certa aliqua pecunia de lHpen-
dio detr.i&a . (a) MiJitibus etiam fa-
iem ( fine quo vita non ell | & legu-
minum aJiquid darum paffim legimus'.
Data etiam fuilla falita, id eit , !ari-
dum ■ Atque hi tales funt, quos Milc-
tares cibos fcriptores appelJant.

Bis {b) die cibum lumpferunt mili-
res , fua hora quifque & addo etiam
fuo cibo. Prandium tenujus , & fine
ullo apparatu . Stantes fere prande-
bant, & cibum fine igne : in ccena ad-
dere poterant , fi copia eflet , carnem
alfam aur elixam . Metellus coquos ,



(a) Sal & legumina data . (b) Ptan-
dixm & eana militnm .




— j*— ■ ? "Digiiized hy Google



1(58 De MiUtia Romana
iixas, & totum id genus caftris ejecit,
vetuitquevenderecibumcoflum. V^n-
dere vetuit, non fumere: noiuit tjro-
liare cibos tales , & facilitate par/ndt
gulam irritari ; fcd fi quis haboret ,
e prseda aut pecuuia , ipfe pararet &
vefceretur. Hoc ftne inter inftfumen
ta. militis verua &ollar. Nolebantcu-
riofe & ab profelfo opifice panem co-
flum fumi, fed fubitarium , & quem
fua manu miles paralTet. (a) Ipfi co-
quebant , illi ingenui , illi cives,quid>
immo ipfe aliquis Imperator, nec ex
Curiis aut Fabriciis , led novitiis, ut
Amoninus Caracatla, qui triticumfua
manu molens , quod ipfi fatis eiTet ,
maflTamque exeo conficiens, & in car-
bonibus coquens , eo vefcebatur . Er-
go manuarias quafdam molas circum-
ferebant , aut lapide tundebant: deni-
que fine furni aut clibani opera , fubi-
to fic : o carbonibus , aut fub cinereco-
quebant. Panis (6) igitur ille gravis ,
madidufque & Plinio Panit militaris
& fubcineritius, nec bene aut diuex-
coflus. Sed& finepane, frumentofuo
ufi in pulre .■ unde a Plauto Pultipba-
gi Romani appellati . (r) Potusmilitis
aqua ,

( a ) Paxem ipfi coquebant . { b ) Pa-
vii mititarii . (c) Potusaqua.



Digilizea 1 __ _^ .



LiL:t Qttintni. jfo
aqu>, eaque mera vulgo : iu t erdum u -
aceto, ?o,l folo, fed cum a,?So
quod ft/W V8 1 ft,/? m v? cant , x ( r !
Pro menlis ,, s p|er um0U e elanor cef-
pcs., a U t cefpites 0MI | r i . cioo
p,eb>?t fedentes, no? ,>cer,tes dclio-

r,tu immo fleteruor , prafertim m
prandro, ut d, s i. LMnsdeindecartr,"
rmportav.t t,,cl,ni> , porticns , cryptas,
tr.ch.Ias, ,d efl , nmbrofas per gu ias
Grra. ??,?*,. (ijVnia^erfnt l,:
gnea, nam rarum in caftris arge? tum
nec ,d frngal.tas cartrenfis admitteba"'
certe ?o,, cop.ofum . Nemini prs""'
f? prandium aut ccenam fumire , ? "
?d fignurn. '

- . ? Prxmiii.

tamT'? & Pce " X ' 1?* vi-
fZ ? r °""?tem contineot , vincu-

M^fferS

<- U m <g, tU roccaiio fedat, Ml&ali-
J"' f°""? & P'?ue feceruuTrim-
perator, r= d.v.na pri u s f>a>, co? ?-



H



cat



tuplma. (d) Prxmiautdata.



I?o DtUiliua Remana
cat clalticoin concionemomnescopias,
& circumponens fibi eos, quiairftores
egregu facmoris, primum quidemlau-
des eorum edifierir , & fuper hoc fa-
cto, & fi qutd aliud in omni vitagef-
ierint laude & memoria dignum . Ii
ibi confpicui, in locoedito, juxtatri-
bunal, a tergo , a latere Duces, ante
cc circa immenfa muiritudo , ficque
voce Imperatoria laudantur, moi do-
nantur. ' ■ -

Si (a) quis cxtra ordinem , aut in fin-
gulan pugna, ut in excurfione autve-
litationc , aut rali tempore , in- quo
nulla neceffiras fuerit viririm pericli-
tandi, fponte fe & ulrroeo dederit ,
& rtoftem percuflerir , H.fta donaba-
tur: ouodgculi gemre fine ferro , id eo -
que difta H.jia pu? j ficut Jl,,,m?m
ptnum , ciu nihil infculptum ,■ & VMh
pu,., cui nihil i pnrpura attexmtri .
Qui vero hoc ampJius , ?oftem deje-
cmt, aut fpol.a egerit , duplex ,am
*lc primium , diverfum pro ee nere

J>ve U) Anmlla , equiti Phahra (e)
J.?i? "j"'"?* ' Torquibus : illae
demilTa. adpeftuspendebanr; hatftrin-



i l i lF"! m '" "?'??". (&)' HSStT



Li&rr Quintus . tji
gebant magis & ambibant ipfum co!-
lum. Diverfitas etiam in forma , quod
illas planiores & magis jacenres \ ifta;
contorrar& ex annulis autcatellis ple-
x;e . Unde ipfe Cateilx dicla: . Hoc
prarmium manfit ad ircfimum svum .
Et quamvis notum fit , torques Gal-
lorum jartj-eiim geftamina propria &
patria fuiffe ; tamen ab hoc miliria; ri-
tu manafle magis arbitror , quod ho-
die nobilicas Europara tam paflim fibi
vendicat torques . Inter minora pra:-
mia eranc etiam {a) Vexillit ; eaque
vel pura, quar uniufmodi coloris , nec
tincta : vel bicolora, qU? diverfi colo-
ris ■ Vulgo etiam argenteis vcl aureis
iilis, & rextu.

Majora dona funt (a) Corona : qua;
plures , ob plures caufas . Prima(c)C/-
vica, qua: dara illi , qui civem ferva-
verar , & eodem tempore etiam ho-
llera occidcrat . Hac enm Imperator
honeftar, & Tribuni cogunr fervatos
( nifi id quidem ultro faeiant ) ferva-
torem fuum coronare . Colir autern
hunc qui fervatus ell per omnem vi-
tam , uc pareiuem , Sc omnia ei con-
ferre ac deferre debcr, ac fi genuiflec,
E quercu five ilice fuit; cujuscaufam
H 2 v i-



(a ) Vexilla . (b) Corarnt . (c) Ci-
vica .



Digllizet) by Coogle



172 De Militia Romana
vide, fi lubet, apud Plutarch. Altera,
vel potius prima ( fuperat enim digni-
tate Civicam ) eft (?) Obfidtonalis ,
cunm ii , qui liberati funt , dant ei
Duci, qui liberavit. Nulla hac nobi-
lior: & merito, cum non umis , led
plures civium morte erepti. E grami-
ne hic fuit , decerpto e !oco , intra
quem obfidebantur: quia fummumvi-
floria indieium erat, herbam pornge-
re viftos. Hancipfi quoquedant, qui
fervati funt , nt in Civica fattum .
Tertia W Muralis eft , qua donatur
ab Imperatore , qui primus murum fu-
biit, inque oppidurn hoftium per vim
afcendit. Huic vicina eft CO Cajircn-
fis, quEc ejus, qui primos hofhumca-
fira pugnans introivit . Utraque hxc
aurea imt . Vallis igitur diftbaa ifta
fuit, & iieoFallaris quoque difla : fi-
cut ilia prior habuit & praemJit mu-
rorum pinnas aut turres . Quarta (d)
Navalis corona ex auro, dataei, qui
primus in hoftium navem armacus vi
tranfilivit- Hsec re & materie non abit
a Murali aut Caftrenfi ; diftinfU ta-
men \ Rojlrata. CO Nam haicinfum-
moprecio,8tnon ii,sdata,qui innayim

' —

[a Ob fidionalis . ' b] Muralis .
[c: Cafircnfis . [d] Navalis . [e] R#
firata.



d by Google



Libir Quintus . J73
aliquam tranlcendiflent , fed quinava-
Ie aliquod magnum decus auc vifloriam
magna indultria perperiffent. Dataip-
fis Ducibus, & affimilandaaliquatenus
Oblidionali : foli Civicz eam cedere
facit Plinius. Communiter fafpedona-
ta [?] corona aurea, fine alio agnomi-
ne, virtutis ergo . A Gra:cis hoc ma-
naffe videtur, & maxime Athenienfi-
bus, qui viririm & populariterfic do-
nabant . Pceniquoque hoc de coronis
ufnrpafle videntur, forfan exempio &
imitatione Romana .

His donis ctiam fua [b) commoda
adjunfta, fed qua; fere honeile confta-
bant. Nam qui ea adepti dona, pra;-
ter gloriam in exereitu , & domi et-
iam famam 1 cum redierintin patriam,
ludos pompafque ita confpicui ineunt :
quoniam folis iis Jicetornamenta harc
geftare & impbnere , qui ab Jmpera-
tore virtutis caufa donati funt . In
triumpho ( quod tempore primum )
etiam fic ornati incedebant . Si quis
plures etiam coronas aut dona meruif-
fet, tuiiffetque , ea ipfa praferri mo-
ris fuiffe videtur. Eqnites equo pubJi-
co in Tranfveftione annua donis ilfis
uO. Solebant in judicium quoque aut
H 3 di-



fa] Aurea.\h Commoda donorum.



174 De Militia Romana
difcrimen hscc introducere interdum ?■
virtuti oftentanda; .

In sdibus vero , conrpe?ti(Tima ea-
rum parte , ponunr fpolia, indicia Sc
reitimonia fua? virtutis . Appellan-
tur [a]Spolia, arma & exuvise detra-
tiajcaffo hofti . Id jam olim apud Gra;-
cos folebanr, & oftendere monumen-
rara virturis . Apud Romanos honori
eares, poftibus ipfis & foribus fufpen-
dere, in rranfeuntium afpeftum . An~
tipapmtnta vocarFeftus, valvarumor-
namenta , quse antis, id eft , iareribus
oftiorum adpangunrur , id eft, affigun-
rur. In primis hoc etiam triumphales
ufurparunr, & arma hoftium fufpentle-
rtint. Etiam Roftra fufpenfa fuenint . Id
eft,fpolia marina. Ifia autem fpolia affixa
reveilere 1 autrefigere, aut tollere non
licuit, etiam alienatis #dibus . A]Hic
erg? fpoliorum honos ; & quiamagnus,
multi ambitiofe , nec meriti affeita-
bant.

De Pcenis .

In caftigando tria funt imperii&ju-
ris [f] -Tribunorum . Primo , multiam
dicunt: deinde , pignui capiunt: deni-
que j vcrbtribus cajiigant . Idem jus
Prse-

Ta^ Spoliafufpmfa. [b] Honor fpolia-
Yum . [c J Jus Tribuni in panis .



Uia Quintus. . '75
MI fca?'i? Socios.Cap.m caulisco-
p P ntmivic Tribunus , fi Con-

jB?ffi*s?K

iJTak* diaione ( , n ?P= T: r 5

vabatur parte arrnorum m.les , eaoue
npcunradebebat luere. .
pe Ve berab.nt autem Tr.bunr ad ca-

circumon. negie^ ralis :

(a) Imper??m . (b)



176 Ue muitia Komana
Fuftem capiens Tribunus ipfe ( neque
enim hic liftores ulli adminiftri , aut
carnifex ) condemnatum leviter tan-
ait & delibat, & quafi figno datoob-
Tlcit reliqua muhittidim militari : quo
faclo, omnes, qui in caftris fiinj i fe-
rientes alius fuilibus, alius lapidibus ,
in ipfis caftromm Principiis occidunt :.
Objiciebant etiam delinq.uentes gladiis
niilitum: item faxis occifi , flU? potr-
na fere Macedonum fuit in nac re ,
auam & Romani adhibuerunt . Quin
& fecuri percufTi : fed fnb Principum
tempora gladius fecuri fucceflit.

Fuftuaria fiac pcena ad mortem pu-
niebantur, pntereos, quos dixi , aiia
quatuor genera delinquentium . (a)
Primo, qui furto aliquid abftulit e ci-
ftris. DemAt qui falfum teftimonium
dixit : quia lrfum aut fpretum perju-
rio fupremum Numen , fuprcma pena
luunt . Praterea, qui in flore astatis cor-
pore fuo abufus deprehenditur . Idcri-
men olim ante Scantinium in toga non
fuit capitale , fuit tamen in caftris :
quia occafio ejus magna, nullo fceifi*
neo fexu , & raultis juvenibus in ipfo
vigore formae , fub anmiin decimum-
feptimum. Tandem , qui ter ob eam-
dem culpam mulctatus fuerit, Sic le-



(a) Qui fajlxario funiti.



Liher Qumtui . 177
viores & pecuniaria: culpar , capitales
fiunt fi ter repetita:. Caufa.- quod ta-
lem pravo ingenio cenfebaat , & ta-
?tutn ad peccandum : fortaffe emm con-
tumacia iis vifa punienda , & quod
quafi per iudibrium & conteraptum le-
',is peccaret. Bene faftum ; nihi! fatis
ldftrifH aut feveri inter armatos ; &
terrent nifi riment. Hac eadem pcena
puniebantur & alia delifta , mditia;
propria- (a) Si qtti falfo flrenuumali r
quod faftum fuum referunt ad Tribu-
nos , honoris praemiique caufa ; tale
mendacium & prava ambitio morte ca-
ftigabatur. Ratio/ quia in militiaeo-
rum varia & mulra praemia virtutipo-
iita, ad qua: ne indigni afpirarent , &
decus hoc polluerent, rigide fraus pu-
cita . Deinde , fi qui in prarfidio aut
flatione pofiti , per metum deferuerunt
locum. Tandem , fi quis- abjecerit ar-
morum aliquid in ipfo difcrimine per
rnetum. Nam miles vitam amitiit, u
fua arma ; cum duplici reflriflione ,
fi in acie , fi per metum . Idem in
Signiferis , qui figna . Hinc Gra?-
cis pHauTn^t, proverbio infamestunr.

Quod fi plures peccaffe contingat ,
& manipulos aliquot fimul locum de-
H 5 fe-



(a) DcliRa militaria punit*.




178 Dc Mititia Romana
' ftrere fiebat (a) Decimatro ; ratio p-u-

niendi commoda pariter & terribilis .
Vetus 'Romanum tnftitutum hoc , &
patria lex, qua decimus quifque forte
ad fupplicium leflus . Interdum etiam
Viccfimatio adhibita , immo & Cmtt-
ftmatio. Et hocmodo puniebantur tur-
bidi & feditiofi in Ducem . (4) Utilis
ifte modus , quia periculum omnibus
fuper caput eft atque imminet ob in-
certam fortem, atque indemetus, qui
fere irlhsrere folet iis , qui femel fe-
rio admoti ad extremam illammetam:
ficque metus ad omnes , pcena ad pau-
cos pervenit.

Duo prsterea hie confideranda m
pcenis : (0 Caftipatio , & lgnominia .
Illa verberibus fa?U : & Siierunt in hac
re, Fuftes, aur VrtSdi: illi honeftiores,
ifla: acerbiores. Sed W) Fuftes iterum
duplices : e Vtte , aut alia materie . E
yite, civibus refervati ; & eligebant
nbdofam, advalidiorem iftum.Ethaec
vitis geftamen & infigneCenturionum,
aut Evocatorum erat, eaque bifurcata
aut incurva : ficut Giarcorura Ducibus
fuit baculus in manu . Fuftes ex alia
materie ad caitigandum adhibiti, non
ad occidendum; &erat ieviorifta pce-



(a) Decimatio * b) Ejus utilitas .
(c) Pcetia non eapitahs . (d)



Liber Quintus . 179
na quam virgarum. Fuftes etiam cre-
briores , & inferiore arvo . Retinent
nunc Turca* & plerique Orientales ,
in publica quotidiana caftigatione .
(a)" Virga* raro in militia adhibita* ,
nifi ubi mors a fecuri confecuta , &
hx foiemnitertunc prariverunt.

Fuerunt & ignominia: , (?) quibus
bon'i hoceftique animi haudminusco-
erciti , quatn paerris , Ee multiplices
Romanis fuerc . Primum, (c) hordeura
pro tritico datum : ut indigni vide-
rentur communi militumcibo, fedre-
jiceremur rjotius , jungerenturque cum
jumentis. Alterum , <-cam *a;re privan-
tur , & flipendium non procedit . Et
miles, cui ftipendiun* npn datur pro-
pter ignominiam, JEre (.d) dirutuidi-
citur . Refignatum as quoque dicitur
militi, cum ob deli&um , ne ftipen-
dium ei daretur, in tabulas refertur* .
Qjtt infrequens norabatur , ' hanc pce-
nam patiebatUr. Infreguens autem ap-
peliabatur railes , qiii abeft abfuitque
a fignis ■ (e) Tertium , cum extraval-
lum ik caftra jubentur tendere. Cau-
fatn habuit, quafi indigni elfent, qui
inter vere milites agerent, proje?ti&
H 6 ob-



(a) Virga . (b) Ignomi- '-i . (c) Hor-
deum pro tritico . (d) flsrf dirui,
(e) Extra cajlrct ttndtre.




180 De MUitia Romana
objefti hofti; idque interdum fine ten-
loriis . Quartum, (a) difcinftos & tur-
pi habitu proftitui , nempe ut parum
viros. Quintam, (?)mutare mihtum,
quod eifc ab honciUore genere in hu-
niilius tranfcribi. Immo interdum ex-
ira omnemordinem projefti , interim-
pedimenta , & farcinas , & captivos
agere coafti . (<r) Erant & alia quar-
dam minora, utJlantes obum porum-
que capere; quod de ccena intelliges,
nam in prandio ufitatum ftare. Iftade
ocemsin Romanorku, fimilia qua?datti
id Grico. (d) Charonda: lex ftatuir ,
ut qui pro patria arma noncepiffent,
aut in beilo ordines deferuiflent , hos
tales in foro per j. dies federe in ve-
llibus muliebnbus. (r) Spartani eos ,
(jui ignavtx in bellts comperti effcnt,
varie notabant: orani magiftratu arce-
baet, uxorem ei dare, aut ab eo ac-
cipere, infame erat . Percutiebat eos
qui volebat obvionjm : at ilii ferebant,
fqualidi & bumiies , palliaque gefta-
bant colore aliquo tinflaoc lnferipta .
Partemetiambarba:, quae eft ad iabrum
fupcrius, fivemuftaca, redabant, par-
tem vero aJebant. Et hi ftimuliapud
va-



(a) Difcingi . (b) Mutare Militiam .
(c) Ptsns leviorei . (d) Grtcortm .
(c) Spartanorum .




Liber Quintut* i8r
rias gentes, excitands virtuti, focor-
dias comprimenda:.

Dc Miffnne.

Poft confefla ftipendia, (n) mitte-
batur miles , liber deinccps & immu-
nis . Sed debebat explevuTe legitima
flipendia : ea 20. annorum in pedite,
10. in equite , ut fupra diftum . At-
que his confeclis mittebantury fi quis
aliter fe fubduxilfet , mors aut fervi-
tus pceoa : nec dubium, quin prode-
fertore puniretur , fi quis fine ;ulta
r%iflione recelfiffet ; de qua ipfaCen-
fores etiam Romx eognofcebant .
I^Jufta Miffio duplex :? Honefta, &
Caufaria . (?) Honefta , qua: emeritis
itipendiis,datur. [c] Caufaria , qux ob
vitium , defcclum , morbum . Puta ,
aliquem manu truncatum , oculis ca-
ptum , valetudine aut aliter inutilem
militia* faclum , mitteb&tur-. Harcquia
juflam caufam habebat i ietiam pra?-
miis interdum Honefta? aquata.

Injufta Miffio idem duplex : [d] Gra-
tiofa & Ignaminiofa . Grathfa , per
gratiam aut ambitum ab Imperatori-
bus impetrata ; fed faepS invalida, &
Cenfores refcindebant . [<r] lgnomi-
nio-



( a ) Quando miffus miles . (b) Mijfio
Honefla. {c)Caufaria. (d) Cratiofa'.
( c ) Ignomimifa .





!g 2 Ifc MHitia Romana



folvebanlur onere orani milma; , Bjfi
puon* in holtem . Nec jam fub jfo
enis aut Aquilis erant , ut aln mili-
tes , fed fub uno vexillo habebantur
feorfim .? dicebanturque Veterani . Jd
repertum , quia plena Miffio eomma-
da & pnemiafuahabebat, inihtuta ab
Augufto , qua? non ftatim folvi & re-
pra>fenrari a rep. poterant , atque ideb
exfpe&abant ea fub vexilhs i unde &
Vcxillarii difti. Sed fraus faepe in hac
re , & de indufiria protrahebantur,
bono fifci . Miffioni przmia adbaere-
baht , qua* alio verBo [ b ] Commoda
mtjftomim dicuntur. Eorum quantitas:
Prcetoriani polt 16. annos capiebant
<:ooo. drachmarum : alii poft 20. an-
nos 3000. Id fub Augufto inftltutum,
at a Caligula accifa & ad modum re-
duila commoda .



no--



\a.) Exatttioratio .
commoila .



[b) Miffws



■8?

n OAIOPKHTI Ktt -Hj

Sive. '.

DE MACHINISi

TORMENTI5, TELIS.

LIBER PRIMUS.

MAchina, (a) Grecis ftUP
ab inveniendo aotfapien-
<fff .- iive Trapei ?■? 3t*i'-
i*? , qubd hifcere non finat. San? ab
ingenio confenfu derivant , onod in*
rervenit ; & pofteriores fcrtptores La-
tini ha:c ideo Ingenia , & eorurh Ar-
chiteftos Iniieniarios dhemnt . Itaque.
fraudes, dofi, infrdiar, in ho>e nomeil
apud Comicos , aliofque paflim vcoe-
runt . Sed & molitiones altiufculse ,
Machina. U hde Macbioner , Gailorimi
Maffbns , fabri camjentarii ^ Veteres
Grarci itd-yyavct etiam ha?c dixerunt ' r
ita Hefychius, & Hegefipptis. Eft &
Conftantinopoli Mangana , iocus a
Con-



(a) Machina etymon.



184 D e Machinis

Conftantino exftruftus , ad inftrumen-
ta bellica reponenda.

Origo[?] Machinarum, ut&piero-
rumque armorum, Moyfi adfcribitur .
Graxi, & cum iis Homerus, non yi-
dentur initio habuifle, nec fubTroja-
num bellum . Romani habuere fub
Spfis Regibus , & ftatim poft exaflos
Reges A. V. 252.

Machina: triplictj : (?) Machi-
na prefse magis & refinfte . 2. Tor-
jntnta. 3. Teia. De quibus d;cendum
eft . Sed iterum cum difcrimine , quia
duplex Oppugnatio -? Subita , tkDw-
" turna .

Dt Oppugnatione Subita.'
Oppugnatio [c] /?&f?eft,cumirri-
petu , nec circumvallatione^ adhibita
incurrunt. Ad hanc re-ra leviores ma-
china: adhibita; : primum ufi Corona 9
tum Ttjiudint militari , fspe & Sca-
!,s , Craiibus , Vintis , Pluttis , vams.
Ttjiudinibus , Mufculis , Vcftibus , &
fimilibus .

De Corona .
Corona [d] primum adhibita , ad
terrendum aut claudendum, fed &ad
diftineDdum. Hinc fsepS occurrit , Co-
nma cinterc urbem ; Corona eaperc , ex-
pu-

" (a) Origo. (b) Divifo. (c) Oppu-
gnaiio jubita. (d) Corona.




Liber Primus . 185
pugnare , Fuit interdum fpiffa , ideft,
duplex , triplex , aut fupra, utnume-
rus milicum , auc magnitudo loci op-
pugnandi erai.

In Corona (,a) introrfum erantpe-
dites , quorum invadere ; extrorfurr*
e^uites , quorum infpeftare & tucri .
Et erainus quidem feries ita duplex
aut triplex , fed cutn appropinqua?
bant, ratio vult magis arclatos mul-
tiplicatofque item fuiffe , in gyrofci-
licec a(Tidu? anguftiore . Et forfan
etiam corpora alibi rnilitum &cohor-
tes reiifts , ad fubita belli , & fub-
fidium aut priefidium . Hoeetiamam-
plius , primos ordines peditum fcu-
tatorum graviorura^ue fuifTe, qui co-
minus aflulrarent , wvaderentque .? re-
trorfum leves aut velites , ut fundito-
res , fagittarios , qui eminus peiierent
telis , & deturbarent piopugnatores .
Coronam hanc Grxct cum Sagena
comparant, dicuntque rem ipfam <r*-
>imW* , qaod eft Corcna cmgere , &
includere vel ut pifces?

De Tefludine tnilitrtri .

Sequebatur Teftudo , qua ftatim fub
muris uli, ut rccli & conferti fucce-
derent , afcenderentque . (?) Teftu-
do ver6 , iive fx\ayl; Grascis , aut



(a) OrdaCore?*. (b) Teftudo guid .



jgjS De Machmis

evtaeirmn^ , Confctttatio , eft junflio
.corporum armorumque , & fcuta par-
tim iateribus appHcata , parrim capi-
tibus fuperlata. Uii ea Romani in rri-
phci difcrimine , in Oppugnando , Pu-
■gnando , Repngnando : (fl) unde &
triplex telUido . _

In Oppugnando (?) fuit , cum fcu-
tis.fuper capita elatis muro fuccede-
banr, primis altioribus_, oiordine^pau-
Jarim , tefti fimplicis in morem , de-
crefcente , Caufa , ut tela injefla per
.yroclive laberenrur , & minus infide-
xe polTent aut infigi . In bas ergo te-
fludines manipulatim aut centunatim
ie couglobabant . Hujus teftudinis fi-
uis unus i fuccedere & fubruere: al-
rer , fuccedere & afcendere . Nam
afcendebant alii fuper alios , ut fafti-
gio altitudinis muri iquarentur . Id
Tacitus vocat Iteratam tcfludinem ,
& quafi duplicatanvimmo etiam ter-
rii fuper duplicem illam feriemafcen-
derunt .

Tefiudo altera in Pugna (c) eft ,
cum globo fa&o ,, & lecti fcutis , fic
invadebant ac perrampebant . Eaden-
fatio firma utihfque fuit in equitatum
repellendum . In hac autem fecunda



( a ) Triplex . ( b ) Tcfludo in oppw
pnando . ( c ) ln pttgnando .



Liber Frimns . _ 187

tertudine nec latera femper tefla , ntc
item fubfeffio illa & incliriatio per
gradus .

Tertia Teftudo eft in Repugnando,
(a) cum ab equiratu aut levi arma-
tura cinfli , huc decurrunt , ut in or-
bem fe muniant , mediis alrioribus ,
extrcmis undique defidentibus . Accu-
ratiffime hanc defcripfit Dio , lib.49.
his verbis : (*) Tefiudo talis efl , &
fit hoc modo . Impedimentis , & levi
armatura , & equite - omni in medium
acaptis j gravis armaturx pedites illi f
qui obiomis & irt tubi dimidiati mo-
dum faftls fcutis utuntur , in extremis
partibus pro muro ponuntur , & reli~
quos omnts ipfi extra fpeEiantes am-
biunt . Ctsleri , qui latiora fcitta ge-
runt , in medio dertfi locantur , & fcu-
ta cum fttper fe, tum fuper aiios attol-
lunt , ut in totaphalange non aliudfit t
quafn fcuta cernere, & a telorum /a?i?
omnes tutos effe , ob denfttatem infiru-
Bionis . Adeo entm ualide firmant , ut
& fuper eam homines aiiquof ingredi
pojftnt immo ettam equi & currus agi ,
quoties in cavo & angufla aliquo loeo
confltpantur . Hac eft forma ejus tn-
ftru&ionis , & nomen a tefiudine cepit ,



(a) Inrepugnando . ( b) Defcripta
a Dione.



■88



De Machinis



ob firmitatem , & qui* optime tegtt .
Ufus atitem duplex . ( Illum pugtiar o-
mittit, quia rarus Romanis ) Nam&



tunt , & f<cpi in ipfum murum quof-
dam attollunt : aut circumventi a fa-
gittariis , inclinant fe omnes ftmul ( nam
& equi do?li fum in genua fubmittert
fe & infteblere ) & fic opinionem ho-
fiibus dc fatigationis fus prabentes , iis
appropinquantibus , fiatim terrore inje-
80 , confurgunt atque incurrunt .



Prseter TefiuJinem ScaU etiam com-
muniter admotE . (?) Harum inven-
tio ad Capanea refertur , qui Thebas
fic invadere conatus , a Jove fulmine
repulfus eft .

Varia (b) autem funt Scalarumge-
nera : Quaedam {>] CompaBiles t id eft,
quae aut pluribus partibus conflanr, ut
pJicari rmfumque explicari poffint ;
aut ipfi gradus removeri & recondi
quafi in vaginam , ftipite coeunte .
Appiauus *x/(U.?j?itt wvxtcI; , five ph-
catilcs appellat . Plutarchus J<*xw<if ,
folktiles , quas Aratum apparaffe ait ?
cum de Sicyonis arce invadenda cogi-
taret, & recondidiffe in arcis quibuf-




De Scalis .




(O Scalarumdrigo. (b) Vstia gt-
ntra. [c] CompaBilcs .



Liber Primus . 189
dam thecifque rufticis , quas Ashanas-
dicebant . Nam transferri ifta: fine
fufpicione poterant , & minore etiam
moleftia ) atque is finis . Sed f'uere
praeterea Coriaccis , (a) qute funt in-
ftar utrium, confutx ecorio, & inun-
Ptx fevo aut adipe circa futuras, ne
evaporertr ;"ereque erigebtmur ad mu-
rum fpiritu inflata; , & dabant afcen-
fum . Erant ilem (b ) Reticuiatie , aut
Stuppc<e , qax ex funibus ftuppeis iu-
ftar retis contexta; , ad quarum (um-
mirates hami adjefti, ut murorum pin-
nas apprehenderent. Hte eaedem voca-
zx (c) Nantica , quia nautie fere id
genus fcalis nituntur. In Herone funt
& alia: Scals, quas ipfe (tl) SpeEla-
tores vocat , bafi accuratiore inftru?tse ,
ita ut erigi poflint & attolli , & in
fupremis iis aliquis conftitui , qui fpe-
flec quid in urbe agatur , is enim ea-
rum finis , & indc Speftatorum no-
mcn. In eodem alia* funt (e) Scala:
rotis impofita: , iifque procedences ,
quibiis fupremis pons adbarrct , qui e
propinquo injiciturin muros.

Sunt & alia, qusetfi nonformam,
tamen ufum Scalarum habent , ut
Tol-



(&) Coriacea . (b) Reticulatt .
( & ) Nautica . [ d ] Spctlqtorcs .
( e ) Scala in rotis .



I9 0 De Macbinis

Tolhnones & Sambuca . [a] Eft autem
Tolleno , quoiies una trabs in terram
prsalte defigitur , cui in fummo ver-
tice alia tranfverfa trabs longior , di-
menfa medietate , conneftitur , eo li-
bramento, ut fi ununi caput depreffe-
ris, aliud erigatur. In uno ergo capi-
te , cratibus five tabuli? contexitur
machina, in qua pauci collocantur ar-
mati; tunc per funes uno depreffo at-
trafloque capite , alio elevati ponun-
tur in murum. Res facilis , & traxit
originem ab inftrumentis , quibus a-
quatn haurimus, pondera navibus edu-
cimus, qua: Gntes , aut Ctcomas di-
cunt . Huc quoque adhibecur Sambu-
ca lb} cujus ufus maxime in navi-
bus: diftaa fimihtudirje Mufici infiru-
menti, quod erat forma trigoni , Sam-
buca diftum . Noflra autem Sambuca
ita fiebat , formata ex Polybio : Scalx
fiunt latititdinc 4. pedum , althudine
qttanta muris fufficit & pariare pbtefi .
Earum duo latera pluteis muniunt , fu-
perne loriculis tegentes ■ Has deponunt in
Irttus & reclinant fuper navium pro-
ram , longe fttper rofira eminentes. In
malis autem navium aptatie trochUa ,
& in iis funes , quibus funibus , cum
cpus efi , ad caput fcalarum religatts , ( ;



[i\ Tolleno quid , \ b. Sambuta qttid ?



Liber Primus. ict
qui in puppe , attrabunt cas & attU-
lunt ? Sed & in proris quidam adju-
vant fublationem fulcris aut tignis fub-
rigentes . In fupremis porro fcalis efi ta-
bula , cujus tria latera cratibus muniun-
r?r, in quam veluti turribulam viri 4.
cvnfccndunt per diBas fcalas , & inmu-
ros infiliunt , cratibus remotis : alii dein-
de cotifequumur .

De Crattbus.

Quartum in fubita oppugnatione >
funt Crates.(a) Hx induplici ofu .- five
ut tegerent anteiara; : five ut fbflfas iis
explerent , & mixto aggere quafi per
pontes irent . Crates autern , quibus
foffas explebant, non fuerunt elabora-
ta; ad modum iilarum (labilium, quas
in obfidione defigebant; fed leviores,
fortafse nec te?to aut lateribus , fed
fimplici textu vimineo , quem ante fe
ferebant . Sand- alia; 1 accuratiores ,■ Vi-
nc.c , quibus in obfidionc diutina ma-
xirae ufi. -■>■.?-[
De Vinea.

Vinea (a> a fimilirudine vera illius
difta, qua; jugata , &in te&um alle-
vata . Sub illa quia confidere fas , &
latera fic elaufa ; ha:c quoque milita-
ris norhen fumpfit . Talefli dat Ve-



( a ) Cratium ufus . ( b ) Viaea .



De Macbinis
getius : (a) E lignis lcviaribus machi~
na colligatur [ nempe quia transferri
opus , & a mihtibus moveri ,■ hinc ad
illura motum indicandum, Vineas age-
re , procedere, proferre , dicebant : nam
eminus paratz, paulatim aiimoveban-
tur ad oppidum \ five ut fub iis Arie-
tem admoverent, five fubruerent mu-
ros ] alta pedibus 8. lata 7. lonpa 17.
[ totam magnitudinem fi conlideras ,
dixeris duplicem virorum feriem fub
ea fletilfe , quinos & quinos j Hujus
teSum duplici munitione, tabulatis cra-
tibufquc contexitur . Latera quoque vi-
mitie fepiuntur , [ arque hsec prxcipua
ejus materies & tegmen , ideo Grici
^ip'P a dicunt : interdum tamen , ii plu-
ra aut graviora in oppida tormenta ,
nec vim fufFerrent hajcraticese, facie-
bant e craffiore ligno ; hinc Cafarvo-
cat Porticum , quia fpecies ealongior]
ne faxorum telorumque impetu pe?ctreH-
tur . Extrinfecus autcm , ne imnsiffocon-
etemcntur inccndio,crudir ac rccentibus co-
riis vel centonibus operitur . Cum plures
faSlic fucrint, junguntur in ordinem ,fub
quibus fubftdemes [ quia is fere iaten-
tium caventiumque habitus ] tuti ad
fubruenja murerum penetrant fundamcn-
ta. Vineis Plutci affident.

De



C a ) Defcripta & explicata .



Xtbtt Primus m jg?
- De Plutcis.
Plutei ia) fuere oiim e tabulis &af-
ieribus , quod ipfa vox dicit ; namid
Plutei Latinis : & diflinCti erant a
Cratibus , & Vineis . Poftea faciebant
Pluteos e cratibus , corio intentos .
Formam de(cribit VegetLus : Piutd
dicuntttr , qui ad Jimiiitudintm abfi-
dis contexunutr e vimine , & eilttiis
vel coriis proteguntur , temifque rotu-
lis , quarum una in medio ., dtutinca-
pitibus apponuntur , in quamcumqut
partem admovcntur , more carpenti .
Cedrenus Lefas appellat , fub id a*-
vum etiam Spallioms diftar. Hscfunt
.nomina , res eadem ., & finis fuffo-
<diendi muros .

De Tefiudine triplici .
Jam di?lis vicina; funt Tefludines ,
immo co nomine inferiores Scriptores
etiam Vineas , & hxc talia compre-
.hendunt ; Faciunt generare Teftudi-
nuiii <iomen in machinas omnes has
tegentes Harum plura generack for-
mz: (i) fed pra*cipua tria, quarpro-
prie Tefiudines dicuntur.

Prima, qua; Grarcis jrsXfci? J-aspff,
Vitruvio (c~)TeJiudo ad <ongefliancm
Joffarum; quadrata fuit, habens quo-
l quo-



X?) Platei. (b) Tefludn ttipttx .
(c) "Aggtflitia.



194 De Machinis

quoverfus larera fingula pedum 2%.
Altera efl , quam efi^a Grarci agno-
minant , Vitruvius, (?) Tefludmem
ad fodiendum comparatam , fofforiam,
live roftratam ; nam frontem habe,t ,
quemadmoduni anguli trigonorum ,
ut a muro tela, cum in eammittan-
tur, non planis frontibus excipiatpla-
gas , fcd ab lateribus labentes , fine
periculoque fodientes , qui intusfunt,
tueatur. Tertia denicue (?) Arieta-
ria, in qua Aries fufpenditur.
Dc Mufculo.

Inrer fubita oppugnationis inftru-
menta fuit etiam Mufculus: difFerta
Vineis , Pluteis , cum forma , tum
modulo & .firmitate . (c) Exiguus
enim ert, & muris quafi facieobion-
gior , fed lignis validis ftruclus , &
ne perfringi defuper poffit . Diflus
Mufculus, quia infiar ejus animaku-
li foderent fub co terram : aur quia
milires, utmures, cavum id fubirent.
Vegetius cum reftudinibus mifcet ,
quaruru finis fequare. Csfar alium a
Vegetiano diverfum defcribir , cujus
hanc tradit formam : (d) Dux pri-
mum trabes in folo ccque longe , difiarf
tes



C a 1 Fifsoria . ( b ) Arietaria .
( c j Mufculus quid . (d) MufaihsCx-
faris .



Digilized b) Google



Liber Primus . 105
tts irtter fe pedes 4. coiiocantur , inqut
ris columelU pedum in altitudinem 5.
dcfiguntur, Has inter fe capreoiis mot-
li fafiigio conjungunt , ubi tigna , -qu<t
muftuii tegendi caufa ponant", collocen-
tur . Eo fuptr tigna biptdaUa mjiciunt ,
eaqilt lamints clavifque religant j ad
extrcmum mufculi tetlum trabefqueex-
tremas, quadratas regulas , 4. patentts
rfigitos defigunt , qu<z lateres , qui fu-
per mufcu.o jiruantur , contmeant .
C ilias regulas hodie' Latas dicimus ,
funr direfta & tenujora Jigna. ) Ita
fajiigiato atque ordinatim JiruElo , ut
trabes *rant in Capreolis collocata , la-
teribus lutoque mufculus, itt ab imt ,
qui ex tnuro jaceretur , tutus cfstt ,
contegitur . SupTa lateres coria inducun-
tur , ne canalibus aqna imnrifsa lattrts
dilucre poffit. Coria auttm , nt r*rf*t
igni ac iapuhbus corrumpnntur , rcnto-
ttibus comeguntur . Et paulo polt : ln-
ttrim fub roufculo milittsVtft:bus infi-
ma faxa turris hoflium convellunt.
Dt VtBibus & Dolabra.
Quid (int VtElts , qu:e eorumvis&
forma , nonignotum. Gr^ci ?. ^Xi k^
vel m°>Xh; vocant , (a) & funt pali
e 1 ligno autferro, ad onera fublevan-
daiuc promovenda. Vitruvius & tor-
I z cu-



( a ) Partts quid .



Digilized by Google



\g6 De Machinii

culari vertendo adhibet ; eurnque ,
qui vecle imrr.i(To torquet , Vctlia-
rium dicit. Si e ligno eflent , Krjgu-
It e" fcrro in altero capite addi fo-
let , atque hos tales Lingulatos dine-
rc , five Roflrates. (?) UitbanturSc
admuros fubruendos, fed ferreis haud
dubi^. Hinc VeEiicularia vita diciiur
eorum , qui veflibus parictes pertb-
dium furandi gratia. Inter exercitia
etiam militaria erat, in vc-fte robur
oftenrare. ?t utiles fane ifti ad lapi-
des ura*grandes emovendos emolien-
dofque, uti fsepe in veterum murii.
Ubi minores aut infirmiores , Dola-
bris magis hoc peragebant .

Dolabra (?) autem diftincla a Se-
curi , iicer forma fit fecuris , fed uni-
ca & fimphti acie , parte ahera in
mucronem acuminata , quie ferviebat
maxime muris deruendis, ut Securis
vallo & lignis csdendis . Eo fenfu
Corbulo dicebat, Hoftem dolabravin-
cendum tfse . Id eft? & opere & mu-
nitionibus.



LI-



( a ) Uftu Vttlium . ( b ) Delatra
qvid ,



Digllized by Google



Lifo Snundus. l 97
?.?+*<* **?*+*??<*?*

i, I B E R . il

DE OPPUGN ATIONE s
DIUTURNA.

DIwrar/Moppugharioadmoti, ubi
non lucceflit; & aut ar-
tibus ingenitfque vinceadi hoftes, aut
Icmga fame domandi erant. Sedhanc
exfpe&are anceps, arduum , & ideo
ad maiora OPERA , & TORMEN-
TA conrerli.
DE CIRCUMVALLATJONE-
Imer Opera primum CIRCfJM-
VALLATIO. Eaforemnirerolim ad-
hibita Grarcis Latmifque , cum pre-
mere obfidio munitionem aut iocum
vellent. ( a ) Caufa juftifliraa i cku-
dere enim prius opus erat , ne nwn-
cii, cibi , auxilia intrarent i tum *
ne quis extret : fed etiam ut fefeob-
fidenres munirent contra fubitas ,eru-
ptiones. An & caufa ctiam aliqua',
terror ? cerre enim merura , aut Sc
defperationem concipiant necefliimidr,
qut vident fic ar?tc fe claudi , &
I 3 guam-



■ ( a } Caufa GirctuYivatlatitnii *



J



To8 Dt Mack'nis

quamquam eastera adfunt , cogitatio
tamen illius carcetis nocet , rnm fi-
ducia aut pertinacia hoftilis . Eigo
plerique olim circumvallabant , iiqui-
dem , quibus cura aliqua bona: mili-
tia:, aut artes. Grarcis fa:pe nomina,-

ii quoque accurate ufi . Veteres eo-
rum Hiftorici wxivS-Hc *at -n-xixaVa ad
hos muros ilruendos adhibent , ideft?
laterts ant latercuUs , fedctiidos fcili-
cet, ncc ratio aut otium fuifle vide-
tur ad excoquendum . Fuere igitur u?
Romanorum cefnes. De Romanorum
Vallo alibi diximus ; nuncaddo, non.
iimplicem fepe' hunc murum fuiiTe ,.
C x ) fed dtiplicem , contra exteriorem
etiam hoftem . Si eniiu auxilia me-
tuebantur, & vis aliqua major, ipfi
fefe includebant , ne fubito adventu
aut impetu poiTent fuperfundi . Hoc
in obfidione Platsenfium faftum de-
fcribit Thucydides . Mira etiam fuit
P. Scipionis minoris obfidio, quaCar-
hagmem cinxit, ut fcribit Appianus
n Libyco . Sed Ca;far ille Julius, qui
ri omni re militari fuper omncs, et-
am in ifta fuit. Adfumaturuna nunc
Alefiar obfidio , in qua res gelt xquan-



( a) Duplex murus irt vallo Romtr-
norum .



Liber Seeundui. 199
tai audere vix hominis; perflcerc pc-
ne nullius , nifi Dei efTet .

Opus igitur ijlud, rrcs habuit par-
tes : INFERIOREM MUNITIO-
NEM, EXTERIOREM, tura CIR-
CUMVALLATIONEM his inrerje-
?tam . Haec autem pofirema habuit
has partes,

1. Vallum . 2. Loricam ■ 3. Cervos .
4. Turres.

r. Vallum Circumvallationis .
Vallum fuit pecium 11. Quid vero
jn ejus flruitura fuerit , diximus in
Militia, fupra pag. 121. Nunc addo ,
nomen aliquando variare , & (a)
Brachium appellari. Caufa nominis ,
quod ejufmodi valia in brachium &
cubitum fere curvantur unde & a
Gra:cis ?yv.Z*i$ dicuniur , five & rai*? ,
Crura . Alioquin flexus illi etiam &
linus terrse , Bracbia fimili caufa ap-
pdlantur.

2. Lorica Valli .
Pars fecunda Valli , Lorica . (A)
?a vox varia fignificatione innotuit:
pro tegmine pefloris militari, utfre-
quentiftime : pro tegmine aliarumet-
iam rcrum, aut induitiorje , per tra-
duftionem ab illa militari, quarcor-
I 4 pus



( a ) Braehium provallo . ( b \ Vart*
Laricce figmficationes .



20Q De Macbmis

pus smpleflitur & .tegit . Paulatim
longius itum , & : obje?r.io aliqua aut
tegmen nobis anttpofitum, five mu-
niriuncula , Lorica di?H . Ita muruli
in ambitu ,. minores valli minufque
lati fed & e cratibns , aut tabulis
pluteifque fepimenta? in hoc nomerr
venere . Sed & alia ambitio aut
(ii@a.\es fic dicla,- ut /tru?tura illafu-
pera ;edium , quam quidam e Latitlis
Loriculnm dijienint. Graci ssf*"" , qiia.
folaria fua- ambiebanr & cingebant ,.
contra cafum aut delapfum . Nam pla-
na tefra eorum efle folebant , adapri-
candum aur inambulandu:n ; atquc in
orbetn ifti muruli , quibus innircntes
tas eratdefpicere . Davidi hoc fa&um ,
quem facrs litteifeajunt de&mbularTc
io folario-domus rcgia:, & vidiflela-
v.intem illam ,. quam irr omni vita
pcennuit vidifTe. Ptovallo autemaut
terreo murulo, crebro apud- veteres .
(#) Sed &legitimum ipfum Vallum ,
fudibus turri-bufque inllruflum , Vt-
gelius vulf fic diftnm. Loricam item
de Cratibus & viminea fepe , item.
de Pluteis intelligit Csefar. Interdum
& Jignea fuit. Atque ha: Lorica: raii-
rorum vallorumque funr , pinnis di-
{tinftar, iua\fyn Griecis , 7rp^aiAf-,
& cre-



a) Pro Vailo ipfo.



Dioiiized by Coook



ZiSer Secundut. 20 r
& crebernme Latino ritu BttkMMf, fi-
ve Lofias aut Loricula di-

Majores has.tenuerunt , & paulum
moiio vetuftiores muri noftri Europasi
habeat , iiique cum diftin&ione ifla
pinnarum. (?) Hodie omirti placuit
pinnas, ob infirmitate.n , etfi Loricas
tencmus, &noftro verbo Patatettos .
Haec in humili vallo fuit paulo hu_-
milior , grandiufcula in altiore. ? '
?. Cervi .

Tertia Vallt pars, Cervj . Non ii
quidem in omni vallo eranr. (A)Et
funt ramoii trunci arborum, infaciem
& fimilitudinem cornuum cervi : at-
que ii finniores alias, alias infirmi
Ifti teneriores & infirmi , Cervofydi-
cebantur, verbs diminuente.

Utebantur (O his in valloftruen-
da , ad terram coercendam adftrin-
gendamque , identidem interjeftls .
Nos hodieque facimus: quodtamen,
ubi iegitiniiis denfufque cefpes r vix
opus. Et minorum hic ufus r majo-
rum diverfus* & fer? duplex. Reee-
p-ifBmus ifte, uttruncos illos firmio-
res in terram depangerent, & varie
fererent , itineri rmpedienao. aut ob-
_ I 5 ftruen-



(a) Lorica quid hodie. (b) Cervi
quid. (c) Horumufus.



10X Di Machiwf

ftruendo. Fuere foffa: & valli, & art-
te ca Cervi ifli r Ambtiri folebanr ,.
ad robur & duritiem j & limul acu-
men, ut in iudibus praruftis . Atque
js prior ufus, & creber .- alter , qui
in Ca:fare , rari-or ; ut cminorent in
exteriore vallo, infcrti inter loricam.
Jigneam & aggerem- ipfum , & fim-
plieis corona: in modum , ficquc a-
Xcenfum hoftium tardnrenr. Agreftes
noitri fpineas ejufmodi pro|e6ruras iri
Joricis tcrrcis eidem fini ufurpant.

In Virgilio O) Cervi etiam Ic-
guntur; fect prn arborum rruncislon-
gioribus, iifquc furcaris , quibus tranf-
verfa tigna injici poflenr. , ad fufli-
nendum. Fit in tug'jriis , & rudiope-
re rufticorum .

4. Turres .
Pars Valliquarta, Turres, quarto-
ti operi drcumdata?, intervallo inter
fe pedum 80. Atquc ba; diverfa; tur-
res erant ab iis, qiras poftea dicam ,
mobilibus : ( & 1 fixa; cnim ifta: , & minus;
operofa?, mijmfqucetiamalta. Julia-
na? fane crebne fuerunr ; & calculus
evincit, fuide in r r. miiliarium ani-
bitu ad 6S7. Quid in ambitu exrerio-
re 14. miliiarium.?

IN-



( a ) Cervi VirgiUi .. ( b ) Turrts li~
gnrie JlaiiUs.



ZiBer Secundus. zoj
INTERIOR MUNITIO.
Ea comprehenfa eii in laritudine
pedum 400. ab oppido caitra verfus ,
& habuit has partes : r. Foffas . 2.
Cippos . 3. Lilia . 4. Stimulos.
t- F*Jf*.

Fojfe ( a ) fuerunt rres . Prima, fiib
iufum oppidum adradices coltis, pe-
dum 2o- direftis iateribus . Ab hac
pcdum 400. fpatio, duas iterum fof-
fas duxit , fub ipfis callris. i-j.pedes
latas , eadem alritudine . Ex duabus
aurem iftis uttimis , alteram interio-
rcm , campeltribus ac demiiTis locis ,
aqua es ftumine derivata , complc-
vit ■

2. Cippi .
Totum deinde illud fpatium 400,
pedum varrefuit impeditum. (i) Pri-
mo Cippi ibi defixi. Narn truneitar-
Lorrtm , aut admodum firmis ramis ,
accifis , ntijue horum delibratit ( me-
Jius dolabratis ) ac praaeittis cacumi-
nibus , perpetu* foffj quinos ptdcs al-
l,e ducebantur : huc illi flipites demif-
fi , & ab inpZmo revt-iili , ne revelii
pi.ffent , ab ramis ttru,nebant . Quini
trant ordines conjuntii inter fe atque
implictti : quo qur intraverant , ftfe
I 6 ipfi^



(a) Fofse trti . (b) Cippi Cafa-
?rif. - ...



204; . Mackinh
ipft acutiffimis vallis induebant . Hbr
Ci.ppos appellabant . Harc Carfar.
3. Lilia ..

(a) Ante Cippos obUquis ordinibus
in quincuncem difpcfuis , fcmbes trium
tn ahitudincm. pedum fodicbantur ,
paulatim awufliore ad fummum fafli-
po ( iraroo , ad rnfimum ; fcrobes nem-
pe ita faftas, uc patula rotunditate ,.
paulatim angufrarentur coireotque ad
imum ) Huc teretes jiipiits , feminis
cre^itudine ab fummo pr/eacif.i & pr?-
itfti dtmittcbantur ; iia ut non amplius
4. digitis ex tcrra eminerent . Simul
confirmandi C flabiliendi caufa fingu-
li ab infimo folo pcdes terra excuha-
bantur , (Ex tribus ergo iilis pedibus
altitudinis tertius ab immo deperitt *
terra aggefla ad ftabiliendum ftipirem ,
& circa. eum- ftipata &. exculcata )
reliquapars fcrcbis , ad occuhandasin-
fidias , viminibus ac virguhis integeba-
tvr. ( ur fummam oram fovea; tcxe-
rint, ei fuperfirata r immo & tierbi-
dus cefpes fuper ea virgulra, ad ma-
gis occultaiidum flyJum , qui etfi 4.
digitos eminebat ,. tamen facile hac
tali materie celabatur } Hujus gene-
xis o?loni- ordines juntli , terms inter

/>■



(a) Zilia. a Ctfarc: defcriptd:..



LIBer Secundttt. gp?
ft ptdet diftabant .(*) Idtx ftmtli-
tttdine floris , Lilium appeltabrtnt . A-
(picit fimilitudo totam foveamfuper-
ne expaiitani , jacenremque Jri orhem ,
cui medius deinde fripes tnferitur : \
atque idt eit velut Lilium patens ,
cum ftavtiine fuo aut ftylo. Fertus id !
C/ccum vnlhtm dixit. Alii paflim Stjt-
tos vocant.

4, Stimttli.

Quartum in hac area opus , f?)
Stimuli. Non enmi contentus Caifar
dupliciter impeilifle iter, hos quoque
addidit ; & ante Lilia talc<? pedem
iongit , ferreis hamis infixit y tota in
terram infodiebantur , mtdioer.'6ufqne-
intermiffxs fpatiis , omnibus locis difse-
rtbantur ~. quts Stimulos. mminsbant ..
Et norandum totum opu? per gra-
dus crevifle , primo minoFibus Ta-
leis, mox majoribus Liliis, maximit
denique Cippis : creviffe dico y afpe-
?lu eorum qui invafiflenr.

EXTERIOR MUNITIO.

Mumtio extertor fuit eadem , fa-
cies modo diverfa ; & ha:c hoftem - _
fpefravir, ut illa opprdanos * In hac
ergo tot iterum- Fofla;, Vallum altc-
rum> Turres^ denique Cippi Liiia,,

Sri- 1



' ( a ) Cnr Ltitttm diBum , ( b ) Sti-
mitli . ? ' '



Dlgltized b/ CoOgle



lo6 De Machinis

Scimuli: omnia hic , in au&o ambi-
tu , aucliora .

Talc opus Ca:far lo.legionibus haud
longe fupra 50. dierum fpatium fe-
cit . [?] Exitus quidam ad frumen-
tationes , pabulationes , aquationcs ,
aliofque ufus reli&i in caftellis . Nam
in ea circumvaltatione 25. caftella ,
id elt , parva quzdara caitrafuerunt ,
in his cohortes aliquot militum , &
velut corpora , contra vim & incur-
fum . (4) Inter CJt[ erius & interius
vallum fuir intervallum 954. paffuum;
propemodum rnilhari uno , ut fcili-
cet equi laxius haberentur, & pabu-
lum etiam iis effet: tum denique ob
calones , lixas , & id genus , quos
probabile multos fui/Te . Sic Vallum
interius. habuit ambitu II. milliaria?
e,xterius 14.

DE AGGERE.

Claufum habemus holtem , nondum'
oppugnatum. Vt id fiat , Opera alia
flruenda funt / in primis AGGER .
tO Is fuic tcrreus quidam , & alia
materie mixta , ntoas & elevatio ;
quem paulatim veifus urbem produ-
cebant & attollebant, ut ex alto pu-
gnarent, & Turrcs ibi coallituerenr ,
fed



- [?, Exitus ad cajUlia . [bj Di-
Jiantia utriufqnevalli . [ c ] ?dgger quidl-



Li&tr Steun^ns r isj
fc& & Tormcnta. ( a ) Agger vocaba-
rur ab ipfa re j quia aggerebant &
cumnlabant : polterior arras Aggejium
dixit , feit & alio genere Agpejlus .
(, ? ) E terra , lapide, ligno congeriem
ftruebant . Virgulta etiam ik fafces*
masims h ic ufui, five ad implendum
& atrollendum , five ad ligandum .
Jraque & jfggem voce , harc fajpe in-
tcl iigebant . Immo videbatur v ix ftrui
fine iltis - Arbores quoque requirit Ag-
ger , non ob virgulta foluni , & te-
nuja ramoru-m, fed ob ipfos truncos :
quia illa in medrsm moleroftipabanr t
bbs & ad latera applicabant , firmando
& coercendo ■ Struebant enimlatera,
& cancelfatim tignis di recTris tranfver-
Jifque varie ligabanr. Unde Stellatos
axcs vocar. Lucanus , quod tranfverfi
& decuffati radiorum aut ftellarura
aliquam faciem rcferrenr.

Aggeres vulgo (c) alti , & tS fe-
re pro muris , in quos ftruebamur \
nam ajquare aut fuperare dcbebant :
& fepe muris plane admori funt , ut
e propinquo pugnarent. Apud Ca;fa-
rem Iegimus Aggerem altnm pedes
50. latum pedes 500. In oppugnatio-
ne MafTada: , caitelli JudarLe , fitu &
ope-



[■] C?r fie &8ut , [bj Materia
tjut . [ c J Altitudo .



208 _ _ De Machjnh
opere mirilice muniti, Aggcr erccrus:
fuit , cujus aititudo 310. cubitorum .

Admovebanr (a) autem muris pau-
laritn & progrediendo . Nam latera
■ vinciebant claudebantque lignis : fed
antrorfus & urbem verfus parsea ma-
nebat aperta. Aggerebant igiturpau-
Jatirn &promovebanr , in foffas ipfas ;
deoique ad muros . Dum id fleret ,
nihiiominus Turres in aggere impo-
lita:, qua? adminiltrantes aut operan-
tes tuebantur: fed ear quoque cum ag-
gere paulaiim procedebant . Sciteter-
gum & cauda aggeris hamilior fuit , &
in clivum, frontem verfus , affidue ivir.
Qua in re in-erdum faftum, ut Ag-
gcr, ii parum firmatus aut denfatus,.
prolaberetur in foffas . Sed cavebant
fcilicet , & virgultis. aut Japidibus
idemcidem adfirniabant .

De Tumbus mobilibus .

In Aggere (6) Turres , & fratim.
ab eo ftruflx- , immo & tunc , cum
is nonduni perfeftus ; & turela: ope-
ris tniniilrorumque caufa imponeban-
tur. Virie^ enim primum faftse , ut
fub iis commeare miles & aggerere
poffet: fub eas ( id eft , altius quani
cz ) ipfe Agger , (e ) & in eo deni-
que

. faj Ad muros promntio.. [b] Titr-
ret . I c ] Aggeri impofit* ,.



Libir Scctitdus. 207
que Turres . Harigimr itaiim ilrud jr. ,
fed paulo at> urbelongius , & ne teia
vitiarent auc impedirent . Gaflis, In-
dis , Barbaris ignotEC, & ftupojt erant,
qui divinum quid effe rari . Enimvero
(a) apud Grsecos , auc certe Siculos
reperta primum res . IrJeo caute ca-
piendus Aihessus , qui non dicit ,
Diadem primum reperifle turres am-
buiaterias llmplicirer , fed *4f itmrri;
■ffupT-Ki, id elt , eas qute circumferri po-
terant, folutiles : [hasforce Appianus
vocat i-nT\it t±tiHq , plicatiUs \ quia per
parres fcilicet tollebantur , poneban-
tur , reponebantur : nec enim ad illas,
qug pegmatum modo deprimebantLir at-
tollebanturque percochleas,puro rcfpe-
xifTe Appiamtrn. ] Nam (implices amb<t-
lator/'.t , aut fuirotats fane jam ante in-
venta; in Sicilia. Harc igitur inventio
iion ipfarum Turrium [ fixar. cnim il-
larjamdruinnoiuerant, in oppidis , in
caflris ] {?z&mobtltum , & qua; rotis age-
icntui*. ■-

Agebanrur [t>] rocis ad minitmim
4. fed & 6. aut 8. etiam mbditas ,
prout turrium rhodus ellct , legimus .
Et oportebat fane humum a;quabilem
denfamque huic rei efle . Afta; igitur



"[aj Turrinm invtntio . [b] Tur-
rei ut f>romct&* ' i



Liber Secuxdus . 211
tices dicuniur, plerumqMe pjura in lur-
libus , ut defenfores plures impone-
renr, tum ur Tormenta, fed non rr.a^
xima , Sealas , Pontes , & talia ad in-
vadcndum .

.Frontes harum turrium ferratxeranr?
( a ) munimen conrra ignes .Cum enim
praecipuum in eas remedium & repu-
gnatio effet , per jacula ignita , faces ,
inalleolos, murices ; repertum, ut to-
tx ferro tegerentur , aut certe a tri-
plict larere : fic enim ftabiliores ob
jiondus, & igni incorruptibiles . Alia
quoque materia turribus interdum cir-
cumdata , fcilicer centones , coria ,
ftorese , & ha;c de more .

De Pontibus-
Vulgata? & notar Ponrium Formx
apud Romanos ; nos rariorcs aliquot
dabimus. Er primo hanc , qua ftepif-
lime ufi in fluminibustranfmirtendis ,
(?) ponte e navibus faclo. Bella in-
venrio, & Eunapius fcirifllme depin-

fir, Lata jacentefque funt naves , qui-
us ftuvius jungitur . Surfum autem
paulum in fiatiatte funt , fupra lccui?
tnm , ubi pontem fa?luri fttnt, Atque
ubi fignum datum efl , unam folam e
navibut demittunt prono flumine ferri ,
jux-



( a ) Munimtna . ( b ) Pons nava-
tk .



212 De Machinis

juxta juam & amicam ripam . Eaubt
ad locum jungendum & ponti dejiina-
tum vencrit , carbem plcnum iapsdibus
in fiumen jaciunt , alligatum fune quo-
dam , vtlut anchoram ; qua navh de-
vintla /uxta ripam eonfijiit , & jler-
nitur tabulis tignifauc , qu? affatim
ipja navis vehit . Et jlatim ita adfi~
ncm defcertfumquc in tcrram ufque con-
jirata efi . Deinde vero- aliam demit-
tunt , paulo ab ea remotam , aliamque
ab ifla , donec in advtrfam ripam per-
duxcrint pontem . Qug autem hoflili ri-
pa navii objacet , ea & turres habtt ,.
& portitlam, & fagitlarios, & cata-
pnltas. Sed Hifpaniririi geniico ( , te-
viori criam opera. , [a] inflafis utri-
bns iricumbentes fblent iranare ; quocl
& Romani interim fecere : & Gra:ci
ufi * Stramentis. etiam & aridis far-
mentis utres implerunt . Ira fiebat
Utribus junclis , lapides iis appendc-
banr , quos velut anchoras denaife-
runr . Denique -toti operi farmenta
cratefque injecerunt , & terram fu-
perltraverunt . Pontem fimili junftura
Romani voce Grarca dixcmnc Afco-
gephyrum , quafi Pontem utriium . Sed
ufi ad hanc rem [?J & cuppis inrer-
dum ,



[ a J Pons ex utnbus . [ b ] Ex cup-
pis.



liber Tertius. mj
dum, five inanifcus valis . Huc quo-
que refcriur Pons illc nobilis , qucm
Jtriius Catfar in Rhcno Itruxit.

LIB?R 1 1 1.

DE TORMENTIS.

SEquumurTORMENTA; &inter
ca praeit Ariei , tum Catapultt
-excipiunt , Ballift* , & Scorpiones .
De Ariete.
Origo [a] Arictis vetus, fed parura
■certa , cum pars ad Grarcos , & Epcum ,
pars ad Tyrios fiveCarthaginenfes re-
ferant : vcl ipfa ratio aut natura com-
moltravit. Certe qui imperum facere
in fores aut objeftum aliquid vult ,
cubito id facit , aut pedis impulfu .
Ab co cxemplo tignum in auxiiium
affumptum ; & noliri prorervi aut
ebrioli in foribus perfringcndis quoti-
die ufurpant. Ubicumque aurem , fic
dixere [i] a fimilitudine & recipro-
catione iflus arietini . Dixir detcrior
ictas Cartamufas , a fono fortaffis . Ea-
deni



( a ) Origo Arittrs . ( h ) Nomsn
ttnde .



214 De Tormentis
dem autem fequens eciam Cancrum ,
an a firr.il itudine aliqua fabrics ? an
quia itlentidem Tetro iret ■?

Aries ifte Jion uniformis aut fim-
p!ex , fed [a] trifiUx fuit , Eft [Aj
Rudis &. a prima inventione, quem ma-
nibus lacertifque validi iiQrtiines fuili-
nent & agunt . [ c ] Eft Compvfitus , qui
trabem quoque alieram jungit & ita-
tuit, a qua pendulus vi majore , co-
naru leviore libratur. Hic in plurimo
ufu , & inter Romanorum opera ex
profetTo Jofephus defcripfit. [d]Efl,
inquit ,Arics trabs pmgrandis , qnn mw
lum navisadfiniilat. [Immo ex ipfis ma-
lis navium inteidum leita & adfum-
pta ; genus vero abies velomus: lon-
gitudo 80. pcdum , Vitruvtus, & Gra: ■
ci formant pedum 106. immo & 120. ]
Js folidatur in capite gravi ferro > in
arietis formam , unde h" nomcn adfum-
pj§t.. [CJaput arboris ferro tegitur, &
affigitur laminis paulo longius : aniror-
fus in acumeo producitur, quod Cor-
nu Hegefippus oixic, GrareitV Xii?,
five Rofirum ; tidem communius Sc
x.f?>.tH , fiu e Caput , ficut Laiini : 6c
fuit interdum trifidum , quatrilidum



(a) Aries tripUx . ( b ) Rudis .
I c ) Compofitus. [ d ] Dcfcriptus
& declaratus.



Digllized by Google



Libcr Tertius. 2 r <

in mucrone, ut folenc naviumrotrri
Fitifs (a) & opus prarcipuum Arietis
ftiir, cum grandiores Srmiorefque la-
pides , more prifco , niuris inderen-
rur , jun.fluras penctrare ac findere ,
& Upidesemoliri. ] Depcndet mtdius ,
fumbus fufpenjus C x aiia trabe , ( vel
etiam cateuis ) velut trutina y qux
trabs tignis utrimque firmis munitaefi
& fulta . Repttljus porro magna vi-
rorum mnnu retrorfum , ( quamam fci-
iicet adminebat longitudo fed rc-
cens manus manui fuccedebat , erat-
que perpetuus is iftus ) iifdemquean-
irorfum fiatim & cum impnu rcfij&ert-
tibus , quatit muros prominido ferro .
C b ) Ncque e/l ulla turris tam valida ,
aut mozma tam lata, qua j tit primas
maxime plaqas iuierint , fuftinere &
fubfifiere affiduas cas pofftnt . JdeoDia-
comis ExterminaSorium infirumentum
"aixit : quia is admotus fignum erat
perdendce urbis : uti hodie mos , aut
iex eft , durius in eos confuli , qui
tormenra expeclarint : fic olim qui
arietem . Circa hunc Arietem com-
pofitum alius etiam erat labor & cu-
ra : Nam & cratibus tegcbant , &co-
riis , contra jaclus auugnes. Etfi pro
his tegumentis receptum etiam , ut
\ foli-

(a) ^inis arietis. (b) Vis ejus*



Dlgllized by Google



7.1 6 De Tofmentis

tolida tefludine totus Aries tegeretur :
aicjueeaforma eft tertia ,(?) Tcfludo
arictaria , vel Tcftudo aries di&us .
Hunc quoque Carthago reperit.

Aliud initrumenium ad muros di-
ruentlos defcribit Atha:neus , quod {b)
Terebra , Gricis rpirjMtty dicitur. Eft
autem gladii aut mucronis quedanifi-
militudo , quo rauros perfodiebant .
Romani ea non ufi .

De Catapuha.

Duplcx inflrumeiitum prifcis , quo
in holtes emitterent & jacularentur,-
altero , tela vel grandiores fagittas ,
altero, lapides & faxa ■ Id prius Ca-
tapuham dixcre, pofterius Ballifiam:
al.ii poftea confuderc.

Catapalta Grsece dicitur ?aran!'\
r?s\y?Ttl rti -niXs-nf , id eft , (c ) ah
hajia & jaculo . Erat autem machi-
na, qu.T tela & ligna ;aciebat , quam-
quani alij & pro inftrumento faxi-ja-
culo ponant : Nam vox Catapultae
paulatim in defuetudinem venit , Sc
pro ea Balliftam dixere , qua; anti-
quis non nili faxa jecit . Repertam
(^) Catapultam a Syris , refert Pli-
nius Grxci Siculis adfcribunt.

Jrue-



(a) Tefludo arietarta . (b) Tcre-
hta . (c) Cttapult* mmen. (d) Ori-



Diglrizet) by Google



Fuerunr (?) duplices Catapnltar :
Majores-, SzMinores. Ille, qustelum
fere 3. cubitorum emitterent ; iftae ,
qux dimidiatum. Telum illudTrifax
diclum. Gra*ci vero minores Catapul-
tas vocant rpwvw*Bv*vf e'%u/3,\,Tc , quia
tela 3. fpithamarura , id ert , 36. di-
gitormn jaciebant . Interdum tamen
& machina:, & tela grandiora , im-
mo non tela , fed tigna , & atferes
12. pedum, immo ra. cubitorum, &
ad ftadii fpatium jaciebant . Nihiler-
go mirum , fi plureS homines fimu!
penetrarint-

Formam (?) Carapultat ex -ligno,
ferro , nervo fabrefafUm iradefcribit
Ammianus: Fcrrum tnter axitutos duos
firmum compaginatur & v/tfium , in
modum rcgula majoris extentum , tujus
ex valumine tereti , quod in medio ats
polita componit , quadratus tmintt Jiy-
tus, extenjius reclo canaTts angufli mea-
tu cavatus :., & hac multipTui chorda
?ervorum tortilittm illigatus , eique co-
chle? dutt Hgnex eonjunguntur aptijfime ;
quarum prope unam ajjiftit artifexcon-
templabilis , & fubtUiter appontt ate-
monis cavamine faghtam ligneam , fpi-
?culo majore conglutinatam . Hucquc fa-
K fl?,



(i) Ea duplkes . ( b ) Forma Ca-
tapulta ,



tli De Tormcntis
80, hinc mde validi juvenes vcrfant
agiliter rotabilem ftcxum . Cum ad ex-
tremitatem ncrvortim acumen venerit
fummum , percita interno pulfu a bal-
lifla ex oculi avoiat , interdum nimii
mrdore fcintillan .

De Ballifla.

Prifcis Ballitta feraper lapidem je-
cit, nec aliter anre Carfarem legas ,
etfi pofteriores variant . [a] Gncanica
autem ftirpe videtur vox , dvi j-m f.ct\-
Xhi a' jaciendo; & iiieo Balliflam ge-
rairia confonante , vel potiits Balliftvam
fcribi melius . Sed quamquam ab iis
vox , ipG vix ea ufi ; & dicunt (*) w* 1 -

fieXkf , ?iTp >8u> - , /li7-pailo\\xi op^a>H:

communiter magis aVrnpja opyva ,
itemque ^dy-yava , aut- jj.ayyao.xa ,
Manganum fane communiter Macht-
na , fed huc transfertur ad vioien-
riffimam machinatum. Pofterior setas
etiam Mangam appeilavit ; fed legun-
tur etiam in avorum aut proavorum
hiftoriis , Man^eneiia , Manponaiia ,
Mangatclla. Item - Bibliam pctrariam ,
& Pctrariam fwupliciter BaHiilam di-
ci notum eft,

Jaciebant vulgo, & minoribus Bal-
liftis, tO lapides fere centenum pos-
do:



( a ) BalHJU etymon . ( b ) Nomin* .
(c) Balltflx vis quanta.



* Libir Tertitts . ziq

do; atque eo fenfu Lucillo ipfa Bal-
lijln ccntenaria dicitur. At majoribus
amplius jaciebant , & vel talenca

I tria id eft , pondo jtio. Nollra ifta
hilminea hodie non capiunc aut per-
vehunt hoc pondus. Igitur non folum
. contundebant , fed difFringebatit om-
nia & disjiciebant . Tanta autcm hit-
jus tormenti vis crat ( fcribit Hegefip-
pus ) Ht pcrcufsus unus cx fociis Jofc-
pht , qui ptopter adfiaret , comminut*
capite rueret, & occipittum e/us ufque
ad tertiitm jladium excnteretur . Mu-
lier quoque alvo gravis , pcrcufsa ttte-
rum , jup/a dimidium jiadii dc intima
fede gcnitalrs feaeti excuterct infantcm .
(?) Non folum rotundos lapides iftis
jaciebant , fed enormes & fepulcra-
les , immo & molares , quibusdomos
& edificia confringerenr , & quidquid
incidiffent . Etiam equorum hominum-
que cadavera jaciebantur, Itercora fce-
torefque alii ; fed & plumbei globt
emiffi , ferrum candens, metallum fu-
fum . Quin muros five curres
concutere iis folebant ; & in pugna
interdum utebantur.

Formam Ballifts fatis ubcrtim Am-
K i mia-



'[a] Ufus,



DigiiizeO Dy Google



!



120 De Tormentis

mianus tradidit his verbis :_(*)
lantur axes duo quernei vel ilicei , cur-
vanturque mediocriter , ut prominere
videantur in gibbos : hique in modum
ftrratorie machim cone&utitur , ex Utro-
que latere patentius perfarati : quos in-
ttr , per cavernas funes colligantur ro-
bufli , compagcm ne diffxliat conttnen-
tes . Ab bac medietate rejlium /iylus
exfurgens cbliquus , & inmodumtemo-
nis jugalis ereElus , ?? ncrvrum mo-
dulis implicatur , ut altius tolli pojfit
& mclinari ; fummitatique ejus ttnct
ferrei copulanlttr , t quibus pendetfiup-
pea vel ferrea funda :_ cut iigno fulci-
mentum proflernitur ingens ciliciumy
paltis eonfertum minutis , validisnext-
bus illhatum, & hcatum fuper conge-
flos cefpites , vel latericios aggcres .
J<Sam muro faxeo hujufmodi moles im-
poflta , disjetlat quidquid invenerit fub-
tcr , eoncufflltnt videnta , non pondere .
Cunt igitur ad concertationem ventum
fuerit, iapide rotundo fundt impofito ,
quattrni altrinfecus juvenes repaguia ,
quibus incorporati funt funcs , exphcan-
tes , retrorfus flyium penes ununum in-
ciinant : itaque demum fublimis ajians
magifler, ciaujhum , qitod totius ope-
ris"continttvincuia , refcrat malleo for-
tiper-

(a) Bailifla ftrma defcripta.



Digilized by Googk^



Liber Tertius . 211
ti ptrtuffum . Unde abfolutus iduvolu-
crt ftyfatt & moUttudine offenfus eiU-
cii , faxum contorquet , quidquid incur-
rerit collifurum . Et Tormenrum qui-
dem appellatur , quod ex eo omnis ex-
plicatiotorquetur: Scorpio autcm , quo-
rtiam atuieum defuper habet cretius . Cui
etiam Onagri vocaMum indidtt mas
novella, ea re , quod afini feri cum ve~
natibus agttantur , ita eminus iapides
calcitrando pofi terga emittunt , utptr-
forentpcBora fefuentium, autdijfraais
offibus capna ip/a difpkdam . In rora
liac pararura duo adriotanda, deJVer-
?fc, & Fumtm.

Ncrvt (a) ad omnia hsc tormen-
ta maxijne requirebaorur : fecundo Ca-
pilU , (i copia eorum nonefTet. Nam
tormenra nihit profunr, nifi funibus
nerviriis inrenra . Equorum tamen fe-
ta; de caudis & juois utiles, indubi-
bitanter vero crines fiminarum : il-
li enim cum tenuesfinr, iongi , mul-
to oleo pertufi', cum ple?tuntur , vi-
res & iritencionem validam accipiunt,
ut nec difTonenr raultum a robore*
nervorum . Hiftoria: etiam paffim de
hoc Capillo . Carthaginenfes obfefli
ad catapultarum intentiones raferunt
K ^ fcemi-

( a ) Nervi ad tormenta tteteffmi ,
& Cap ilU, M *



Digilized by Google



232 De Tormentis

fceminas , aliorum crinmm inopia .
Romani idem fecere : Nam in Gapi-
tolii obfidione , cum nervorum copia
defeciifet , matrona: ablcifios. crines
fuos viris obtulere ; & ob hanc me-
rnoriam Veneri calvm templum ftm-
flum fuit . Idem tie muiieribus Sa-
ionenfibus apud C^farem , de Aqui-
lejenlibus apud Capitolinum lcgimus.

Funda , (?j qu? > n Balliita five
Scorpione ponitur , ftuppea aut fer-
rea, receptaculum lapidis fuit, & in
qua firmaretur . Et ideo ipfa: Balli-
ft# fivc Monangones a nonnullis Fun-
d.c vocantur , Gra:cis otptvJovai , quas.
reaiffime Hieronyrnus Fundibalavcx-
tit: ita enim i-llo arvo dix.cru.nc
De Scnrpionibus .
Seorpioms Ealliftis jam. dittis vici-
ni , ?ed tamen diverfi ab his & Ca-
tapukis. DefcribitTertuIlianus: (4)
Scorpio fpiculum & fifluia efl , patula
tenuitate in vulnus & virus, qtiafigit,
effundit . Vegetius ManubaLUflas ait
vocari Scorpiones . Vir unus dirigc-
?at , & u;ebatur , ideo non magni
fuerunt. Ut illi ergo parvi , fic pro-
portione & foramina illa ac cavi .

De



( 3 ) Funda . ( b ) Searpia quid .



Digllized by Google



* LiforTtrtius. - m

De Muris yeterum .
Ut plene & firmiter nofcatur Tor-
mentorum vis , (?) Muri Veterum
funt nofcetidi ■ Hos enim quatieban.
& diruebant Arietes illi & Balhftsfi
hds fub Mufculis aut Vineis derue-
bant.- & nelciemus .quo roboreiiauc
viribus? Caligat omnis macbinalis&
oppugnatoria lfla res , nifi harc illu-
.irarur .

Muri Veterum validi & operofi fue-
runt, Firmi , Magni , Mti .

De Firmitate fic Ver^tius : (?)
Murns ut numquam pojjit elidi , bnc
latione perficitur , Intervallo pediimvi-
centtm interptfiio , duo intrinfecus pa-
rietes ?tdijicantur : deindc terra , qutie
foffis fuerit cgefia , inter illos mittitur ,
vetlibufque denfatur \ ita ut a muro
primus parics parum inferior , fecundus
longe minor ducatur , ut de piano ci-
?uitatis , etd ftmiliiudimvt graduum ,
quafi clivo , molliufque ad propugnacn-

I la po/fit afeendi, Qnia nec murus ullts
potefl anctibus conctiti , quem tcrra cen-

I firmat & quovis cafu dcflrutlis lapi-
dibus , ca qux inter parietes denfat*
fuerit, ad muri viccm ingrucntibus mo-

. Us obftfiit . (O Paulo firmiorein dat

i K ? ' Vi-



(a) Muri nofcendi . (b) Murus
firmus . ( c ) A ims .



flgilized by Coogle



214 ' ? e Tormentis
Vitruvius : Interiore parte fubflruHiie-
n/s , fundamentum , difiani ab cxtcrio-
rt introrfus amplo fpatio , tmflkutn-
dtim ejl ; ita ut cobortes pofftnt , qtitm-
admodum in acie , inflrutl* ad dcfen^
dendum fupra iatitudtnem aggeris con-
fiflere . Cum autem fundarmnta ita d*-
fiantra tnttr fe fucrint confiituta , tunc
inter fe aiia tranfverfa , conjunSia cx-
teriori & interiori fundamento , pel~ii-
natim difpofita , quemadmodum ftrrst:
dentei folent cffe , eollocentur .

Jam quod f>) Magni & -<fti , at?
exemplis aliquod videamus . Appia-
nustcribit: Fyrei muros Athtnis{Pe-
riclis opus ) aithtidine fuiffe 40. circi-
ter cubitorum , fivtptdum 60. faxo qua-
drato ex/lrutlos - Thucydidcs de iifdem:
Latitudine fuiffe tanta , ut duo currus
junfii inter fe vci obvii , per murum
tranfirent : introrfus autem neque cx-
tnentum , neque Ititum interpojttum ,
fed junSios & caagmentatos granilesla-
pides, qur fcSif quadratiqiic effent, eo-
rumque extenora fcrro & plumbo re-
vinEia. Dio Caffius.' Byzarttii veteris
muras fuifs t firmiffimos , qmrum frons
txttrior grandibus Ittpidibus conftrutta ,
aui craffi 4. pedes- trant , lato ferro aut
?rc intcr fe vin&i . Herodianus addit :
Adto



[a] Muri magni & */?..



Libtr Tenhtt. ttf

Adeo tenui & ineoafpicua fuftttma ?
at nemini tompofttum- opus , fcd ex
uno perpetuoque lapidc videretur . Vo-
luerunt ergo muros altos , contra tur-
tes , machinafque ligneas ad afcen-
fum. Nam muri quamdtu firper Ms,
tuti erant ab hac pervafionc . Firmi
igitur, contra Arictes : Alti , contra
Turres .

Inter artes munitionum hodie* ha-
6emus , flexus & finus ( a ) in muris
facere , ut pateat ad iftus accedens
ftoftis : id avereribus & Vegetius pro-
dk r Ambitum muri direSium veteres
duci noluerunt, tte ad iilus arietutn ef~
fet difpofitm ,fed ftnuofts anfraB.buS
tiaufere urbes: propterea , quia ft quis
ad murum tali ordinationt conflruilum
vel fcalas , vel machinas voiuent ad-
■movere ■, non fnlum a frontt, fed etiam
m iateribus, &prope et terj>o , velutiin
finirm cireumciufuS opprirmturi

Sed & i.?^)i"(/a.^ qu?tfatn fia-
buere , five (b) Antemuralia j quar
fuerunt quafi loricula: , ante prgeci-
puum mu.ru m duclsr . Nec folum lo-
ricuia: ittEET , fed veri ntagnique- muri
plures dufli , ur uno drruto auuca-
pco, alter & alrer fupereffent. Lubee
K. 5 exem-



(?) Muri in ftnus du&i. (b) Aa-
ttmuralia .



I



1 26 Tt Tormcntis
Cxcmpla dno dar; fplendoris arque ope-
ris prifci. Frius exAppiano, deCar-
thagine , qux a Romanis capta 6c
diruta . (a ) Murum , ait , /?/~r ??'-
piieem j qv.orum quifqtte altus =0. f*=
?/'/o* f. /iff , abfquc loricis & turxibus .
2?* t M rrcs 200. pcdum fpatio,intcr fe
dtftabant , ^ 4. contipnationes finguKc
habcbant . lpfi muri fornicati , & ca-
paccs : & duplici quafi cont ipnatione
faBi ; in quorum paru ima elcphanti
300. ftabulari potcrant , & adjuncla
iis celltc ac repofttoria ad cibos : fuper
eos 4000. equi , ittm cum rcctptaculis.
pabuli hordeique , Virts ipfis ibidemdi-
vcrforia & habitacula , pedrtibus 20000.
equitibus 4000. Atque htc bellieus ap-
paratus in foiis mccnibus erat . Alte-
runi ex Jofepbo , de Hierofolymis ,
fuperba & valida urbium , quas hi-
ftoris celcbrariiK . Murus \b)trtplcx
erat ; cxterior alt/ts 20. cubitos , loric/t
c/ns ternos , pinntt binos : in totum 25.
Xa.pides in eo pleriquc zo. cubitos longi y
& 10. lati , In muris tkrrcs erant ,
qum fupcr ipfos emincbant cubitis 20.
atque eadcm ermt latitudo . Hac omnia
folida , & iifdem lapidibits , quibus
muri , ftrutla . At fuper hanc turrium



t*}Murm Cartbaginis. [bj Mtt-
us Hierofolymitanus . t



Liber Tertfur. 227
alfttudinem cubicula & canacula erant ,
ciflerna, & lati ad h*comnia gra-
dus . Ejufmodi turres crant in eo mur?
90. imervalla autem cubiti 200. inter.
fmgulas . Adde turres & portas , fiet.
ambitus circiter 6. milliarium ) Mu-
rus ipfe, i/i quo erant , in eolle fuerat
oonditus , atque is collis eminebat ad
cubitos 30. Mirabilis O* lapidum ma ■
ics : non enim ex latere vulgari , atit
faxis , que bomines ferrent ,. flrutla:
erant , fed e candido marmsre : qued-
que faxum 2C. cubitis lortgum , 10. la-
lum , 5. altum . Ita autemjunfta erant ?
ut unum faxum cmnia viderentur , ftil
manu artificum in anguios & figuras
divifa. Hzec Jofepbus.

Qui , & ubi Machinas fecerint .

De Machinis & Tormentis pieraq.uc
didta, nondum a quo , quibafve , &
ubi ea fafta .

Milites (a) 'pfi pleraque fabrica-
riyit ; fic tamen , ut certi iis mixti ,
qui fabrilem omnem artem feirent .
Hi tales pryformaban: dirigebantque
opera, etfi milites quoque vulgo ad-
jutarenr. His caput unum, & operi-
bus curator exa&orque , qui Pr*fe~
Rus fabrum nominabatur . Plutarchus,
tVapkffv ra"? TtXviri v appellat . Hi igi-

" JLJ!. tar

V [ aj Milites Ipfi fabricabmU



228. D f Tbrmentis

tar cum valuia illa manu milirari ,
fubiro opera pleraque deftinabaijt , &
in luco faciebant . UfT interdum &
proviuciali jm auxilio , eorumque ad
matcriem fubvthcodam ;umentis. Sic
Syilaeum, Athenas obfideret , & mirifl-
ca opera molirerur ad Pyra?um , 10000-
jugorum mularium habuit, qua; fup-
portarent ad hu.ncufum. Sed- & in
agmine ac vra horum opera , cum<
machinas. aliquas fecum ferrenr . Con-
quiri igitur hac talia- & prseparari
interdum jam ante felebant , aliar?
con folebantj & io ioeo, pro.eopia,,
parari .

*frH- *#-

I* I B E R XV.

DE TELIS..

TEta ( a) qunrum ufus in oppu?
gnando aut repugnando, dupli-
cia^ Lapides., aut Ltgna , lllos dupli-
citer irerurrr mi-ttebanr ,. aut Manu
airt Funda .. De manu-ario* jactu pa-
rum efl , & nirura ac mos docent :
nec moireri aliuxi opus , quam p!e-
rofque

?a> Tela ditpliua*



Digltlzed by Googlc



Tibir QiiartuT. 22f
rofque vetertim ufurpafle . Sed de
Funda y ii accuratioi; y & explican-
dus-eft.

Tfe Ftmda .
Fimda { a) Latinis di?ta, quoder
ea fundartiir iapides. De inventione
varianr. PTrBrus Plicenicibus tribuir ,.
Strabo JEtoKf, Cornmunis opinio Ba-
learibus .

Mareries (&) Fundar tripTex .- Pri-
ma IWelancFrrajna , quod eti fpartum ,
mjus copia in Hifpama , efiquc iun-
ci acuti fpecies : atque eo nomine ii-
rum & cannabin etiam eomurehendi-
mus . Altera pili , vei ferar. Tertia ,,
riervi . Forma (e talis: Funiculusin
medio latior, ovali forma , & paula-
tim in ftnftius abit . At medium &
firndus , ur lmdicam, fundae circinar,
Rotabanr enim circum caput , & vi-
res ita dabant i ter , nt vidttur ? ex
arte aut more..

Duo Fund : is miffa , Lopidcs & Glart-
des. Lapidcs ( d ) jactebant mina? pon-
dere r nempe drachmarum 100. Hine
Caefar dicit Fundas UBraltS . Ad hos
lapides , & ui frequenrare poflenc
iflum , facculos pelliecos. lerebant iis
tm-



(a} Funda origo . ( b ) Materies.
( c ) Forma . [ d } Fundis tuijfi Laft~
des.



Hg De Ttlis

implcndos; magis expedire, quamut
finu etiam pne fe ferrent , quod in Ja-
piilibus quoque faiSlum . Telum alte-
rum (a) Glandes, "atque ea; e plum-
ho, ideo t?o\ttibibi; Grarcis , & Pium-
/jc.e fimplicirer Spartiano . Spbiirulat
vocat incertus apud Suidarn fcriptor .
His infcribi aliquando folere , & oc-
culte fic ad hollem mitri , legitur ,
ut omnia, qua; gererenrur , hoftes fci-
rent. Appiamis ad iftam rem refleras
plumbeas quafdani adhibet . Revera
aiuem rjon ifts communes glandes
fuerunr , fed tabella: magis produfta; ,
& huic rei aprats.

Funda variis gentibus in ufu , {b}
quia prompta , iteratu facilis , turn
etiam quia longe & foitner fenret .
Nara farpe adverfum bellatorcs calfi-
dibus , catatrailis , loricifque muni-
tos , reretes fapides de funda vel fu-
ftibalo deffinati , fagittis funt omni-
bus graviorcs; cum membris integris
lethale tamen vulnus importent , &
fine invidia fanguinis , hoftis fapidis
iflu intcrcat. Ergo per ipfa arma in-
terfecir, erfi iine fanguinej quiacon-
tuiio plcrumquc & confraetio ex tfrtt
lapidis . Gfans tamen profefto pene-
trabat. Quod cum ita Ct , telum ta-
men



[a ] Glandei. ( b ) Fund* vis .



tibcr Quttrtus . 2?r
meo noc parwm honcftum habirum ,
& junioribus aut vilioribus afTigna-
tnm . Itaque ipfi Romsni rara ufi ,
inrer -Auxili.i habebant.
. Prtftcr communem illam Fundam ,
qua; vuigo in ufu, fuerunt etiam dt-
ftinfta; quasdsm fpecies ; { a ) ut A-
chaica , Ccftrofphendonis , Fuflii.ilus ,
De Achaica fic Livitis : ltaqtie hn-
c-ius certiufque & vaHdiore i$u , quam
Baleans funditor loouirur de fundi-
roribus ab /Bgia , Patris , & Dymis
accitis }teteiofhntafi: (4) & efl non
fimplicis haben? , ut Bnlearica & alia-
rum pentinm funda , fed triplex fcuta-
it crebris futuris durntum , ne flux/t
habcna volutetur in jniiu gl&ffi , fed
librata rttm federi: , -jdut ntrvo mijfa
exeutiatur . Habena autem , Grrecis
'.■■'">. it , Amentum I.atinis , hoc loco
Scutnle dicitur, quia pars ea funda: ,
cui lapis imponitur , ouafi fcuti for-
mam palam refert. (c) Cefhofphen-
donem idem Livius defcribit ; fed te-
nebrofa i-UIus defcriptio luccnt acci-
pit ex Suida, ficenim apud huncali-
unis: Novum hoc inventum beilo Per-
ftco . Ipfum fpivnium bipalme fuit ,
tubulum bshtfiS squalen mucroni .

Huic



? a ) Fundarum fpecies . [ b ] Achai'
ta. [ c ] CcftTofpbendanis .



2|Z De Ttlls

Hmc baflile UgncMm infertum erat r
lonpitudine /pitbama menfuram ttquans,
crajfitie digiti . In liu/us medium tres
ptnnultf e ligno nifigebantur , planc bre-
ves . Htic tv ftirida , qu? dito funalta.
imparin. habcbat , m medto Ktrorum-
qar, amenio Uvtttr & ut folvi pofset
tipaium , tmponebntur , Tum /gitur in
circumaBinnc fund,t , intentis funali-
bus maneba t ; cum vero altentm folve-
retur i? emifflone , excidcns amcnto juo ,
velut glans c funda ferebatur , &" cum
impetit incidens~ , quidquid rnctirrifset
?ualide isdebat , Tertium. Funda; ge-
"ous, ( a ) uflibalus . Vox e(t uovitii
ivi : appellatur iia funda fiifti al!i-
gata , quo incuftb, lapis fcite & ro-
bulte emiititur. Et q.ui eo utunrur ,-
Fufiibalatores di&i , non Ftr-idibala-
toiet ; nam Fundibalus diverfus ab
hoc . Ar.riqui has voeabaut Fundas
YtbriUs , & iibnlia , quafi q.ui lapi-
des libra: poiido eniictant .- Librato-
res , qui iis utuntur . Ira VegetiiiS'
defcnpfit : Fu/iibalus fu/iis efi lonpus
pedibuj 4. cui per medium lipaiur jun-
da de corio , Cb" utraquc mitnu impul-
fus prope ad inflar Onagri dtrtgit
faxa ..

De



(a) Fufiibalur*



Liber Quartus.
De Jaculis Rudibus.

Jacttia (a) duorum funt gencrum.
Rudia & Fcrrata . Rudia appello ,
qua: limplici ligno conllabant , non
alia maiene att tedendum - In eo ge-
nere Sudcs , & Faccs.

Sudes {b) eltlignumin capire-acu-
tum leviter, & igni duratu.m . Vetus"
id telum , & plcrifque gentibus fic
ufitatum ? Sed tamen meliore etiam
evo , & in legitimis bdlis tifurpa-
tum .

Faccs , (O non aduftae, fed uren-
tes qua:dam haftuli, e picea, tarda ,
larice , & fi quod tate genus . Ob-
*ium Sc populare fuit hoc telum.

Huc quoque referuntur {d) Prapi-
lata mijjiiia , qux fine fcrro , nec aliud
quam piise trrttar , obtufo acumine ,
rotunda . Prtepilare cnim Ammiano-
nan sliud videtur , qaam Prajacula-
ri: etfi Pilarc idcru ufurpat pro pra-
dari , vaeuart .. Aliter Servius , cui
Piiarc , cft eogere , premere : & ita.
tnierpretanir Pilatum a-gmen , den-
fum ..

De Jaculii Pcrratis.
Jacula Ferrata pturia & muFtige-
ELera luat , nec alta in rc foecundius
Mar-



(t) Jaeula duptieis . (b) Sndes.
Cc> Faces. [tt]JW? prtpilat**



2?l T)e Ttlis

Wartialia ingenia luTerunt . Nos cr?-
briora qurrdam tangeraus ."
(a) l. Hajlam . 2. Lanceam . Ve-
rutum . 4. Gcfum . g. Ttaguiam . 6.
Securim , & fimilia .

1. Hafla , {b) Griecis iipo . Etfi
commune fere id nomen eft , Sc in
plura valet; diciturque tam de gran-
ni iJIa, qua cominus utuntur, quam
de Jeviore , quam eminus jaculan-
tur . Simile in Lancea & Conto ,
jn Sarifla & Pilo . Ab Hafta difti
Hafiati, jaculacores olim in iegioni-
bus .

2. Alteium nomen communius ,
(c ) Laneea , Gra?corum "Ke'yiv . Et
eft Hifpanica vox , ut Varo &Agel-
lius tcflificantur; Gallica, ut Diodo-
rus. Sed potell effe Hifpanica flirpe,
in Galliam tamen pofl tradu&a, uti
& m Latium ipfum . Vox quidcm
Lanceare, (d) qnod e(i /xcere , mit-
rcrc , ipfis Hifpanis Gallifque & ho-
dte eft inuru. Lucamis Lacceampro
Pilo ufurpat, ur eft profeelo nomen
jaculis commune . Hinc X^Xe&ppi 7
bene reddumur J acnlatores : & func
ifta, qti?c Mmaula pofierioroc dete-
rior Ktas dixic. Vcnablum , feu Vcna-

b u .



Ca) Jacula Ferrata . fb] Haft* ,
(c) Lancea. (d) Lancrarc*



Libcr Quartas. 235
bultim idem ; unde & vox dcpravata
videtur Mcnaula . Sunc quidem Lan-
cea: venatorum .

3. Tertium , fed magis frriflum ,
(<i) Vcrutum ; cui nomen & forma-
tio ab ipfo Veru , quod referr . Ita-
que alii Vcruinam dixerunt . N-on ne-
mo etiam Vcrtt . Eff fpiculum tenue
& Jaugum \ aptum forare . E*m'ev ,
Gratci Vecutum dicunt. Eifi Samnires
primo & proprie ufi , tamen & alii
Itali. Livius levi armatura; tribuit ,
fcd veteri , Hafix velitares haud lon-
ge iverunt ab iftis, fi nen ea;dem.

4. (?) Gefum ; alii, & fa:pius Grae-
ci , Gtcfum fcribunt : vox ac tela pe-
regrina videntur . Athena:us quidem *
Romanos petiffe ab Hifpanis viilt ,
alii magis a Gallis . Eli autem telum
vel contus longe fcriens : & grandius,
fuiffe -jaculum , etiam Feftus indi-
cat , cum vpcat grave jaculum . Pa-
iioricium Telum Livius facit , & Si-
lius .. . ' \ v . - ■ !

?j.Tragula (ff) dicta quod;fcuto in-
fixa trahatur . Hifpani ea ufi apud
Livium: fed & Galii.apud Ofarem .
Ufi &. Romani. Validumfuit telutn ,
Iiamatum , forte ob etymon illud a
tra-



(a) Verutum. (b) Gcfttm . (c) Tra-



ijrf Dc Telis

trahendo . Hoc tclo Cotta tam valf-
dara plagam infcrebat , ut percuffum
perloricam, perlatera, transfigeret,
& velut clavo- terrse affigerer. Vege-
lius TrMgtdtrtm vocat, qui ad manu-
balliilas vel arcuballiftas fagittas diri-
gcbant .

6. Securts (a) etiam efi inhocnu-
mero; nam & mifliiis fuit , etfi co-
miuus pugnaffe ea non nego . Sido-
nius Scythis , Horattus Rhartis trU
buit; atque eriamnunc habent & lic
uruntur Bojemi , & vicini . Veteres
item Galli . Securis. ferrum craflurn
eft, &utrimque acutum. HancFran-
ci in primo congreffu jacere in ho-
ftem confueverunr eo impetu , ut fcn-
ta perfringant, & ipfos fimul interr-
raant . Ipfum hoc telum eft , qnod
Haggones (i) patria lingua , HaeC-
kc?, Frsnci dixerunt, vel Aneonas r
ut apud Agathiam ; & funt brevi*
tela, quorum pars major ferroobdu-
&a eft , ita ut ex tigno aliquid prl-
ter manubrium, vix exftet. ln fupe-
riori ferro tamquam hami otrimque
funr , & deorfum vergunr". Non efl
pliHe HalUbarda ( c ) noflra , etfi
hxc poteft inde nata efle . Suntne
Gra:-



(a) Secur/s. [b] Haggonts , (c) Hal-
lebarda.



lAhsr Quarttts . 237
Grarcorum &'/So\n* , hipennes ? Iitinc
forrafse origjnem habent Martiobar-
buli , qui his telis fcienter , & forti*
ter utebantur,.

7. (?) Aclis , exiguum & teres
quodara miffile fuit , religatum Iino
vel loro, ut peractis vulneribus pof-
fet redire . Fere idem elr Adis cum
(b) Cateja , quam fic deTcribic Ifi-
tlorus : Eft genus Gallici td: , ex ma-
teria quam maxime lertta , qua ja&tt
qttidem t>on longe propter gravitatem e-
volat , fed qw pervenit , vi nimiaper-
fringit. Quod fi ab artifice mittalur ,
rttrfus ad eum redit -, qui mtfit .
De Amento .

Jacula alias raanufola mifla , alias
Joro revinfta, & eo excufso adjura.
Iddicebant (c) Amentum . Latini &
Nodum vocant : item Anfam ; unde
Anfata bafix . Habcnam etiam alii .
Grsecorum id inventum . (d) Fuit
autem non aliud, quam Iorumrevin-
fium in hafla media circircr , quod
manui deincie & prtmoribus digitisil-
Jigabant leviter, in emidu cum im-
petu folvendum. Et videtur piane ef-
le Grxcorum u->ca.yvn\es : etfi teli
certum genus Grammatici proponunt y
cer-



[aj Acl/s. { b) Ca^jtt. (c)Amfm-
tum. (d) Quidfit .



z?8 De Telis

eerre vix aliud , rjuam telum amtnt/t-
tum , poifunr & debcnt expiicare .
Narn Griccis etyiu\n , amemum eft
& ajKKK/^^, araentart ( a ] proprie ,
etfi interdnm pro Jacido & Jacula.t
ufurpanc . Anre pugnaru ftrictis illi-
gaulque amentis arldigitos primcres
incedebant , prompti lcilicec & pa-
rati . Conrra , ubi ignavia aucmetus,
laxc ea habebanc & fokue : quod et-
lam in pluvia fiebat , & humor re-
folvebat .

Quia igitiir amentum roborac &
meitat halram , incle Tertuliianus me-
taphonce (b j duit: Amcntavit fen-
ftnttam, id eu, fortiter & ferioctii-
xir , & velut amento intorlit . Et
Amentata fententia , apud Ambro-
fium . Inde Hafix amentata , forces
& fic ligara:.

De Sagittis, & Sa^ittarih.

Romanis ipfis ab antiquo vix fue-
runr Sagttu-. Sed poir Punicum bel-
lum fecundum creberrime in Roraa-
ms calins Sagittarii; fed Auxiliaves ,
non cives . In hoc numero maxime
Crerenfes, quos & excelluiiTe hac pe-
ntia certum e't; & quidam (c) originem
primatn ad eos trahunr. Alii ad Per-
fas,-

(.*) Amentare . ( b ) Metttphoricc .
t C ) Origo fagittamm ,



Libcr Quctrtus . 239
fas; alli ad Scythas: & certe nollra-
tc lingua Sapjttare , etiamnunc eft
Schiete? , fonan a Scyrhis . Scythx
igitur incer inventores cenfentur, &
celebratur Arcus Scythicus , cujus for-
ma t? T. Grarcorum . Sed & Parthi
hoc tali arcu u(i . Ab Arcu Feftus
notat [?] Atquites diftos , arcupra*-
liantes, qui nunc Sagittarii . Ipfa^Sa-
gittas di&a: eriam Vitgx . Sic StGra:-
ci ufi voce pa^Jv . I-tem CaUmi ;
quia Ta?pe ex leviore illa materia ,
etfi quardam firmiores atque ctiam
grandiores. Et Arabes majoribus ufi .
Plerique autem (?) Sagitrarum ha-
mara; , & ne facile eveili poffent :
qua?dam ettam triplici hamo : quar-
dam qtiadruplici , Hippocrati rizpet-
■jmvcL tfixtt, qitadrangults Sagittte . At
iJlffi Parthorum mirificar, qtut viden-
tur aciem fuper aciem habuifle , qux
tenui ferro nexa;, autut involucrum
inferta; , in corpore fere manerent ,
& rumperentur, fi quis tentaret edu-
cere. [c] Tanta autem violentia fa-
gitta: emittcbantur , ut arma perfrin-
gercnt , & per omne quod obfiareC
dnrum aut mollc penetrarent, quibus
ne-



(a) Atquites . (b) Sagitta banJM-
|*. (c) Sngittarum vis ,



Digllized by Coogle



140



neque thora* ullus , neque fcutum
poffit refitlere .

Fuerunt & theca: fagittis , quas
[?] Pharetras, aut Corytos prifci di-
xerunt. Leo Imperator pharetras vo-
catCof?ra, Cive Cocurra ; voitnollras,
Kokcrcn. Fefto Scortcum.



L I B E R V.

DE REPUGNATIONE.



OPpugnati non ita peribunt inul-
ti & indefenfi , fed repugnaburtt
noftris armis , qux dabimus in tute-
lam eo ordine , quo dedimus oppu*
gnantibus , ad fingula nocumenta &
plagas adhibebimus medelas, amolie-
mur"Tormenta & Tela.

Contra Tefittdinctn .
Primum in fubita oppugRationefuit
Tefiudo, & globus militum dcnfus ,
qui incurrit, & nifi amolimur, fcan-
dit . Refiltebant , i] & faxis aut
ponderibus adventantem obruebant ,
aut certc diffipabant . Primum igitur



(a) Pbaretta . (b) Saxa in teflu-
dincm . - ? ■



■erat




Diq\\ a. ed by (Jooglc



Libtr Qttintus . 241
e-rat faxis obruerc : fi pars aliqua le-
viter ccfliflet , aur fc abjunxiffet ,
tum contos aut lanceas mfererc , do-
nec conipage fcutorum foluta , jatn
intutos Iapidibus , piJis , aliifque mif-
filiutn proflernercnt . Quod fi qui per
ipfam teltudinetn tamen fcanderenr ,
11 vero gladiis & armorum incuflu
prsecipi rati , fudibus & pilis obrue-
bantur .

ContraScalas , &A[ccn[um.
Contra Scalar repugnantes Furcat
[a] ufurparunt . Certum fuir furcac
genus oblongioris , aut in pertica lon-
giore . Dupliciter igitur Fur-cse uti-
les , ad fcalas ipfas rejiciendas &
refupinandas j fed & ad homines
ipfos .

Erant & alia communiter in afcen-
■dentes , tum in eos , qui tefludine
nixi ; tum & qui fparfi aut ime ea.
Primmn interhscc, [b] iiquidaqua-
dam, aut liqHefacta ; ?t Oleum fer-
vens, Pis, Sulphur,Biiumeu , Plum-
fcum , & fi quid tale . [ej Oleuru
enim celerrimc a capite ad pcdes ,
per omnia fcfe arma infmuat , &
carnem inftar ignts depafcitur : quip-
pe quod natura facile accenditur , &
L ttr^

[?] Tuxcte in Scalas, ?b] Liquid*
m a/cendtntcs projtiia. [c] Ottum.



■ j ^ D^ iiizoa by Coogle



2AI De MashinfS

tarae refrigeratur , ob pinguedinem
& lentorem. Loricis itaque & galeis
illigati cum effent, fuga non erat hu-
jus pcftis J fed nunc fubfilientes ,
nunc dolore fe inuirvantes , decide-
bant de pontibus . (*) Picem , ful-
phur , bitumen vaCs plunmuru infe-
rebant , five fiailibus , eaque /erve-
fafta appropinquanti exercitui iofc*
ciebant , & imbris in modum denfe
&eonfertim infpergebant . Corbeset-
iam , fitellaque e ferro huic rei ad-
hibitff- item Quali; fcd ipfos vimi-
neos , & una cum materie ardentes
jaciebant .'Et hac non in viros tan-
tum , fcd & in machinas ipfas li-
gneas ufurpata . Immo vafa ha;c emi-
nus eriam projecla in hoftem , idquc
auxilio fundarum. Jam & (?) Plum-
bum liquefaclum infufum fcandenti-
bus, quod in vafisacreis perticiscon-
tifque protendentes effundebant. At-
qui non plumbo folem ufi , fed &
(c) ferro ; quod cum fundi non pof-
fet per naturam , raferunt in pulve-
rcm, eumque ignitumfic injecerunt.
Cui adfimiie , fed parabilim , quod
Curtius Tyriis faftum in Macedonas
sar-



? (tL)Pix,fu!i>bur,&itMmen. Qi)Pl?m-



Ubtr Qu.ntus. H3
narrat : (*) P elypcoj areos multo
ignt torrebam , quos repletos fervida
arena coznoque deccElo e muris fubit?
devolvebanc . Nec ulla pejhs magis
timtbatur . lidem Tyri: Maccdonas
fcalis afcendenrcs retibus pifcatoriis
invoiverunr , & iumiles .ua faclos fca-
lis facile derruferunt .

Fuir & illud callidum &novitium:
Fcenum Grjecum (?) elixum tabulis
pontium j, quibus ufi arl afcendcn-,
dum , infpergcbanr & ruperfunde-
banry qua rc milites lapranres & ca-
fabtmdi , mcerto ycfligio vacillabanr,
adeo ut nec progiredi , nec regredire-
?\is iis effet ; aliique fuper ipfns pou*
tes refupini cadertnr ; aiiiin agger.es
delabcremur . (c) Rumices & Tri-
bulos fpargi , non rarum fuit , nam
& hi in defenfionem valcnr , contra
ingreffum , & irj oppidortun tuitione
item utiliter poffinr ; fed & cailro-
rum . Utile inventum hoc ligandi ,
& fic rerrafiendi . Repeiio etiam Su-
des plumbatas in flumine defixas .
Sed & contra equos &camelos (qua-
rum molles' ungula: ) rumicibus ufi ,
fajpccum fucceilu. Remedium in eos ,
ealcei e ferro aut duriore ligno.

L 2 'Sed



(a) Arena . (b) Fosnum Grxctim
fparfum . ( c ) Rumiees & Tribuli .



244 Maehinis

Sedquxdam exfli&fS raraautnovi-
tia, lubet addere inter veterade Do-
liis , Cylindris, aliifque talibus , qnae
oppugnati & in homines , & in ma-
chinas ufurpabant . [a] Dolia faxis
farcire folebant , & fic cum ponde-
re & impetu immitrere , prairertira
per declive. Sic molis & columnarum
fragmentis pugnatores obruebant .
Item de ligno (A) Cratcs fecerunt ,
quas Mttcllos vocaverunt , lapidibuf-
que complernnt , ea arte inter bin?
propugnacula conlliruta, ut fiperfcs"
4as afcendifTet hoftis , & partem ali-
quam ipfius contigifTet , fupra caput
fuum vergerent faxa. Rotas (c) quo-
que de lignis viridtbus ingenrinjmas
demitrcbant ptr prarceps, non folum
ut obruerent fubeuntes , frd etiarn
machinamenca confringerent . Inrer-
cifos etiam ex vaiidilTtmis arboribus
(d) Cylindros (quos Tahas vocant )
ut elTent volubtles, livigabant , qui
per pronum labenres profternebant
beliatores . Prarterea axe vinfta; tra-
bes per pronum incitabantur , axi-
bufquc eminebant , in modum Eri-
cii miliraris , veruta binum pedurn .

Eft



[a] T>dV?t*ht*pidihMs, ( b) Cta-
tts. (?) Rot*. Cd) Cjlindri.



Digmzed by Google



Libti Quintus.
E!i enim [a] Ericius militrtris nil
aliud , quam tranfverfaria: ad portas
trabes, acuteis confixa: , ea:que ver-
fatiles : quarum &hod]eufus manet.
(b) Currus etiam quadrirotos ponde-
ribus onuftos dejiciebant. Item lapi-
des (c) molares: qui non ram gran-
des , ut noilri , ut nec ipfa: mola: ,
qua: manuaria: tantum ; & a fervis
votvendae. Itaque crebra: ea: , & f e -
re domeiticatim erant. Noftros enim
molares qua: brachia , immo qui.veclss
jubito moviflent. 3

Contra Machinas .iigneas .

In omnes Machinas e ligno duo
tela valuerunt , Saxa & Ignts : in
Vineas dico , Piuteos , Mufcuios ,
Turres , & fi quid tale . DeSaxisaur
ponderibus dictum ;ara fatis . Ignes
reftanr. : ii vsrii .

Fuere [d] Faces , communes illa:
e picea, larice , abiete, & quibus in
ufum luminisdomi etiam ufi; etfiha:
paulo robulriores aut grandiores. Has
manu jaciebant & dettinabant in nia-
chinas propinquas .■ fed & iis pugna-
bant .

Alia: magis fepofira & militares ,
L 3 quas .



(a) Ericinmilit aris . (b) Currui
(c) Molares. (d ) Faces. -




24<



Dr Matkpiis



q\ias ('*) Mallcalos ciicebant. Id quo-
quc dtiplex genus : [?J Simpliees Sc
rudes ; atque ht non aliud videnrur,
quarri mampulus aut eolleflio fpar-
rhea'i ligata in medio forma quadam
mallei , & pice aut fulphure illita ,
fic projecla . At (c) ahiritm genus ,
magis efficax & miiitare , quod teitin
morem formarur & aptatur. Id Am-
mtanus es profeffo defcribit : Malhe-
ti, teli genus , figttrantur hac fpccie ..
(d) Sagitta -cfl cannta , inttr fpiat-
ium & arundinem multifido ferrtr co-
agmtntata y quod in rnuliebris coli for-
mam , qua nenrur fiamina , concava'
ttir , vcttre fubtilitcr & plurifariam
patcns , atque rn alveo ipfo ignem cum
atiquo' fujcipit alimento : ( Lino aut
fiuppa ,. conrinendis alimentis illis
ignis ) Et fie emijfa lcntius inva-
lido arcu- ( /aShi enim rapidiore ex-
fitngititur ) ft htfcrit ufquam , tenaci-
tcr ? crcmat , aqriifqite confperfa- , acrio-



medio itllo ,. quam fnprajafto pulvere
AnfipAtUT. - ■■

Malleolis adfident fff J nV* ?""■?4*p?-
VA ^oira , ferramenta minuta ■ fcintillan-
tia : ircm tf^-^tpd eiitpia , ignita fer-



( a ) MaUenli . ( b ) Simplices .
(e ) Efficaciorcs.. (d.) Malleoli quid..




ramen-



Liber Quintus . 247
ramcnta, qui non proprie Malleoli ,
fed (<*) hami quidsm aut unci fer-
rei, five murices , qui coti igniri ad
incendium adfigerentur .

Hafta; ardentes tormentis adigeban-
tur , qus proprie Falaricx difti ,
quas defcribic Livius .■ (i) Falarica
erat miffilc tclum , obhngo , &

catera tereti , prstcrquam ad cxtre-
mum , unde fcrrum cxfiahat ; id ftcut
in pilo quadratum fiuppa circtimliga-
bant , liniebantquepice . Ferrumautem
tres ii> hngum pedes habebat , ut cum
armis transfiqerc corpus poffet . Solebat
e locis editis turribufque mitti, quas
prifci Falas dicebam atque indeFa-
iaric.e nomen , ut Grammatici volunr .
E ballilia has Faiaricas & Malleolos
jaculabanttir -

Contra Jfgqcrcs .

In oppugnatione diuturna confide-
ro primum Aggercs , qui everfi aut
confumpti duplidter : Cuniculo , aut
hne . [rj Illo , cum ex urbe duxif-
fct , terram ad fe introrfus idemti-
dem fubtrahebant cum foris adiduc
injicientes, minus tamen attollerent ,
fubduito fcilicet inferius aggere , &
in locum vacuefaflum affidue fubfi-
L \ den-



? f a ] Unci ardentes . [ b ] Falarica
quid- (c) Ag&crcs deflruSlt C?nfGM?IU



!



24 f? De MacJmi '?

deme . (?) Nec fubtrahebant folutn
Cuniculo, fed & incendebanr fuppo-
fito igne . Sed alia item ratis&ma-
gis expofita deftruendi per ignes r
cum fcilicet faces , malleolos , alia-
que ad inflammandum , aut jacerent
eminus , aur ipft in aggerem infer-
rent-

Sed eft (?) & tertium fubfidium
in Aggeres, molem & velut aggeren*
alium opponere in ipfis muris . No-
ftri mechanici semulantur , & eft res
quotidiana hodte in defenfione . Sed
& Corbes (c) terra aut arerta reple-
ros, & in faltigium fic exttruftos in-
venias,- quod haud longe abit a Spor-
tis aur Gabionibus noftris, immo iis
ttedtt exemplum .

Contra Turm.

In Turrti pratcipuum telura (d)
Igrtes; fed &0)faxa e catapultis , qiti-
bus perfringebant . Utrumque hoc fa>
tis inrtotuit e prxdi&is . Sed & ter-
tia repugnatio : Afferes auc (/) tra-
bes advenientibos incufia , atque ita
impetu evertebant aut frangebant .
Muros quoque es parte, ad quam
turris a-dmota , atrolkbant & auge-
bant .



(a) Igne. (b) Alioaggcre. (c)Cor-
bibui artna rtpleth. (d) l&nts(c)S*-
x*. (f) Trakes.



Google



Liber Quintns . 240
fcant . (a) Alias etiam turrcs ftiue-
bant a<i oppor.enrium illis .

Contva Arietem .
Aries violentilTicnus machinarum ,
& maxime terribilis , eoque plura in
tum adinventa. Primum remcdium .
(&) Centones & culcita: paleis ple-
nae , quas demittebant funibusineam
panem, qua tmuetus Arietis tereba-
tur , ut hoe modo & aberrare face-
rent iftum ; aut fi excepiffet , vanus
redderetur , mollitie & laxitate fra-
?lus, .

Secunditm . (c) Laqueis excipiebant
frontem prominentcm Anetis , & lur-
fum trahebant , in obliquum, &cum
iplis teitudinibus evertebant . Sed &
laqueis Faices murales foliti averte-
re. Falces fciiicet illas, qua: lapides
e muris extrahnrjt, & vicem acvim
pene Arietis habent; non ilias, qui-;
bus pinnas detergebant , qnibus na-
■vium funes abfcindebant, atqnetali?
patrabant .

Tcrtium . In moiium forflcis dcn-
tatum funibus illigabant ferrum , quetn
[d] Lupum vocabant, apprehenfum*
nue Arietera, aut avertunt , aut ita
L 5 fu-

[ a ] Turres alia . ( b ] Primum re-
tnedium , Centanes , [ c J 2. LaqHSt.
(d ) 3. Lupus.



*jo> De Machinis;

mfpendunr, nt impetum non' habear
feriendi. Hunc Lupum alii XDpa?a,G-
ve Cotvum appelianr.

Qunrtum . ( a ] Ponderibus grandi-
bus fuperne incuilis- aut injeftis Arie-
tem: deprimebant , aut fiangebant .
Item Tollcnombus lihramenta: plum-
bi aut faxoruni , ftipitefquc robuiios-
incutiebant. Nam magnas" trabes ada-
ptanres- longis catcnis , a capitibus
utrinjquc fufpenderanr ad duasanren-
uas , fuper muros inclinatas &-exten-
fas . Has trabes fuduni tranebflnt ,.
attoHebantq!ic obtiquas , &.quoti'es in-
vafura mat''.n;a tffet, iclumque dam-
ra 3. trabem ^ifcitteBant , iaxatis cate-
nis , manuque remilTa : acque is impe-
tus decuiielar cc-pur A rietis . Et plum-
bun; ipfirm in"trabiuni formam fattum ,
& in maflam ior;.udculam.produttuni ) .
ut ccrrius rcVirti ..

Quod fi tanra vis firerir, urmurus
Arietibus perfararetur, & deciderer,
una faiutis ipes rupererat, at deilrit-
ctis domibus ( b ) alius ■ imrin fecus mu-
rus adderetur , hoflefque imer binos
parietes , ii penetrarc rentaverint ,,
perimerentur . Hoc remedium hodie
quoqtie receptum contra 1 demoliioria



fa) 4- Ponder* . (b) e. Murus



Dtgilized Dy GoOOk



Liber Quartus. a^r
rroftra tormenta: immo ut nos luna-
rl fere forma tum ducimus , fic illi.

Qontra. BallijLts > & Catapultas. .

Balliflis,- Catapultis , & toci gen?-
n Jevium telorum unicum fere obfta-
culum & oppofiiio, [a] Coria , Ci-
licia , VcU .. His enim vim excipie-
bant & irangebant , molliter ita fu-
fpenfis : immo' & ignita jacularepel-
Jebant.. In urbe, exira urbem uteban-
tur, quia utrimque fcilicet periculuin
& metus- ab iftis. Tegumenta &vc-
la e caprillis pilis , (?) Ciltcia voca-
bant. Ea jufta & fufficienti crafTitie
ac longitudine fufpendebant e proce-
ris lignis , & ante fe praitendcbanc .
Ita nec ignita jacjl.i , nec alia tela
eos attingere poterant , fcd in ipfis
ibi tegumenris fiitebanf, &. hirebant.
Sed & in alioopere ufurpabant ; tum
ne confpici ab rtolle poflent; tum uc
& tela fic eludi . Commodum inven-
tum , & a noitra. hodie militia' non
alienum.- Imrno vero fiitebanc etiam
lapides Balliiiaium . (c) Aqua quo-
que cynroneS aut cilicia , aut coria
huratclabint , contra ignes aut igni-
ta, quo minus corripcrent , aut cor-
rumpeicntur . Et proprie huic rei
SKcttmt habebaur. Ltgimus, culcicas
L 6 pa-



"C*T Coria.- ib)Ci!icia (c) Aaii*.



2^2 t>t Macbmis

paleis (*)aceto raaceratis aut huoie-
farftas , & in ignes oppofitas ;
tjtiod e lana noitros hodieque facere
accepi in tormenta ■

Contra Cacapultas proprie , habe-
bant (i) rotas marmoreas quafdam
oppofitas , erebris intervallis aut fe-
ptis diflinflas . Has per machinarn
quamdam in orbem volvebant , &alia
telorum frangebant, alia avercebanc ,
omnia refolvebanr ■



D E

(a) Palcx. [b] Rat*.



Digilized by Coogle



D E



AMPHITHEATRO



I 1 l'{f* um dicunt , quia Nero-
'i if* nis cum capite Coloffus ii>
vicinia j prifci tribus nominibus ap-
pellabant : [*} AmphitheatTum , &
fepc Cmvtam ,fa;pe Artnam . [ b ] Am-
phithtatrum Gra>ca voce ideo , quia
gradus circum undique, & fediliacon-
tinenter difpofita ambibanr inorbem.
At (??■ ) Cavea Latinis , ab interiore
hac parte , quar concava , & capaci
quodam profundo. Quod nomen qui-
dem apud antiquos C libera rep.dico )
in Theatris fcre hscfic,- fed fubPrin-
eiptbus , cum gratia & ufus Ampht-
iheatrorum increbuiffet , bono jure
migravit ad ifta.

Sed & (<0 Arenam dlxere vutgo ,
fcilicet quia is locus defabulari folet
& arena fterni inufumpugna. Nam



L I B E R.




Ocum fpeflaculi & luclicrx
yoluptatis, quem hodie Ca-



G



(a) Nomina. (b) Amphitheatrnm.
(c) CavtM, (d) Arena.



XJ4 ■Ampbhhcatro
JT. lapide aut ruderato , in tam cre-
bra effufione fanguinis , lubrico iiatinr
pavimenlo, qua? ratio ftandi autcer-
randi ? (a) Arenam igitur injecere ,qu?
bibula: & quam ipfam per intervalla
ludorum renovare , & velut inarare
foliu per pueros: quofdam ,. non fine
lufus fpecie . [b) Vulgaris arena in-
fternebatur; nifi quod quidam rafuram-
lapidis albi deftinarunt. etiam huic
rei , qu:efita gratia camloris . AtPrin-
cipcs mterdum arena* loeo inllravere
minium aat chryfocollam - Sed harc
monlrrcrum aliquot derueutia , qui-
bus fatis non fuit oftentarc opes tuas^
in fpecT.acuhs . Voluerunt ctiam cal-
care. Csterum Editorum vulgus con-
tenti arena; inde ea vox palfim pro
certamine amphitbeatrali , proque ip-
fo ioco .. Ab hac Itirpe [c] 4rcnaiii , qul
in arena depugnant ..

Dii , quibus Amphhheatra facra.

Dedicabant in primis locum & lu-
dum hunc (d) Dianse ,. Taurics five
Scythica;: nec ab aiia canfa Dianam
pro ipfa venatione amphitheatrali po-
fuit Martialis . Sed & [e] Jovi fa-
crabant ,. five Latiari ,. five Stygio .

Et



(a) Cur areaa' iajlrata . ( b ) Qua~
Us . C c ) Arenarii . [ d ) Diana -
C e ) Jovi..



Er aram immo ( a ) Ditis in Amphi-
theatro pofitam , quas fanguine hoc
perfufa , virietur agnofcere Prudenrius.
Qiiinimmo ex Minutio coliigas , folem-
ne quoJdam ibi hominis facrificiunr
fniffe, vclut ad committendos ludos :
maclatio horrida , ncc Romanorum
eiilta digna . Prteter hos Deos, (?)
Saturnus etiam in partem venithujus;
tutela: ..

Orige JjmpRitfitntroTHtn .

Nata [e] Amphitheatra haud diu-
ante tempora reip.delidcntis : & qui-
dem temporanea primum , ofeHgno-
Ira Curionem [ illum Tribunicium ,
qui tuba belli civilis ] (<i) ligneam
molem exilruxiife , quan diducla duo
theatra redderer; iterumque Amphi-
theatrum unnm condufta, refert Pli-
nius .. Et in Dione legirur ,. Thea-
rrum quoddani e lignocxitrudnm cor-
ruifle cum multorum clade . Sane val-
d'e recepra & crebra, theatra hrec li-
gnea. Et Ca;far ipfe Julius , jam Di-
ilator Amphitheatrum ligneum exftru-
xit iri campo Martis .

At fub Augufto , (O & venario
naide jam inCrebuir, &.' increvit'ejus
dignt- -



(a) Diii. (b) Sxrurr 1 o..{c)Am~
■pbnhcaita , (d) Prima l\?cx.
C e ) Snb Augujlo primum la§id:KYir..



2$<5 De Amphitheatvo
digairas . Sive una cum opibus auge-
ieente luxu .? five potius , quia ipfe
Princeps valde in hunc luduiri pro-
nus. ltaque ftatim venationi tuncre-
perta propria & manfura domus ; Am-
phitheatrum exftruflum e lapide , Ait-
eufii fuafu , Statilii Tauri opibus &
fumptu , in campo Martio , Anno
urbis 725. Hoe folum primumquela-
pideum Amphitheatrum Roma: fuit ad
tempora Vefpafiani .

IUud ergo in multa fama & ufu ,
donec (.a) ambuflum fub Nerone . Et
quamquam reflitutum poftea , tamen
quia incendio illo iuformius redditum
& infirmius, occafio data Vefpafiano
& cupiditas ftruendi novi . Stmxir ,
& quidem in media Urbe ; hoc ip-
fura, cujus femiruta moles adhuc Ro-
ffii vifitur, & quod jure miremur in-
juriis rellitilTe tot annorum , tot bel-
lorum .

Struxit autem Vefpafianus in Con-
fulatu fuo oftavo , id eft , v? bien-
nio ante vita: Sncm : (A)Itaque cce-
pit opus ipfe, hod abfolvit; flruxit,
non esflruxit . At Titus filius fum-
mam manum impofuit, idernque de-
dicavit . Duorum ergo Principumopus.
________ ____ e'fi

(a) Id ambuftum, & rejlauratum .
Cb) Amjjhitheatrutn Titi JiruBum.



Digitized by Googfe



Libex . 2 J7

etfi fama & vulgus Tito magfsadju-
dicavir; Gve favore quodam in illum ,
five potius cx Romano ritu , quore-
ceptum , opera cenferi a dedicante .
Atque hi duo foli Principes fecere ,
alii refecere, cum cafu aliquo lifum,
aut igne. Inter eos M. Antonius Piui.
Item Heliogabalus . Denique Senatus
ipfe eam tuitionem fufcepit fubGor-
dianis . Ita mukorum cura , & Genio
quodam Perennitatis pervenire tanta
machina potuit ad hoc sevi.

■Amplitud? Amphitheatri Titr.
Altitudo (,?) Amphitheatri Tiria-
ni tmne quoque miranda eft , etfi rr.ul-
tum a verticc ejus corruit , multum
a pedibus fubfedit. Nammole&avo
magna htxc pondera clare defidenr y
terra cedente r adde aggeftum ruina-
rum. Ammianus de altitudine ea fcri-
bit tantam fuiffe, ut ad ejusfummi-
tatem rrgre vifio humana confcende-
ret.

De ejufdem capacitate (?) P. Vi-
flor ailerit , cepifle Joca 87000, Etde
gradibus tantum intelligit ; in quorum
pulvillis federunt commode 87000.
hominum : at in ambitu illo fuperio-
re, & circumjeclis porticuum aulis
Dpn minus icem fpeftarunt , quam d '



(a) Altitudo. [bj Capaeitai.



15S De Amphitheatro
na aut duodena milha,. five ftantes ,.
five in allatis cathedris fedentes .
De forma Amphitbeatri .

Arena? five Cavea* totius forma non
rotunda & orbicularis prorfum eft ,
(?) fcd porrefta magis paulum , &
oblonga : quia Amphitheatrum jun-
clum & faclum cx duobus Theatris,
ieje?ta fcena . Ex integro enim cir-
culi ambitu quarram partem fi abfcin-
dis , quod majus ejus reliquum eft ,
fcito Theatrum fuiffe : atqui ex iis
duo fi jungis ( ita tamen , ut flexas
lineas circa abfciffionem dirigas , vel
potius estra leviter fleclas ) Amphi-
theatrum habebis ■ Ovo aptiffurie com-
paratur ; itcm Valli, quz cin?la un-
dique fupino monte .

Area erat pura , IiQe fubftruclioni-
bus aut ardificiis, (by Hbera tota ad. L
curfum ferarum & ad pugnam. ,* ni-
11 quod in ea alibi ara fuit e lapide :
illa , dico , cruda ara, qua; facra Jo-
vi Latiari .

JDe Cloacis , Specubus , & Cavets.
Sub ipfa area Cloaca* , (c) forfan
ad exfurgendum educendumque humo-
rem illum ftagnorum ( Nam in Ita-
gnis- Neronis. IlrucTum Amphithea-
trum )

( a) Forma ovalis. [b] Arcs libe-
m. ( c ) SpecKum uftis -



" *" WigmzcB by Coogli^



trum ) ftrufla: : an potius fuerunt ca-
merK cua-dam & fpecus fubicrranei ,
ad cuHodiam & receptum terarum ?
five etiam ad ufum aqtiarum , c-uas
in Avcnam occulre & (wkb indnce-
banr arque educebant ad Naumathias '
Certe cum ferina magna vis quotidie
in Amphitheatrum ir.duceretur , cre-
dendum elt , partim fubterraneos hos:
eavos fuiffe, in queis reeonderentur
fub ipfos IikIos ; partim depofira-S eas
in caveis fub interiore porticu , equa
portulrc & aditus plures pertrnenc
in Arenam . Ibi ergo cavea: ferrefe
exitru?ia* , per quas bellite inrromitte-
bantur in Arenani . In his caveis
erant portar , ( Ofiia vocat Va-rro ,
Vopifcus, Aitttus ) exquibu9*cum rm-
petu qundaiii emittebantur in Are-
nam fera: : iterumque in caveas im-
mirtebantur poft pugnam-

Habebant ( <i) & caveas itineranas,
iii quibus fera* claufa; Sc tranlvecta.' :
qua; potuere forfan in his fpecubus
& fornicibus deponi . Has autem ca.-
vea; ex argento &auro, perfplendo-
ris fpeciem, fspe fafta;..

X>e vario Atoix arrtatu ,
Ha-c fuit folens & vulgata Arena;
facies : cui comptus aliquis novitius



[ a J Cavcx itincrari*.-



260 T>c Amphithextro
fajpe additus, & colorum quiddam fu-
ci. Varia enim quotidie ab ambniofis
Editoribus excogitabantur , ut ftudia
fpetlantium allicerent lenocinio quo-
dam noviratis. Ita fuere, qui arbori-
hus hoc planum confererent , (0) &
Arenam totam verrerent in filvam : fci-
licet ut vivam imaginem exhiberent
vera: germanseqite venationis . Arbo-
res valida* per milites radicitus vulfae,
connexis longe Iateque trabibus adfi-
xa erant, terra deinde (uperjecta , to-
tufque Circus ad filva: confitus fpe-
ciem , gratiam novi viroris obtulit .
JEmulati funt hoc idem io provin-
ciis.

Neque in fblo folum haec variatio , -
fed in oaveis ipfis ; quarum ioco in-
venerunt {&) antra qusedam Coeuntia
& deeuntia , quas velut e terra erait-
terent fubito feras . Qus ipfa decora,
fuifle fatendum eft , & blandientia
fcnfibus imitatione quadam Naturar.

At illud fuit improbi acuminis, [c]
quod navim sedificare folerent gran-
dem aliquam in ipfa Arena, qusf fo-
lutilis eifet, & fubiro luxara emirtc
ret omne genus ferarum pro arbitrio
magiitri temperantis . Ea enimoccul-
? te

[a] Arcna in filvam mutata.
C b ) Arttra . [ c ] Naves in Arcna .




LibcT. i6\
te folutaexfiliebant urfi, Ie? , patnhe-
rx, leones, ftruthiones, onagrt, bif-
fontes : ita ut feptingentas teras aut
pecudes fimul & currere ilcerer cer-
nere, & occidi.

Nec naves folum ejufmodi induxe-
re in Theatra, fed quod magisadmt-
rere , quodammodo (u) mareipfum.
Reperti enim, qui toiuralocum, per
occultos quofdam duflus & meatus ,
fubito aqua replerent ; & pro terre-
ftribus fcris, monftra maris oftende-
rent, & clafles , & navalem pugnam .
Dt Podio.

Poft Arenam murus occurrit qui
Podium fultinet , quique claudit &
ambit infimum folum . Dicitur enim
(?) Podium projeflura qua: in fum-
mo muro, qua; paulum provehitur&
propendet initar pedis : Unde & no-
men . Msenianorum ea ' qu?dam fpe-
cies eft, fafla in .theatfis , templis ,
?dibus, ad circumeundum , inniten-
dura , fpectandum . Ergo Pedium eft
rnuri pars projeclior & prominentior,
ante imum fpettaculorum gradum ;
cui columnae impofita: cum epiftyliis
ad ornatum, five (. cum liberct ) ad
inni-



[ a ] Mare m Artn* . ( b ) Podium
fuid-



^fii De Amphitheatro..
innixum - I<V Podiis illis victoriolK
ctiam reponi folebant.

Ad hoc [a) Podium fpe&are foliti
iprimi e Senatu . Nam cum Orchetlra
plurium graduum effet , digniHimufc
habitus ille imus ., qui Podio proxi-
nius & Arena; ; quippe ex quo facii-
lima fpectario . Inter ipfum Podium
& gradus fpatii aliquid vacuum fuit
latioris, in quo fpe&are foliti hono-
rati : idqne proprie -, Ad padium fpe-
Hare . Quidam cnim feiiis curulibus
fpectarunt ■ Et .eaedem fella: hoaoris
caufa pofitie abfenribus , five etiara
mortuis . Confules Praitores , aliique
quibus id jus , in curulibus fuis ad
Podium fic federunt, cum liitoribus,
viatoribus , & magiliratus fui pam-

JM.; ?

Nec magiOratus folum ad hoc Po-
■dium fpect^vit, fed & ipfe ( b ) Prin-
ceps , cui ttfmen eminentior quidam
fuggefrus exItruiSus, & velut fua do-
mus. Origo rei a Julio Ciefare , qui
inter alios honores , quos nimios re-
cepir , admifit Itatuam inrer Reges ,
fuggefkim in Orchelira . Secnti Prin-
cipes id tenuere. Suggeltus illerecrus
& inxdificaius fuit a3 modici cubi-
culi



(a) Locus ibi hoticratiorttm ,
( b ) Lo^cus Principis .



Libe t . .z^S
euli formam : cui proprium eiiam fuum
podium , quod olliis quibufdam fivc
feneftris Arenam verfus aperiretur.

Sed prieter hunc (uggefium , ad Po-
dium etiam tribunul ( a ) Editoris fuit.
Cum enim aliis honoribus, ut li?lo-
ribus & vefte prstexta , infignes vo~
Juerint eos efle , -qui ludos exhibe-
renty tum ctiam altiori hac fede, in
qua prsfiderent . Quod vero ad Po-
dium ea ferlcs , cum ratio evincit ,
tum SvetOl]ius , , qui cx adverfumcol-
locat VelUles ; ea: autem adPodium.

Hujus Podii murus , quiArenamdi-
videbat, [ ? ■] non minus olim altitu-
dirais habuit, cum hoc Podio, duodc-
nos quindeiiofque pedes . Hunc ergo
nulla fera poterat tranfilire . Et ta-
men contra inopinatos quoque cafus
a catis jllis provide provifum : (r)
nam primum retia valida , nodofa ,
in orberu undique Podium cingebant ,
quorum raritas fciltcet non impedie-
bat afpe&um. Et interdum retia illa
per luxum inaurata . Nec reiia fo-
lurn , (d) fed verfatiles quidam trun-
ci appofiti muro & Podio , contra
fcanfionem. omnem ferarum & inful-
tum ;



(a) Editoris tribunal . (b) Poditd-
litvdo . ( c ) Retia obtcnta . (d ) Li~
gna vafatilia .



264 D* Amphitheatro
tum ; fiquidem ligna ilia tranfverfa
& verfatilia objecta fuerunt muro
qure feras , dum enituntur , fallerent *
infilicntium impetum frangerent , &
vertendo excurerent. Contraelephan-
tes & immanes ilias feras alia arma
parata ; (?) nam aut clathris ferreis
Arenam totam circumdabant ; aut ,
■quod certius , ?uripis : Valde enimid
genus metuens aquar.

De Gradibus .

Gradum promoveo ad Gradus , &
ad hos Subfelliorum , ut fic dicam_,
(b) colles . Non male colles , quia,
revera per declive jaccntium ea for-
ma . Sed ut tota hxc fedendi fpe&an-
dique ratio fubtili quadam Minerva
intelligatur , noncrafsa, opushocorn-
ne fpatium diftingui per partes. - qua:
erunt ifta; . (-e) l.Gradus. 2. Prs-
cinEliones . 3. Aditus . 4. Vtx . 5. Cu-
nti . 6. Cathedrte . 7. Porticus

1. Gradus . (J) funt ca ipfa loca *
in queis fedebant . Sic difti in Am-
phitheatris , quia ad formam fcaia-
rium graduum a!ii alios confequurt-
tur. Alti erant pede uno & palmo t
live palmis g, Palmus enim 4. digi-
tos



- [?] Clathri ferrei . (b) Gradus cli-
nofi. (c) Graduttm partes. [d) Gra-
4us quid.



Li&cr. 165
tos continet, Pes 4. palmos. Quam-
vis ifta alcitudo non convenit gradi-
bus Amphitheatri Veronenfis . Lati-
tudo pedes duo & femis. a ) Hanc
cnim lantudinem exigebar in conte-
xtu graduum ratio ledendi . Pedes
enim eorum , qui in fuperiore gradu
fpeftant, innixi inferiori gradui pro-
ximo: qui ne larderent fedentes alios ,
n.eve ipfi la;derenrur , opus habuere
aJiqua laxitate. Fortaffc ctiam ad po-
nc tranfeundum , fi qui furgerent , aur
feilcnlibus jam aiiis intrarent.

Gradus (b) autem i(li e lapide .
Unde fcitum illud Arittippi: Cui bo-
no eruditio ? Huic faltem , inquit ,
ne in Theatro lapis fedeat fuper lapi-
efem. Quamquam & faepe ex ligno .
Sero reperium , ut pulvilli initerne-
rentur Senatui, ne nudis aiTeribusin-
fiderent : idque primus Caligula in-
fliruit . Poitea id etiatu equiri con-
cefTum.

2. *De Pr.tcin?lionibus .
. PrxcinEHoncs ( r ) non funt aliud ,
qjjam graduum intervalla & divifio-
nes qu-edam iu orbem. Videntur au-
tem five ad Vomiroria &ipfosAdi-
tus, live in, difcrimin ibus Orcheftra;,
M Eque-

?a] Cur latiorcs . (b) Gradus lapi-
dci . (c) P'?cin?liones quid.



266 De Amphitheam
Equeilrium , Popularium , gradus quof-
dam latiores altiorefque ftruxiffe , qui
reliquos minores velut pra:cingerem
& complefterentur . Unde &nomen.
Vocatur id alio nomine (a) Bal-
theui, a pari caufa ; quia velut cin-
gulum quoddam. latum fuit . Eaque rc
Zodiaci zona etiam Baltheus a Ma-
nilio vocatur . Diazomata irem , Gra:-
canica voce , commode appellat Vi-
truvius . Apparent autem clariffimc
Prajcinftiones ifia? in Theatris : ob-
fervavit Tarellus in illo Veronenfi ,
gracum effe circa medium, qui duos
pedes & uncias 6. altus , cum reli-
qui rantum pedem & uncias duas ,
5. De Aditibus .

Aditus (b ) funt porta: quardam fi-
ve oitia in ipfa gradatione, per quar
ab exrerioribus porricibus venitur &;
defcenditur in ipfas fedes . Vomitoria
appeilat Macrobius , vocevulgi; quod
homines inde glomeratim jngredien-
tcs in fedilu fe fundant.

4. De Vns.

Vite inter gradus duum generum :
(c)Alit, qui ad cardines five Jimites
Eaicheorum in circuiru : Itinera pr#~
c/n&ionum vocat Vitruvius : Mie ,
qase



T a ] Saltheus . [ b ] Adrtui qtiid .
- [ c j Vi* dvplices .



liber. z 6 ?
?l'Uz a Vomiroriis illis in defecnfu aut
afcenfu inter Cuneos , proprie Scala-
ria dicla. In hisViis, qui Jocum non
habebant , quique ( tu fuo verbo di-
cam } excuneati crant , fpe&abant
itantes . Latitudo Itinerts ad Baltfieum
non minus trium quaruorve pedum .
Gradus autem Viarum humiliores a-
liis fedentariis parte dimidia.
_ ■Canaliculse (a) quajdam & deriva-
tiones aquarum ad oram excremam
graduum faerunt , qua Sealaria inci-
piebant, & ufum habueruut five aqu*
carlellis derivando;, (ive potius huma-
nar . Nam cum dies totos in fpe&a-
culis perfederent , quin mina redden-
da fuerit , non ambigendum , eique
ufui hi incifi canales tribmi . Nam
ad pluviam , omncs gradus Jeviter
penduli & proclives fuenmt.

5. De Cuneis.
Cunei ( b) jam Alexis Xtaxt'ias di-
xir ) inter has vias medij . ■Quidqtiid
enim fedilium dividitur pra:cin?tio-
num Irineribus , & fecatur laterali-
bus viis , in hoc nomen iu" venit .
Nomen datum a forma , quia re ipfa
fcalarum diretVto talis , ut ab imo
ordiens magis divideretur in altum ,
M 2 red-



[a] Cmaliettli & tortm ufus.
fb] Cunei.



aa g De Amphitheatro
redderetquc cunei formam . [a] Via-
ifije fcalares non ab imo ad fumraum
refta & fine intercifione iverunt : fed
comra, dirigebanrur falte abimaOr-
cheirra ad primam prircinftionem *
ibi definebant, & ahernis alia: inci-
piebant., cum Cuneorum nova vana-
tione, Apparet hoc clanlfime in Ve-
ronenfi. Ita fi triplexp rEcin&i?, tri-
plex etiam ordo & difcrimen Cuneo-
rum . Nec abfurdc fbrtafle fenferit ,
qui Cuneos & prascinftiones finiatac
difcriminet limitibus Orchertra;, Eque-
flriuui, Popularium. Indeeft , Thca-
trum cuneatum. Inde Excuncandi vcr-
bum,id cft, ejiciendi & veltit extra
cuneum excludendi, ufurpatum Apu-
lejo. .

Hi (?) Cunei certi cerris adfigna-
ti. Cuneos autem etiam Equitum &
Senatorum fuiffe , clare docet Sveto-
nius. Et Virgilius plebis item ac Pa-
trum agnofcit.

6. De Cathedra.

Cathedra (r) vocatur ipfe in am-
fraiitu ad confelTjm fitus ; id eft , fu-
perus locus, ubi clivi fubfelliorum de-
finunt, ckmurusincipit, qui porticura
facit , clivofque illos velut frangit .

Nara



[a] Cuncorum ratio. [b] Cunci
eerti ctrtis. (c) Cathcdra./



Ltber . . i6q

Nam plani aJiquid fpatii ibi fuifle vi-
detur , unde cathedris pofitis fpe?ta-
rent . Et fane de fellis allatis & il-
Jatis quidam fuadent : & fcemim &
pullati non nifi ex fuperiore Joco fpe-
ttabant, ex Augufti decreto.

7. De Porticibus .
Porticus (a) fuperiores , e quitms
tenujores fpeclabant , pars efl fupre-
ma , five furamus fornix Theatri .
Dio vocat d-\-tia itdrp-i . Nec male !
quia porticus illa: areuato opere te-
fls , ideo Cameras vocat Tertullia-
nus .

De Ordine in fcdcndo .

Populi Romani prifca divifio InSc-
rauim , Equirem , PJebem . His di-
Jcreta in fpeftaculis fua loca & gra-
diis . In Theatris quidem jarn olira
lege Rofcia , at nou ita diu ih Circo
& Ampbitheatris .■ promifcue enim
ibt fpeftabant , & quovis loco libe-
re , qtiamdlu libertas Roms . At id
mutatum fub Principibus", & difcri-
mina digniratum h&z , bono jure .
(_b) Senatui in Amphithsatris fua fe-
des fuit , fua Equiti , fua Plebi .- II-
lam , Orcheflram dixere ; alteram ,
■Equefiria ; tertiam , Popularia .

■ , ' M 3 Or -

( a ) Perticus . ( b ) Tribus ordmibut



270 Dc Amphit. nro
Orchtftra :-■(*) vox nata_ in fcena &
putpiro , tranfiit communi abufuquo-
dam ad alios etiaru tudos . Sedes U.li
inrer gradus imos .■ Isenim locusquia
Scenff & Arenac proximus , ideoque
oculis auribufque expofitus , optimus
habiius fpeflioni , five auditionr .
Magnitudo ejus ia gradibus 4. aut 5.
aut forraffe piuribus, uc etiam Sacer-
dotibus ibi locus , & fociarum gen-
lium Legatis .

Equejtria ( b ) Jege veteri 14. gra-
dus renuere . Iraque pafTim iegitur
Sedere in quatuordecim , & pro ipfa
equcftri dignitate . Ut autem nume-
tus idem fub Principibus fuerit , au-
clo immantEer numero Equitum , non
hercle videturprobabiie. Tribuni quo-
que inter Equites fpeftarunt , milita-
res in prirais , quia adnexum hoc Tri-
bunicice illi dignirati . Ec quidem hi
Tribuni in gradibus primis fpefla-
bant : fortaffe &alii, qui varioagno-
mine fub Principibus nati .

Popularia (c) funt loco tertio. Et
quamvis Populi vox communis efitri-
bus ordinibus y hic tamen pro una
ejus & uberiorc parte capitur , pro
Piebe fola . Popularibus autem attri- .

buti

(a) Orchcfira. (b) Eqtttftri* .
c } Populafia .

-



Digllized by Googli



Liber . 17 \

buti reliqut omnes gradus , id eft ,
cavea media & fumma ; na? ima Se-
natui & Equiti vacab.it. Itaque pro*
pter granditatem difcrirnen aliquodin
ipfis popularibus : & pro varia con-
ditione plebis , varii adfefFus . Quof-
dam , immo plerofque Sveronius ex-
pre(Tit in Augulto ; (a) Militem fe-
crcvit a poputo , maritis e plebe pra-
prios ordines adfignavit ; Prxtextatis
cuneum fuum , & \pmximum Padasp-
gis , Pullati es loco fuperiore fpecta-
runt , ut & ibemina; . Hinc Verba tid
fummam caveam fpe&antia , funt vi-
]ta & ad guftum minutx plebis.

Hos limites , & hunc ordinem mi-
grabat & [6] m/fcebat fa;pe Quiri-
tium turbida plebs . Avidi enimmul-
ti ludorum , & exciuGonis meruen-
tes , loca rie multa no?te occupabanr,
& inhsrebanr uc fuis. Idque proprio
verbo vulgo norabant Occupare . In-
terdtim ioca [c] pretio aliquo diltri-
buta , quod receptum in fervis . Et
Gra;ci pretium hoc fnripta. appellftf-
fe videntur , ??uV.p i&iiv Jup.t ,
dona videndi caufa . Nec in fervis
hoc tantum , fed receptum etiam in
M 4 aliis



[a) Ordo quidam in plebe. (b) Con-
fitfi fape loci . (c) Pretio di/lributi.



272 f c Amphitheatro
aliis eplebe, qui Locariis nefcio quid
pro fedibus pcndebant . Appellar au-
tem Martialis [a] Locarios , qui io-
ca de[i?nabant , homines locabanr ,
difponebanrqne ,- alio nomine Dijffi-
gnatorts . His liiWes atrnbuti : ut
cnim in funere publico li&ores co-
mitabantur Didlgnatores , feverioris
imperii caufa ccordmis iervandi , fic
in Theatris . Non quod proprii Dif-
fignarorum itlli apparitores [ vik-s
enim ipli olim , & fortaffe inter li-
bertinos. ) fed accipiebant a domino
funeris & Edirore ludornm . Horura
tamen dignitas fub Principibus an?ta,
& non pro modico benefieio dabatur.
Horum munus , ordinibus fua loca
adnotare , pellerc occupatores abjalie-
nis. Et id dicebanr theatrali verbo ,
Excitare tai-Sufeitare . Labentea>vo,
przeter Diffignatores , fuere &dignio-
re quodam nomine Tribuni , qui elc-
fti ad moderandas & temperandas lu-
dicras populi voluptates. Iidi?ti7>/-
buni voinptaturii .

Dc Fijlulis AmphitheattalibUs .
Tubi [b] five Filiula; in imo Sc
fummo Amphirheatro erant ■difpofr-
tx , ea arte & fme , ut odoratum -
— - qnefl^



C a ) Locani qui . C b ) Tubi pro ?-
fperjiont .



Libtt. Z73
qttenidam humorem ejacularentur ic-
viter & infpergerent in fedentes. Is
humor e croco plerumque qui e fi-
ftulis illis per minuta quidam fora-
mina ftillabar in modum imbris. Un-
de Anioiiius Mufa apud Senecam has
fparfiones odomtos imbres vocavit .
Martialis Nimbos . Proprie autem vo-
cabanr illum rorerh ingeniofum Spar-
fionss: & Spargcadi verbo in hac re
ufi.

Nec e filiulis folum imber ,
fcd fcito magis invento [<t"j e fta-
uns expreflus , velut humanus quidam.
flidor . Et ex Theatri Marcelli con-
figuratione confpicuum , io mcdia &
funima prscinctionc llatuas plures fuif-
lc , ■ partim ad ornatum , partim arl
huncufum. Eas auiem fcire Jicet cou-
cavas fuifle, & per immiffas fiitulas
fcrreas five ameas [quas grandesfuif-
fe fufpicamur, & alias minores, qui
ab illis diffufa: per membra ] minu-
tis foraminibus , velut per paros &
membra expreffum fmnc humorem ,■
non fine, pra;fen;i quidem auxilio Sc
manu adrainiftrorum , quiin parte in-
ferna itabant .

Std [&] fparfio hxc oon fuit cro-
..".-> M 5 - cus 1

(a) Afptrfioncs ex fttrtnis, (b) Cro-
cus quomodo fparfns. '



274 De Amphtthcatro
cus ruerus aut aridus, fed vino dilu-
tus.- mixtus videlicet tritufq ue flos is
herbx cum vino fuic , quod colorem
deinde afliimeret & odorcm . Hinc
Liquidum Crocum Ovidius d i xtt . Et
fluebat per gradus . Balfamo , etiam
uli , etfi rriinus id crebrum , At de
croco in omnibus fpeftaculis protri-
tum ; eriam Scenkis . Ideoque folem-
nes ctocos Propertius agnominavit .
Adeo ut etiam fupinorum hommum
deliciis e Theatris in convivia fpar-
fio.nes migrarint , & eadem illa arte
unguentis perfufi convivar.

De Velis Amphithcatrotum .

Te gmen (?) etiam in Amphithea-
tro fuit , quod fuperduci folcbat ar-
cendo a;flui ac Soii . Tegmen hoc e
xelis . Primus inventor rei Q. Catu-
lus : aut ccrte jam invema: primus
Roms imnator . Ejus ritus veftigia
in ipfis Amphitheatris, ubi foramina
in fummis lapidibus ad funes velo-
nim llJigandos: ut in Nemaufenfi il-
lo clare; & in fummo Romanot)ua_-
dam grandiora , per quae conjicitur
trajici & in altumdirigi antennasfo-
htas, vclorum funes fuftinentes . Ac
ipfx dcinde anteona; five mali , per
foramina ea immiflar & demiflar mu-
_ tulis

(a) Amphitheatra tefta.



Dlgnized b/ GoOg



liber



*7S



tulis quibufdam excipiebantur , fir-
mitaiis caufa . Ad antcnnas aurem
fubreitas , funes traiifverfim ligati &
extenfi , fuper quos dudta vcla. Hine
dicunt Vela ducert & reducere : & Vc~
lorum indti?lionci . Huic rauneri prar-
pofiti milttes e claffe : fcilicet quia
maritimt iili , ;ure periti traftando-
rum velorum.

Vela (?) i^ 3 - varie colorata fuif-
fe, ad ornatum, Lucretius ottendit .
Et Carbafina vela Plinius nominat ,
cum auftorc Lectulo Spinthere . Cae-
far Diftator vela fenca fufpendic .
Jam Nero purpurea etiam vela in-
duxit , ftelHs aureis vare interfiin-
...

Hac ipfa vela Juvenalis dicere vi-
detur (b) Velaria. Vclarii , qui pra>
pofiti velis in aula ducendis . Sed
Theatrica ha?c veia non femper ex-
teafa , ouia fzpe id impediebat ven-
tus. Nec mirum, iri tam laxo & ca-
paci circo.

De Pillco & VmbelU.

Ne autem indefenfi a Sole fpefla-
rcnt , cum vela non fuperducerenrur,
duplex iis tegmen , ?ve Piilci , five
Umbella.

M S " Pi-



ta) Vela tolorata, (b)PW*r?.



Digilized by Google



2 t? De AmpHithcatro .
Pilhis (?j quidem uii ThefTali-
cis , qui fere iiiem cum Petafo . Ufi
& Gaufapis & Caufia loco illius pil-
lei . Ad hunc ufuni interciutn pillei
in Theatris ab Ediroribus dad , five
birri ■ .."i ' . - . ■'.

Vmbella (6) autem , a facienda
umbr? difla, npn aiiud fuit tegmen ,
quam quo hodie in Iralia paffim fu-
pra caput fufpenfo utuntur perviam,
&. in ebSQw : E Hnteo.'formant , inftar
obrufse & brevioris meta: , quod or-
biculata virga extenftim , baculo fu-
ftinent fupracaput erechirn . (c) Hanc,
ftito , colorabant , pro favore eu;uf-
que in hanc illamve Circi faflionem ,
Prafinam, Venetam , .&c. Umbeilam
Gvxci vocant t>-???V* . Hiivc & Vm-
bcllati elavi , apud prifcos Archite-
?los , qui capite paulatim .inliar tur-
bmis latiore . itemquc Vmbtllati flo-
rti fceniculi , anifi , fambuci , apud
JiarEenfes fcriptoresi ='-- : - . -1 :
De Spoliario ?
Spoliariam ?d) nonerat.in ipfis
Amphitheatris, fed juxta ipfa : & vi-
detur e regione ad alteram iHam por-
tam fuiffe , qure Libitinenfis . -Nam
Spo-



,(i)?illeit ufi. (b) Vmbdh.
( c ) Vmbella colorata . ( d ) Spolia-

rixm nbi . \ r.) ; < ;)







Spoliaritim , quod receptaculum mor-
uorum aut graviter in Arena Irefo-
rum , jure conltituiuit juxta mortua-
lem iftam portam . Hnimvero foleut
glariiarores occifi turpiter unco perA-
iciiaru irahi in Spoliaritim.

De Gradibus inttriaribus .
Eranr [a) & gracius inreriores in-
tra portipus , per quos ad ipefhciila
alctnfus; hi itjffleixl & difpofin iapte ,
ti r quantumvis confcrta muhuudo ,
itaiim ingredi cc egredi ordinate &
iine conftiitu potuerit . Ordines hi
gradtiurfl iive fcalaritm miro artificio
pene invicem decn/fabamur , & ad
oftiola fua five Vomitbria iinguli du-
ctbanr .

Jam (?) columna: , jam corona? ,
epiftyfia , zophori , & uno verbo ,
omnia exteriora liujus operis , admt;-
randa noOro isEeulo , non imiranda .
Sed hare videlicer potentia Rdmana^
hx olim opes , quas etiam do?ti pli*
rique capiimt dumraxat & vident per
mibem.

De Pepmatis.
Pegmata ( c ) antiqui appellarunt
machinas quafdam c ligno , quibus



( a ) Ufus hmtm gradittim-; (tr) ~Ex-
teriora Awphitbeam . .( c) Pe^maia

quid. ■■ ,, '? ?-. \ ..i - \



DHMd t>y Guogle



17^ De Amphitheatro
ufus in Theatris aut Arenis . Vox
Gra;ca origine etl , a- 0 ri ■jriiywtJ.i ,
quod edFigo, Gelo, Compingo: Ita-
que GIoiTar pnfcre ^ifj^a interprera-
bantur Confixum -. & dofte Apulejus
Confixiiem macbinam dixk , allufio-
ne ad vim ipfam verbi ■ Pegma pau-
lo alirer pro loculamentis piuteifque
librariis , Cicero dixilfe videtur.

At Pegma C Thearricum non
aliud , quam grandis quxdam &. in-
geniofa conrabulario , qua; fponte &
occulte ffatim crefceret , Ifatim fubfi-
deret ; ideoque cetnpafta rarisquibuf-
dam & interlucentibus tabul:s & fub-
Jicis ad laxandum & ccmprimen-
dum . Qu:e ornatus caufa tefta fa:pe
argento vel auro, fed tentii.

In his (b) Pegmatis varia inventst
& fiupendi lufus ingeniorum , dequi-
bus Augultinum loqui fentio : Ad
quam fiupenda opera indujhia humn-
na pervenit ? qua i? Theatris mirabi-
tia fpeRantibus , audientibus incredi-
bilia , faciertda & exbibenda molha
efi? Nam harc Pegmata ex fe furge-
bant, tabulata tacire in fublime cre-
ftebant, fubfidebant mox ha:c eadem :
qum interdum chafmate & ruina fu-
bita



(■) Pegma tbeatrtcum quid ... (b) Stw
ftnda inventa in Pegmatis .



Digilized hy Google



Liber . 27 ■

!>ita dehifcebant , five tota pegmata ,
Cve homines qu-i impofiti . Et fole-
bant interdum ita componere pegma
& hanc ruinam , ut ii, qui impofiti,
praecipites ruerenr in caveas ferarum,
ibiqae difcerperentur . Sed & flam-
marum quidam lufus & imago in hoc
pegmate , fine ulla ejus plerumque no-
xa . Duces etiam captivos & oppida
in Pegmatis folere oitendi , jofephus
adnotat ; fcd noo hcec theatrica intel- ?
ligens , verum Fercuia , quse pottari
foiila per muniphutn .



D E

C LADI ATORIBUS

. L I B E R I. ;'"

SPeftacuIorum apud Romanos (a)
qiiatuor genera fuerunt , Gla-
diatores , Venatio , Bhcmfes ,
Scena . Tria ex -iis ad ocalos
rnaxime , unum perrinuit ad aures .
Qua; ad oculos , propria fere Roma-
norurn; aur Ci in alia gente , tenuja
prs iitis, & diclu parum diena. De
GLADIATORIBUS dicemus. : quod
mtcr omma celeherrimum-fuit fre-
quentiffimumque Rom.T , & in quo
plebs maxime vel deleclabatur , vel '
venus infaniebat, juventique erat in
delicns . , -

Speitaculum hoc appellatum pro-
prie , Munus : (6) vel quia populo
gratis daretur .■ ve! ab officio , quia
officium fe mortuisfacere arbitraban-
tur_. Nam Munus proprie officfum
antirjuis; ficut Mttnis, officiofus : &
. e con-

( a ) Quatuor ludoritm genera .
[bj Mu/ius cur diSia fpettacula .



Digitized by Google



Libcr Primtis . ;Br
e contrario Immunis dicitur, qui Iju/-
lo fungitur officio . ( a ) Is qui pra;-
bebat , ab ea voce Mnneraitus di-
ftus , GloItiH , Munerartus , tti' ' r/v, .■
cujus vocis primum parrtm Quinti-
lianus tacit Auguitum . Nam antea
vel Domini ludorum , ve! Ediiores ,
& res ipfa Editiones . Quamvis hx
voces comniunes fint omnibus ludis,
Munerarius non nifi is , qui niunera
edit , id eft , Gladiatores aut Vena-
tiones . Hunc Florus magis nove di-
xit Muneraibrcm . Et Gladiatores plus
femel pro fpcftaculo & niuncrc ipfp
udirpat Cicero aiiique , homines pro
re . Gladiartor autem ipfe efi , qui in
arena populo fpcftanre pugnavir. .

Ib hae autem re de Gladiarrrihis
quntuor funr dicenda . r, ORtC&pTo-
graffujqk* . 2. LOCVS . 3 . HOMI-
NES. 4L MODUS.

i. DE ORIGINE GLADIA-
TORUM .

ORigo Gfadiarorurfi a refunebn:
excmpium. ab Hetrufcis' . At
fortaffe Hetcufci ip"fi ,; -a Gra;cis . Un-
tlecumque exemplum, caufaramen&



C^a) M?rterarius quis . (b)
diater quis.



Digilized by Google



z$2 Ds Gladiatoribus
origoFunus, (a) Namquoniaru oliim
animas defunftorum humano fangui-
ne propitiari crerlitum erar , captivos
vel malo ingenio fervos mercati ia
exfequiis immolabanr . Poitea placuit
impietarem voluprate adumbrare : ita-
que quos paraverant , armis quibus
tunc & qualiter potersnt eruditos ,
mox ediflo die inferiarum, apud tu-
mulos erogabant . Harc muneris ori-
go. Atque Gladiatores illi a buftici-
neribus Bufiuarii difti.

Itaqtie prartexru hoc religionis da-
ti publice Romz (*) primi gladla-
tores in foro boario, A. V. 490. De-
derant M..& D. Bruti , caufa mortis
patris . Dixi , publice ; quia facile fu-
fpicor , jam ante privatiin &percon-
vivia innotuiiTe . Nani in iartiori
convivio folemne fuit , in tricliniopa-
ria aliquor gladiatornm exhibcre ad
pugnam , qui cum applaufu convivan-
tium occidebanr , occidebantur . Or-
tus mos a Campanis ; ab iis avide
hauferunt Romani , perfeveravitque
jlle mos ad extrema imperii tempo-
ra . Arque fai convivales gladiatores
funt , quos Cubicularios vocat Lam-
pridius .

Olim



Ta] Caufa rouneris Funus. (b] Eri-
tni Gladiatorts .



Dhgitized Dy Google



1,'tber Primu;. 28 J

Olim in fiinere rantiim data mu-
ncra gladiatorum ; ( a ) nec eo omni ,
fed virorum Principum , illuilrioru.n-
que. Non enim dabamur, nifi in fb-
nere Indi&ivo.- Imperatorum ergo ,
Procerumque . Sed paulatim , ur-fi>
let , res increbuir , & a tenui canali
in mare quoddam [ fas iic loqui ]
cxcrevir editionuni . (?) Dare en-im
cctperunt vulgo eriam privati , & ple-
rifque ca cura in teftamentis : cave-
bant enim poft mortem fuam tot &
tot pariajfibi edi. Immo ufque co mos
evaluit , ut ditiori aliquo mormo ,
populus Munus cfflagiraret velut de-
bitum , & ex prajfcripto legis . Nec
vero hoc fine , atit in virorum faliem
funenbus fletit mos , tranfur etiara
.ad feminarura . Dux & auftor rei
flirps illa Verieris Julius Caifar , qui
munus populo cpulumque i? filia:
memoriam pronunciavit , quod an-
te eum nemo . Nec dubium , quio
Divi exemplum cupide iniitatus -fit
vulgus .

De Progrejfu Munerum.
PrEEter funus & religionera , etiam
VoJuptatis caufa (O dati gladiato-
res .

[ a ] Dati in fttHtre illuftrium . .
(b) Poftta & aliorum. (c) Volupt*-
ftii caufa data t.



- — ?tgtiized by Googie



184 De Glatlintiytibus .
res . Poilquam enim res placere popu-
lo vifa ell, & omne vul B us cnpieos
Jararn voluptatum , eccc anfa pr*.
bendi reperra eil etiam citra funus
Scilicet nimis rarar illulirium divi-
tumquemorres: &invenrum. utMa-
giilratus rlarent, Sacerdotes , Princi-
pes, demque omnes , qui gratiam a
populo exambire vellenr aut hono-
rem .

/jT 1 ^ eMa e"1ratib_sdederant
Jletttles . Qndni enim exemplum rei
pnmum ab illo Magiiiratu cenfeam,
cui-, velut peculiare munus , ludi >
tdit.o tamen ea quando cccperit ,
npn It.rur j ? s e lt ur antc &0 rj r _
bis annum . QuanDocumquc carpe-
perV " c Iam =nadextrema Im-
Secundo dedere (4) P,xt?e, , m0 _
If. irem vetere . Auguilus hac i? rc
? iquij innovavit & ailr.nxir; . 0 u-
W.co aliquid eis ,lari pnccpit , &
inrerdix.t , nequis a le aliquid am-
Jl.us altero irnpenderet, nili Senatus
decrevrlTet . Neve fepius , ,? ail . Dis
quoque anno Gladiatorcs daret, neu
plnrium quam ?o, parium . Poflea ta-
mcn ediflum illud , qua de fumpm
.__^ c!i,

, J,' 1 Ftmo deAetttm JEiiles .
t 0 ) Prstoees .



\



Ltbtr Primns. 285
eft, laxavit idem Auguflus : immo e
publico aliquid dariultra vetuit, Ca-
Jigula etiam aliquid llatuir, liacinre.
At Claudius prorfum vetuit , & a
Prfetoribus ea munera removit . Vi-
deritur tamcn iceium irrupifle.

Tertio{ a ) Quxftorcs, inliituro Clau-
dii : quod taraen comrus Nero tol-
Jere , qui fanxit, ut ne defignaris qni-
dem Qua:ftoribus gladiatores cdendi
necemtas cffet . Sed reduxit denuo
Domitiar.us , & quaftoria munera olim
omifla revocavit . Non levavit , fcti
auxit Qutfftorum onus Alexander ,
qui Quiilores candidatos juflitexfua
pecunia munera populo darc.

Quartodedere(i ) Confults , exern-
plis tamen haud ita crebris . Non
enim fa;pc reperi-as^ConfuIaria mune-
ra gladiatorum venationem' ftepe .
Hzc de Mag ilratibus_.

Jam vero dedere etiam (c] Sactr-
ttotcs . Atquc ita Pontificales ck Sa-
cerdotales ludi paflim obfervantur

Iteni novo nomine & re JErarti ,
Hos alii vocant Arcarios , qui pra;e-
rant arca: fifci .

Denique [d) Imperatous , ira cjui-
dem frequenter, ut hoc eximium cen-
fuiflc



-[a] Quxftorcs- (b ) Confulcs.
C e ) Sncertioics . ( d ) lmpcratorcs .



i%6 De Gladiateribns
fuifFe videantur inier munis Vtlti&i-
patus. Dabant enim Natali fuo , tfa-
bant '^uiiiquennalibus , DecennalibtfS,
Vicefmalibus ; dabartt in dedicario-
ne publicorum operum , ih victoria &
triumpho, & per variamoccafionem .
Ifta Rami.

Munera txtra Vrbem Aaia. '

Sed & Provinciss pervafic Ifudiurtl
hujus ludicri , velut fabes . Primus
(? Perfeus Macedonum Rex rranit u-
lit in Grarciam , majore primo cutti
terrore homiuutn infuetorum ad tarff
cruentum fpectaculum , quam rurrt.
voktptate . Nec dubie alii Reges &
Dynatis in fuaregna. Et profanae fo-
Ium gentcs ? immo ipfi ecce Judsei,
irpud quos Herodes Rex fub Augurto
rti fingulis pene oppidis Theatra &
Amphitheatraconflituir. Et Agfippa
una commifTione dedit paria/oo. Ro-
manos quodammodo ipfos exfupe-
rans.

. Nec Reges folum infanierunt fcanc"
mfaniam , fed etiam in proyinciis
pafTim Proconfules ( b ) Praifidefque.
Editiones ejufmodi aliquando vetita; ,
fed obedicnria non diuturna. Jam ve-
ro colonia: & municipia icmulaban-



\ a] Dhti pladiatares a Rcpibns .
{bj Dati a Przfidrtus. S -



Libtr Primus, 287
tur, & paffim inter reJiqufas vetufia-
tis Amphitheatra etiamnunc, casdium
iftarum fedes. Atque u; Ronia; magi-
ftratus pribebanc , fic in colontis mu-
nicipiifque Duumviri aut AEdiJes . Sed
& mulri (flj privati tlabant , nulla
Jege , ad populi tantum gratiam , &
pecunia: fua: ilJudentes, immo&cer-
dones & libertini . Et ab hac caufa
in lapidibus frequenter decreti hono-
res legumur , frequens etiara titulus
prsebendi,, Salus Imperatoris ; quam-
quam id CJaudius, quod in fe erat ,
vetuifTet . Atquc hi fortaffe Honora-
rii ludi Svetonio difti , quiainhooo-
rem Principis fufcepri .

Pofiremo non homines folum cer-
ti qui darent, [&) fed etiam tempo-
ra quardam quibus darenrur . Saturna-
lia in primis. Deinde Quinquatruum
fefti dies. Atque efiam peradulatio-
?em Senatus dies unus aJterve gla-
diatoribus fcepe additus, in honorem
Cjefaris .

Crtbritits Cladialorum <& Numcrus .
Munerum crebritas , & multitudo
pugnantium fupra noftram fidem . (c)
Ca;far^.di]is320. paria dedit . {d) A-
dnanus Cilar Gladiatorum munus per
6. dies



[ a ) A privatis . ( b ) Certis dicbui
iati . [c] Muntra Ctfarip (d) . Adrimi.



28S De Gladiatoribus
6. dies continuos exhibu ir . (?]Gor- I
qianus a;dilitatis fuo tempore popM-
, Jo Romano 12. mnnera , id eft, per

(ingulos roenTes fingula exhibuit} ita
ut gladiatorum nouaumquam 500. pa-
! ria exhiberer , numquam roinus 150.

Ergo unus ille non minus 3000. de-
dit unno anno. (&) Titus Gladiato-
res , Venatus , Naumachias per ioo,
dies dedit. Bonus & muderatus Prin-
ceps (rl Trajanus fpeftacula ejufmo-
di per dics, 12,9. cantiuuavit , & gla-
diatorum 10000. dedit . (f?) Cajus
1000. paria, Itaque magna copia Ro-
mx & in provinciis gladiacorum fuit .
Gordianus Roma; habuic gladiatoruni
fifcalium paria 1000. nec tamen aut
imperium tunc , aut ipfe ad aivi II-
lius opes . Otho Imperator 2000. gla-
diarorum contra Vitellium armavit :
credo ; cx iis tantum, qui in Princi-
pts fifco ,

Legtbus inhibita mur.era .
\ Calamitas Orbi invefla per hos lu-

dos : (^)nullumenim bellum tantam
dadein vaftitiemque generi humano
intuljt , quam hi ad voluptatem lu-
di . Numeruui diei-um hominumque
receo-



(a) Gordiani. (b) Titi . (c) Tra-
fam . (d) Qaji . (e) Detejlatio ho-
F *i? ludorum .



Liber Prtmut. 2 By
recenfe ; mentior, fi non unusaliquis
menfis Europa: fletit vicenis capitum
miilibus aut -rricenis . Neronem cul-
pamus aut Caligulam , qui roo. ali-
quoc homines vita incerfecerunt , ira
ii-ve metu: ecce unus Editor homines
fupra 1000. ludens interfecir, & die
non toro . Acque harc delicias voca-
bat, & cibum oculorum ; fiebantque
non per unius alteriufve lafciviam ,
fed velur ptiblica iege & decrero .
Itaque eo ventum eft , ut aliis legi-
bus erTufio ifta fuerit cocrcenda.

Primo [a j ad ambitum reprimen-
dum , cautum-fuir, ne quis daret can-
drdatus. Legem eam tulit M. Tullius
Conful . Caurumeriam de numero a-
liquid gladiarorum , fub idem rempus ,
fupra quem ne haberent in ITrbe . Si-
our in Carilinaria conjuraiione item
remoti gladiatores ab Urbe . Sed Au-
guttus certe etiam de numcroparium
cavit, edixitqite A. V. 732. necGla-
diatores fxpius quam bis auno dari ,
nec plurium quam 60. parium : At
Tiberius firinus contra ilta , certum
numerum in commune prxfcripfic .
Sed poft Tiberium Cabgula , -coucu!-
eato hoc edi&o , permifit volentibus
cunftis, etiam fupra numerum d-jfini-
N tum,



( a ) Gladlatorum munera reprcjfa .



290 De GUdittoribus
tum, gladiatores prarbere . Et Domi-
tianus gratificatus contra eandem lc-
gem ingenio. iuo & farculo videtur .

Nec de numero folum Tibenus j
sliquid etiam ftatuit de Munerariis. ,
(*) cavitque SC.nequis gladiatorium
munus ederet , cui minor 400000. res .
Fortaffe & idem vetuit , nequis cdi-
diffe vellet libertus. Qura & Nerone
Pnncipe fiatutum, nequis Prrefes aut
Procurator , qui provinciam obtineret ,
gladiatores daret . C * ) Sumptus etiam
ad munera coercttus plus femel. An-
toninus Pius profufionem vetuit , eer-
ta pecunia tkfinita . Pofi illum Mar-
cus Philofophus . Alexander vero ha-
buit in animo, ut munera per rotum
annum dilpergeret , ut per ^o.dies mu-
nus populo daretur : falubri confilio,
fed fine effeflu . Perrupit enim omnia,
fepra invcterata Iicemia ; nec jam Prin-
ceps aut lex , qui capere pofTet tam
effufis cupiditatibus modum.

Tarde , immo fero defcenfum eo ,
(e) ut gladiatoria fpe&acula prorfum
tollerentur. Pulcherrima hsec laus ad
Conftanrinum Iraperatorem referenda :
is primus Romanorum Principum gla-
diato-

C a ) Qni Aitrt pnfftt qui non .
I b ] Dt (umptu caktum . ( c ) Tgndtm
fublati gladiatores .



Libtr Primui . 191
■diatoria fpcclacula e toto crbeRoma-
no fubmovit , A. V. 1067. pene 600.
annis poft ca inftituta . Repreftlt igi-
tiK ChriltiaDus Princeps : (a) tamen
& fub Conftantio , & paflea fubTheo-
dolio & Valentinrano conati irni mpe-
re; immo irrupere. C^) EciamfubHo-
norio , qui tamen fuliulit , occafione
Telemachi cujufdam Monachi , qui-
glarliatores Roma pugnantes , pio quo-
dam ardore diducere conatus", apopu-
lo lapidibus obrutiis fuir . Ita obviam
itum ludo, nati ludo , & fublata adeo
res cum memona gladiarorum , ut aegre
nunc ad intelligeuEiam retrahere pof*
fimus moremfugitivura.

De babitu edautium , fpcElantittm .
Duo genera fecimus Editorum r Ma-
fifiratns & Privatos . Qui enim mu-
nus mortis caufa dabant, pleriquevi-
-delicet fuere privari , tamen dabant
non quafi privati : [c] per dies enim
omncs muneris prartexta: itJis jux , lifto-
rum , accenfi , omninoque imagineru
quandam gerebant Magillratus . Nec
illud occafione praitereundum , [ d ~\
propriam quandam veitem fuifle m
munere funebri ipforum fpeftatorum :
N i ? fpe-



( a ) Reftituti . ( b ) Denuo aboliti pe-
nitui. [c] Editeres pr-ttcxtati . (i) Ha-

bitus fpcilatorutti .



?1 Di GUdiatmiius
fpect.bant enim in penula pulla. In
munere vero voluptuario fpeaabanc
togati.

i DE LOCO GLADIA-
TORtjM. ■ ■>

T Oeul Gfadiitofum doplcx i <*)
. 1 , InJiu, & IH?! ? ?0' ??-

biti altiquegladiatores; hatc, ubida-
tt & proaufli. De priore pnus.

DE LUDO?GLADIATORIO.

Ludusgladiaroriusindedictusi (0)
quod in eo juvenes ufum armorum
condifcerent . Nam primo gladiato-
res dorhi & in reliqua familia tue-
runt: mox crefcente numero, & crc-
britate editionum , apertiiis velut pu-
blici quidam ludi , & m his armo-
rum Magiliri. Itaquidam fplendidio-
rcs i etiam poft inftitutos ludos , ha-
buere domi eos aut apud amicos .
Quod tamen perrarum , & vulgo ars
pugnandi docta exercitaque mipfislu-
dis . luforium appellaffe videtur Lam-
pridius . Grace x?ra>?j-w f*mv*ftm?
appellat Herodianus , quafi dicas dt-
iw/ir/ni? damiciltumqut . Suidas Imf



(a)??r?r duplrx . (b) U& t'?-
iiatoyum unde . .



Libcr Primus. 203
Jn Urbe autem (*) plures ejufmo-
di ludi , nominibus fuis nofi & difcre-
ti : Ut Ludus G ttllicus , D?Ww, Ma-
gnus , Mamertinus , Matutinus , j#e-
milius . Ex his aliqutetiam Beftiario-
rum fuerunt ; uti certe Matutinus ,
nam matutina fpe?tacula ferarum . Et
ditiin&i ludi bertiariorum & gladia-
torum .

Hifee Judis non LanifliE folum prs-
erant , ( de quibus mox dioetur) fed
etiam digniori nomine {b) Procura-
tores : nec ii de plebe, fed ex civium,
primis , fuitque vclut inter dignita-
tes & infulas id munus . Nec longc
ab ittis diverfi Curatores muncrum
ac venationum . (*■) Medici etiam
fui 'fingulis his lutlis ; nec id invento
novi Ixculi , fed diu ante Imperato-
res , anno Urbis 663. adeo anttqua
cura iila in valetudine gladiatorum .
Exemplum trauslatum e Grarcia, apud
quos Medici athletis-(^jMedicos aurem
hic haud tam arcle acceperim, ut ho-
die ; fed incluferim etiamChirurgos ,
ufurpatione prifca .* ii autem opuscer-
te gladiatoribus lafis, luxatifvc. Dt-
3 indc



(a ) Luiii ptures in Urbe . (b) Prt-
cmatores iudorum . (-c ) Mtdki .
( d ) Quo fine .



394 J^e GladMtbri&us
intfc & ratio viclus giadixtorii ea ,
ut falviefle fine Mediconon poffent :
large enim edebant , bibebanr , &
dabantur velut in faginam ; eo tine ,
uc doraini valentes eos producerent ,
& uc Cicero ait, cum gladiatoria to-
tius corporis firmitate. Inde Gladia-
toritt fagina Tacito. Inde Sagina no-
mine rudum ipfum Propettius intelle-
stt . Plinius videtur attribuere hor-
dcum iis in cibum . Sed non credo
eo ufos , male alibilis eft is panis,
flatus genitor malique coloris . ideo-
que ignominia; caufa milidbus datus
qui deliquiflcnt . Seneca etiam eum
inter viliffima genera habet . Quas
omnia contraria huic gladiatotia; fa-
gin*. ? ?

Lutli ifti non folum Romw fuerunt (
[a]fed in coloniis muriicipiifque:Capuat
in primis & Ravenna;. Nam Raven-
ax ludum exitruxit, aut certe voJuir
Carfar.

De forma ludorum nihii dijterim Y
prseter mulriplices in iis minutafque
[i} cellas fuifle , in queis feorfim habe-
rentur finguli gladiatores .? exemplo
icilicet fervorum, quibus cellar . Sed
oc meretricum cellar ( ex Juvenale &
Pe-



( a ) Ludi ia Celomis . ( b ) Ctllx
>n ludis*



Digilizea by Googl



Librr Primus . 205
Petramio ) & capitum ommum vifio-
rum.

De Laniflis , Ludorum prtfettis .
His ludis prarfuifle Lairiftw f u p ra
tewgi . Vocem (*) Lmifla rulgo a
Jamandiscorporibus formant ; ncc per-.
fuadent. Ifidarum porius audio , qui
Tufcum vcrbum efle vult , & illis
camificem fignare.- & audio eoliben-
tior quia res -gladiatoria perita a
Tufcis . Lsnifra; avium etiam apud
Columellam , qui avescondocefaciunt
ad pugnam. Emebant autem Lanilt*
futuros gladiatores , aut expoliticios
pu eros huic rei tollebant .

Tota autem manus , qua; fub uno
Lanilla, (6) Famiiia appellabatur ;
& eum dicebant Familia' pnreiTe .
Hinc natum proverbmm Ciceroni fa-
miliare : Ducere familiam , qiiod
tdem eft , ac Familia; prarefle , fum-
ptnmque ab hac ipfa Laniftaram prs-
feflura .

Hi iidem Lanifise honefriore & in-
videndo verbo f> ] DoEiares difti , &
Magiflri: videlicet : quia gladiatores
novitios & tirones doccbant . Quin
iidem Commentarii dicuntur , & ?>/-
N 4- Hata



f s ) Lanijt* undt di&us . ( b ) Fa~
viHi pladiMtorum . (c) VhRores ??-
laniflis .



296 De GUdiatetrbus
Bata dare, verbis omnibus a meliore
ludo fumptis . Nec inepte Di&atei ,
quia revcra prscepta fua armorum
commifere etiam fcripris .

In ludo duo erant genera : Tirones
feu novitii, IkVemani . Vererani no-
biliores , & ufu longo edotti . ??]
Ad Tirones cura & inftitutio pra°ci-
pue pertinebat . Ratio modufque in-
fiituendi , ut rudibus batuecent cuai
Laniita: (ive etiam ad palum exerce-
rentur, militura inftar . Sed prius il-
lud de rudibus proprie B.atuere dice-
fcant :. 5c gymnafium ipfum , Batua-
lia , vulgo BattaUit , yuy.va.adui r?n
nitriA^x^' - Erat autem Rudit ,
gladius e ligno. Et quidem pro ms-
rio cujufque armatura:, Threei incur-
vus , SeciUorL rectus , Retiario den-
tatus . FortalTe etiam c ferro , fed
ramen bcbes . Amplius , (c) duplex
fuit Rudis : Lamflarum , & Tironum
fivx exercentium. Laniftar fua rudis.,
qua feccrni cognofcique potuit ; ea.
fuit e ferula, qualia fceptra Pasdago-
gorum : & Fcrula etiam nominata
prifcis, qua novos au&oratos , & no-
vitios gladiatores abberrantes Laniita
caidebat , velut legjtimus magifter .

Nam



(a) Titma inludis doQi . (b) Rm-
dis quid . ( c ) Ea duplex .



Digllizett by Coogle



Libtr Primus. 297
Nam & haicres alirrerario lutlo. At
Rudis ad gymnafia dfverfa ab hac ,
& gladii forma , fortaffe etiam pon-
derofior , .graviorque . tfec exercita-
ijo & vetut meditatio novis gladia-
toribus ad cxdecn .

DE LOCO PUGN?.
Di?tum de loco, ubi habiti' gladia-
fores; fupereft locus pugna:, qui non
unus .? [a] ad roguni eniro dati , in
foro , in Circo , in Amphirheatro ,
in feptis ; vicatini , & regionatim .
Ad rogum olim in exfequiis , ifque
amiquiiTimus locus . Poirea non pla-
ciiit circumducere popuium, ckomif-
fo rogo ipfi gladiarores funebres irl
Joro daci . [b] Forum ergo locUs ve-
rus pariter & diuturnus, nsm & iub
Augufto fuir; & Tiberius munus gla-
diarorium duplex dedic', alterum in
ioro , alterum in (eptis . Tamer. cce-
ptum vilefcere & forum : forte ideo ,
euia iuca feffui & fpeflationi p.irum
apta. Itaquc magno ambifu locum in
io/o Cunlulei Magiftratufque clienti-
bus tribulibufve fuis adfignabant , &
i 11 bencficii loco. Igitur itruita Atn-
phitbeatra, [c] deftmata proprie huic
Urdicro & Venationi . Er plerumquc
N 5 cs-



(a ) Cladiatorcs ubi dati , (b:) l?
fofo. (c). In jAmphitkentre .



a 9 S i?e GlaAiatotHfUf
eshinc in iisdati gUdiatores T tamert
non omiiTo prorfus fpro . Etianv in
fcptis Agrippac. Sed & Circus inter-
dum huic rei. Sa:pe vici?.& 14. rc-

fiones Urbic , quod fub Imperatori-
us fattitatum .

Ds Spoliario .
In Ioco ludi etiatn Spoliario fuus
efl locus . Elfautem (a) Spoliarium non
ipfe kidus, fed ludipars . Duflurn no-
men a re fealnearia nam exteriores
cellular ii> balueis , Spolraria diclar r
Gra;ce far^uWp?? . Ubi ergo in bal-
neir exuebantur , feque velie exfpo-
Habant , Spoliaria difla ; & a caufa
fimili in ludis. Nara ibi gladiatorum
veftes & ornamenta. Tmmo amplius,.
locus; ille reeeptor vulneratorum ca>
forumque . Quin & ii , qui fine fpc
curationis I.r?i , iliic interficieban-
tur. "; .

Erat (&) &- locus obfcamus in Ju-
do', ubi .fpongia damnata ? dc.quc
Martialis & Seneca.
; :.' De Diludih.

Tempora , (<"} quar gladiaroriGus:
concedebantur inter dies munerum ,
Bufbus pugnatur r dicebantar 17//?-
dsa , ut vult Horatii veius Scholia-
__, fies.

t,a) Spdiarium, (b) Fars ludi foi-
da .(e) Diludia quid .



DigitizedbyGoogle,



Libtr Frmut, Spo-
ffee. Vernw potius DHudia videntnr
?fle, cum medii ludi alio 1 geriere Cpe-
flacuil interrumpuntur , & qnafi dif-
fioauntar'. Ita enim mos , nt in me-
dia fjepe Cortiacdia aut Tragcedia Ve-
nationem, aut parla aiiquor gladiati-
rtfm pofcercnt, tsdii levandi .

n **?-?* ?*** ?* ?* ?*<?* ?*** ?* t* ?- ?*

1 l B E SL "] II,

, ■■ . - ■ .* I

?. DE HOMINTBUS Ptf- "
GNANTIBUS ..

DE Origint & Xoco diftum : Ter-
tiutit nlinc de Hominibus , de
quibus duo dicenda : Qut CONDI-
TIO fuerit P_ladiatorum ; & Qux eo-
tunt GENERA , quodqur difcrimen .
CONDITIO GLADIATORUM.
Ad Condmonem quotf attinet, (*)
C fervis plerumque fuerunt , aut ca-
ptivis . Servi auf vendebantur in !u-
dum , aur darrinabantur' , adcoque id
mcrefmit, & ob levem fape caufam .
Eos Conquiri moris etiam in- proyin-
ciis fu-it. De ( ?"} Cflpfnvi etiaiti nort
N 6 igno-



(a) Gtadiatorts Strvt . (b) Ca-
ptivi .



300 Dc GladiatoriSas
igoorum : aut enim venditi ifii ipfi
lamftis, aut ab Jmperatoribus. , poft-
quam io triumpho dufti , dati ia
ludum ; fape & fine triunjpho . Ser-
vi ergo captivique primo. ati hoc mu-

BUS..

Sed paulaiim etiam (?■) Jiberi &
Higenui , nulia quidem aliunde vi ,
fed precio irTdufti vel mala libidine
pugnandi. Et vero paulatim , nonde-
fidentibus fed corrucntibus moribus
60 veotum } nt (b.) primi nobilita-
lis viri operas arente locarent ; qui-
dam de.fperarionc & bonis exutt, alii
Principibus gratificantes.. Quin vulgo-
jam fub Principibus (c) EquitespoN
Juti- .arena & Senatores . Oi igo prima
?1 a Q. Ca^faix , qui permifit Equi-
tibus Komanis uti, pugnarent. Eoquc
temeritas ba?c,. live infaniafuit, eva-
fic ut lege cavera Auguirus debue-
rit ijui lamen Equitibus palam id
permiGr, con item Seoatoribus .. Sed
denuo id vetitum SC. & fraudem ,
quie huic Jegi (iebat ,, rcpreffir Tibe-
rius. Sed. non. ad Tiberii fev.erit?rem
Principes feeuri , qui folute ad?o per-
miferunr, ut Caliguia una commiffio-
oe, 2.(5. Equitcs. dcdeiat : Nero exhi?
.. bue-



[.a] H&eri, [bj HebiUs.. (e)E^if
*cs C Senatsrts*




—-



Li5cr Stcttndtts '. jor
buerit ad fcrritm 40. Senatores , 00.
Equitcs Rornanos . Virellius (a) qiiam-
quam ipfc infamis , infamiam hanc
genere quodam fufltalir , cavitque fe-
vcrc , ne Equites Romani ludo aat
arena poiluerentur-

■ Nec folurm Romana /uventus tar?
prodiga. fanguinis fui pariter & ho-
noris , {?) fcd & fcemina: ij;f'Ve iit
avena nu<da; pugnaruur veram iliamt
:-iadiatoriam pugnam . Hoc adeo ve-
rtji? eft, ut ,- Severo Prineipe , vetan?
dum SC. fueri-t .. Nee tantum fcemi-
nar venerunt i'n hauc pugnam , ( s )
fed pumi)i& nani, irnprobo quodam'
iliidio noviraris .

De AuBorath.
Fuerurrt ergoin ur.iverfum duoge-
nera gladiatorum , Coafti & Volun-
tari-i . CoaSli i fejv.i-j damnati', cipti-
vi . Volnntarii , liberi , quique pretio
fc addicebant . Hi poftremi proprie
[d] Jf*8ar*ti di?ri . Inde A&Skrttm-
di verbum , notione pari : ab eodem
[f] & AuBorammtum , pretium ipfum
gladiatoris & raerces . Giadiaterium
Livius appellavir ?

Hafc



(a) VUeliius-morem fufltdic . (b) Fa-
minte in arena. [cj Nani ', [d] Att-
Rtrati . [ e ) Au?faramcn.tum. *



^oi De Gladiatoribus

Hax autctn Auftaratio non firoplex.j.
Quia enim liberi, juramento folemni
iiuerpofita fiebat? qnod vinchim fer-
vitutis i jurabatque aovitius gladia-
tor , fe omnia pafTurum aufururnque ,
quEE legitimum gladiatorem jus mos
effet . Formula adecr ipfa juramcnti
in Petronii Arbitri fragrnentis : In
vcrba^ inquit , Eumolpi facramentunt
jur*vimus , uri y vinetri , nerBtrari ,
ftrroqut mcari , & quidquid "\iud
Eumolpus juffiffci , tamquam legitimi
gladiatores, domino corpora animofque
/reli^iafiffimt addieimus'. In tria jura-
bant , uitionem , verbera , necem ;
qua* gladiarores patiebantur cxroora:
Necem , cum cecidiffent , fk ferrum
jirtrerentur recipcre Flammant , &
Verbera , fi quando timidius- pugna-
rent, aut fugerent c ferro. Hoc fine
Lorarii fuerunr, five Maftigophori in
Arena & in Scena .

GENERA GLADIATORUM.
Sequuntur genera & difcrimen gla-
diatorum . Nec -enim gladiatorum
unum nomen , aut una ctaiTis ; ( b )
fed Ab armis: A lacis : A ttmpore i
aliifque caufis diverfi. Ea omniaope-
ra: eft accurate perfequi , quia nec



(a) Juramtntum in Auiioratiant ?
(b) Varia gtntra undt.



Libcr Seatrtdus . joj
vulgonota r & litteratfcrura in his fa:-
pe error v

ln prima clafle T qui' armis & ra-
tione pognar diverfi , collocanturifti -
(a) Secmorcs , Rctiarii , Tbrects ,
Myrmillones , Hupiomacbi, Samnites ,
Efedarii , Andabata r Dimachari ,
Xaqurarii . De his fingulis dicen-
dum .

SecutoriBus .
Sccutor y ab infequendo Renarium
tHirus eil. Narrt [?j Sccutor proprie
e.t affecla, comes v d*a\v8t( . Itaque
extra rem gladiatoriam legitur , Se-
eutor Tribuni , Secutor Cejaris ; mu-
neris operarque nomen . Er forte fic
rfi?ii milites , qui es inltituto prifco-
Tribunos comitabantur , velur ioco
apparitorum . Ab hac eadem notio-
ne Mars cognomento Secutor , apud
Apulejum . In Petronio etiam legi-
tur Sechtuleja mulicr y ab hoc eodem
etymo , qua* virurn appetat , & fe-
ctetur ipfa, At Sccutorum, intercse-
tera gjadiatorum nomina y memio
multa.

Arm* (?■) Secutorisdefcribitlfido*
rns ? fed parum ex fide : Geftabar.

t enim



[a ] Varictai gladiatorum ab Armis .
(f>) Sscuicr qni di&tft . (c) Arma,
Sccutorit.



104 Dt Gladiatoriuus .
enimcufpidem fcu gladium , dypeirm
& galeam ; quar communis plerifque-
gjadiatoiibus . Ifidorua ipfi tribuit er-
Lam maffam plumbeam , qua: adverfa-
rii jaculum impediret , ut antequam
ille feriret rete , ifte luperatet.
De Retiariis-
Retiarius plerumquc commtffus curr*
Secutore . Interdum etiam cum Myr-
millone: nec enim novum , ut unus
cum diverfi& componarur , ficut Myr-
ruillo cum Threce . Retiarium liido-
lus defcnbit : (o) Retiarius, inquit ,■
qui contra alterum pupnantem ecculte
ferebat rete jacttlum , utadvcrfarium cu-
fpidc inftfientem operiret , implicituw
(jnt viribus fuperxret :■ qu* armatura pu-
gnaJ/at NeptitnO' tridentis caufa . Ori-
go (?) & cxcmplum ejuS' armatursc
non dubic a- Pirtaco , qui inter fa-
pientcs. Ita enim illc ex provocatio-
ne cum Phrynone pugnavit-

Juverjalis cum cura ejus ( c) arma
^efcripfit, & veluc cx profeffo. Non
crat ei clyptus', non fica, nongalen,
quia fuir cnnremus folo galero : nu-
da facie foli lii ex gladiatoribus . Ita
autem ducti Riuiiani fatrique, utarra
quadam collcctum mfpenfunique dcx,-
tra

Ea] Retiarius g_uis- . (b) Origo ,
CO Arma.




Liber Stcuntius . ^q;
tra maiiu rete in adverfarii caput ja-
cerent : & fi erraffent , cffufe fuge-
rent donec forte iterum re'te coliegif-
fent . Tridens five fufcina illis pro
gladio -■ inermes & in foia tunica .
TertulJianus tamen fpongiam iis at-
iribuit , peflori nimirum tegmen .
De Tkrecibus.

Thraces , vel ( ut hbn fideKores )
(<0 Tbreces gladiatores, a fimiiitudi-
ne parmularum Thraciarum - Immo
non ab armis folum , fed quiaipfiex
ea gente . Cerrc fuo ingenio ea gens
prona ad pugnas & cardes ■ & jam
antiquitus ad rogum fingulari certa-
mine deccrrabat , Sane Monomachia
haec ad gladiatores Threcas fpcftat ,
quorum fparfa in Iibris mentio.

Arma (t>) videamus; quic Cicero-
ni aliifque Thrccidica difta : & inde
Pugnare Tbrtctdicis . Ferliis & Marr
tialis iis parmam daiu: fumpta enirn
pa-rma a Thracum populo , quibus
velur propria. Harpe etiam , id eft ,
enfis fakatus Threcum , Latinis Si-
e a , Curtio Capis difla.

De Myrmtiionibits .

Mhmilloncs ( c ) venerunt e Galli* ,
Cruptllom iis forre di&i : quafiquiob
gra-

(a ) Tfaecti q+i. {\>];Arma tQTum ,
(c) Mfrmilivnes qiti * *.w: s :\



Dlgilized by Google



306 De Gletdiatoribus
gravitatem armorum reperenr , non
irefat i hmc Crupeliarcs aut Prorepos
vocarunt; Certe Myrmillones toti in
armis. Videntur inter pugnam foliti
fubfidere , ad excipiendum adverfa-
rium , & vitabundi . Mirmillo pierum-
que cum Threce corapolitus ; non-
numquam etiam cuni Reriario . Un-
de eft illud Feiti- : Retiario pugnanti
adverfus Myrmilionem cantatur : Non
te peto , pifcem peto ; quid me fugis
Galic? quia Myrmillonicum genus ar-
matuti Gallieum cjl , ipfique Myrmil-
lones ante Galli appellabantur , tnquo-
rnm galcis pifcis effigie inerat .
De Hoplomachis .

Hopiomacbi Grascum nomen , uni-
verfe fonat quemvis gladiatorem , qui
pugnec armatus : Romanis tamen et-
iam certa fpecies. [a)Confundi pof-
funt cum Myrmillonibus , velSamni-
tibus. Nam & in MyrmiiTonem vo?
Grseea convenir , quia reftus armis.
Ar verius fotalTe inSamnitem, cujus
nomen ante Ciceronem celebre , de-
fiifle fub Imperatoribus videtur , &
abiifle in Hoplomachum : at res ar-
maque eadem. /""

De



( a ) Hoplomacht iidem curtt Smmni-
libus .



Digilizod bu Goog



Libtr Seemdus. 367

De Samnttibtts .
Satntfittum ( * ) originem nontelat
oes Livins .? Campam , inquit , bdio
Samnitium gladtatores ee omatli ama-
runt , Samnniumque vomtm appell*-
tmat .

Arma eorum idemLivius.defetioit.
(?) Scutum auro & argento cec-
latum, cuius furnmum latius , qua pc-
flus & humeri teguntur , fattigio squa-
li , ad. itnum cuneatiirs , mobijitatis ,
caufa. Spongia five Baltheus ueclori
tegumeatum, & finiftrum crus ocrea
tectura: pttMB ingaleis. ItaquePfn-
nirapi non alii , quam qui cum Sa-
mnite compofiti , quiquc rapiuntejus
pinnas. Hos Cicero vocat Provocato-
ra , qui cum Samnitibus folebant com-
■poni: Artemidorus ProiaSlores , vo-
ce, nt videmr, peregrina .
De Effidariis,

Effedaiii [c j funt , qni e* efTedo
pUghant: qnamquam mixtim modo e
cur-rtr , modo pedites prjeliati fint .
Nam defihiifle, & pedibus pugoaffe,
prarit ad fufpicandum Seneca . Ser-
vum etiam habuifle vidcntur ifi pu-
gna, qui proauriga.

De



(a) Samnitiumorig?. (b) Arma .
[c} Effedarii qui .



i



308 De Gladiatoribus

De Andabatis.
Andabatx ( a ) his proximr , fivc
thtt&citM, Hi pugnabant ex equis , ga-
lea frontem oculofque tefti : indeori-
go adagii apud D. Hieronymum :
Claufis oculis Andabataritm morc pu-
%n*re. Galea: iftis ex aura.

De Dimach&ris .
Dimacharus [ b ] five Orbeks pa-
rum notus , & inter legendum reper-
tus , fed non Inventus : Colligas ta-
men facile duobus gladiis pugnaffe.
Dc Laaucariis .
Laquearii [ c ] Ilidoro funt , quarnm
pugna erat , fugientes in ludo homi-
nes injefto iaquco impeditos confecu-
tofque proilernere , amiftos umbone
pelliceo .

De SuppoflticHs pjadiateribus .
Receptum erar y ut ?$fTo gladiatori
aut vifto alrus atque alius fufficere-
tur , & contenderet cum viftore - Ii
(d) Subditicii , vel Suppofitieii diftt,
Grarci , apud quas idem in Athletis
mos vocanc t tpiApx; . Subflituebatur au-
tcm farpe unus, alter, tertius ; unde
in Glollis, f^tJfifff, Tertiarius. Idau-
tem non fiebat ad cujufque arbitrium,
fors decidcbat.



(aj Andabals. [b) Dimacbtti.
C'c ] Laaueam . ( d J Subdiucii .



Vc




Liber Stecudus. 30$



De Pegmaribus,

Diclum de Gladiatoribus , (?) qui
ab armis appeilati ; ad reliqua gcnera
eundum . Inter hos primi fe offcnmt
(?) Pegmarcs ; ii a loco nomen ha-
bent , quia pegmatis' impofiti pugna-
bant ; licet tantum captivos aiit infi-
gnis fceleris damnatosin pegmatisfo-
lere oftendi conitat. Ad pegtraautcm
moiiendum movendumqufrjnultienu-
mero fabrorum sdminiftri. liergoad-
moti peroccafionem , tra^tique in dre-
nam a Caligula , deficientibus beftiariis.
De Mtrsdiaast.

Meridiani occurrOBt , (c) quibus hoc
nomen fcilicet a tempore , quia fub
meridiem dareritur. Nec hi tamen ie-
girimi defiinatique gladiaiores , fed be-
ftiariorum velut rdiquia; qua^dam &
purgamenta . Duplex enim fpeftacu-
lum , Matutinum & Meridianum . Ma-
ne cam befliis depugnabant; pofi me-
ridiem, ii qui fuper&erunt , inter fe-
fe, & Meridiani gladistores vocaban-
lur . Carterum nec dofli faclique ad
pugnam erant , nec armis in ea ute-
bantur am arte ; cardes tantum promi-
fcua , & velut laniena . -

De



[a) Giadiatorcs a lcco dcncminaii ,
(b ] Pe/>marei. (c) ji tcmfert.



]l? Dt Gladiafribus
Alia Gladiatorum cognomtnta .
Gladiarores (a) Fifcales func ii ,
?,ui in Carfaris benis , & velut fifco .
\i%m Principes ipfi proprios & pecu?
liares gladiatores alebant , ad inftru-
cndum fuas populique voluprares .
Itaque re?te Arrianus dixir ilios *"<i-
eap { w ?^aitss, Gladiatores Cafarta-
nqs, aulicofque . Nec gladiatores fo-
lum , fed alebant etiam hiitriones.

Ab his orti (?] Pofiulaticii eladia-
torcs. Quia euim Casfariani itii exi-
mii viribus arte , ornatu , ( ornati au-
tem auro & apparatu aulico ) fspe a
populo poftulari foJebant , velut mu-
neris auftarium & ornamentum . Et
nominarim hunc iilumve gladiatorem
Hagitare in pugnam folebant , five ma-
jiu , five fcelere notum.

Sunt & [r] Cattrvarii intergladia-
tores , a modo pugna; : (cilicet cura
non finguli, cum finguiis , ut moris ,
fed confufi mixtique pugnant, & per
catervas . Nec ab aha mente Caterva-
rti pugilts Tranquillo.

Inveniuntur& {d)ViBores ; dubium,
an ytvx^i & ab effeclu , an cognomi-
ne certo, & difceriicndi caufa.

Eli-



fa] tifedes. (b) Poflulaticii .
(cj Cntervar/i . (d ) Vi&orts .



i.ioet ztcundui. ?r t
Eliciunr aliqui ex Plinio \[a] Con-
fummatos ; fed rejiciuntur , nifi acci-
pias confunimarionem gladiatorum
apud Plinium , cum conjuniri omnes
congreganque pugoatu , reda&i tam-
quam in unam fummam.

Poilrcmo [i) Ordinarii gladiato-
res Icfti , qui iegitimo tempore , lo-
co, & apparatu inducuntur ; 3 prio-
nbus jUis C Poftulaticios dico, & Ca-
lervarios ) diverfi .

De Vejie , & Omamtntis Gladia-
toxum .

Veftis Gradiatorum in genere , (e)
Tunica ; ut decuit fervos . Sed To-
gatos facit Tertullianus & Capitoli-
nus: forfan- Jahcnti jevo niutata rcs ,
Togam certe , cum in honoreot ufu
fuit, quis crc^Ut foedatam miniflcriis
arctiat i

Arma gladiatorum anriquis proprie
appellata [d] Orsarnenta . Svetonius
ipfos gladios vocat Ornamenra . Fe-
iiumaudite: Ornatus, inquit, dieitur
bene aptus , ut miies , aut gladiator ,
aut aBuruf jabuias .



4 .DE

( a ) Confummati rejtSii . ( b ) Ordi-
narii . (c) Veflis tunica . (d) Arma
gladiatorum Ornamenta .



3 1 1 Dc Gladiatoribits ,



4. DE MODO PUGNiE .

/"\Uart-?s terminus & uitimus fu-
pereft , de Modo ; de quo modi-
ce diceodum , aut potius mtra mo-
dum ? Et trta erunt ferraonis capica .
i. Qutd ante pugnam. 2. Quid in pu-
gna . 3. QuU pofi pugnam .
, 1. Qpfc ANTE PUGNAM.

Ante pugnam qusedam fiebatit ante
diera munerts , & qua:dam ipfo- die
pugna, fed tamen ante pugnam . An-
te dietn Biuserisxfuit' Apparatus &
Invitatio. Ipfo dieantepuguam , fait
Pompa , Comptfttionei., Ofienfio orna-
mentorum , Pwiufio y tub* eantus , ?*
Yerfa ?rflMUri iil '<:■
<.. /<; ?dpparatus & Invitatib'.' ■ ''?'■

Ante pugnam moris , (a) ut Edi-
tpr iibcllos proponeret , in quibus dies
futuri muneris , item nomina & pa-
ria giadiatorum : - fcilicet alliciendz
plcbi , & exfpe&ationi commoven-
dae. idvocabanr, Pronunciare munus t
Oflendere muntis , Preponere munus .
Seneca vocat EdiSla. Edicebantenini
defcribebantque futurum munus in ii-
betlis, quos tamquatn iudorum indi-
ces vendebant defcribebanrque palam ,
?1' ? - ut .
1 ■ — ■' ■*

( a ) Libelti giadiatorii.



■ Libtr Sccundus .
?t in provincias mitterenr




cos abfcntes . Libellum muncrarium ap-
pofite vocat PolJio .

. N ec vcro in Jrbellis folumpronim-
ciatio ha-c munerum , fed eriam |?)
in tabulis&piflura. Pingi , inquam,
jubebant habirum formamquepugnan-
lium gladiatoriiHi, irem loci , mune-
wfque. totms . PifturK hujus primum
auctorem Plmms facit C. Terenriuns
Lucanum. Idemque in Venatione fer-
vatum cfTe, exCapitolino difccreeft.
Et hodie ferTant noftri in iflo Ba-
tualium ludicrn , quod Gladsatarium
vocant; etfi pnfci iUius vixumbram.
Atque hjec ante .nuneris tiiem.
Pampa & TtaduBio,
Al die ipfo-, gJadiatorts ordine de-
duci in Areuam mos fuit , & {b)
inibi folemni quadam pompa circum-
duci . De q/ua traductione Quintilia-
nus : Jam ofientata per Arenam peii-
turorum corpora mortis fita pompam du-
xerant .. Ad hanc traduflionem ctiam
accommodatur illud Capitolini , Fau-
fiinamquondam, cumgladiatorestran-
fire vidifTetj unius es his amore ac-
cenfara..



O



Com~



'{■) PiSltt ta&uU gladiatorum.
(b) PompM gladiatorum .



514 De Gladiattribns

Compofitio. _

Poftquam introdufti , pana inter
f e (. a ) componebantur, flve utGra:-
ci decenter appellant , . Hoc

enim dicebant , Campontre , ComPa-
rare eriam, item Committtrt . In hac
compofitiorie prima Editoris cura, ut
pares cum paribus confligerent t at-
que adeo id voJebant ipfi gladiato-
res.

Armorum tflenfio .
Poft comparationem , gladii arma-
que , quibus pugnaturi j (^) Mune-
rario oltendebantur , explorandi cau-
fa, & an fatis acuti . Facit ad hunc
im ulgarum adhuc ritura , quod Dio
fcnbit, gladios acutiCfimos Drufianofi
yulgo vocatos : videlicet , quia cm-
delis rile & cruentus editor acuriffi-
mos lemper exigehat . Contra jenif-
fimus Marcus Imperator , qui fer-
rum acutum nemini gladiatorum per-
rniilt .

Ptitlttfiones .
Ipfl pugnx prarmittcbatur [*)Fr?*
lufio. Quidam enim arte quadam jx-
ciebanr haftas ; quidam ( Telnr fc-rie-
bant gladiis : fed hafta: illar pnra? *
ferro , obtufi gladii ; demque prolu-
de-



( a ) Compofitio . ( b ) Arma infpe*
8*. (c) Prttufin fi* PralHfio.^




Liber Secundus .
<!ebant &cludebaot. Prarlufionis
vocat Symmachus; oui prarmiftii




gitimo cerramini. Sed ille de Ven*-
tione aut Circenfibus intelligendus ■
Cladiatores illo ipf 0 die m lgnx pro \
iudebant. r

Pratlufio autem in Hafth , Rudi-
*?j,^m/j,Pratl>identes Hailis, Qtiin-
tlhasus vocat [*] p,lari os ,
Mat$res , qm ea , qu* emiferant ,
ita librabant, utvenire in manus vi-
derentur , quaqoe juberentur decur-
rere . Rudes autem Seneca appellat
Luforta ula five arma .- Tertullianus
Exercitatoria teln . E contra , vera &
acuta rela , Decretoria : forre iueo
quia harc velut decrero Prartoris five
Editoris dabantar, portquam infpefl*
?cnter & probata . Eadem Artnapu-
gxatorta dixerc . Seneca Pustiatarium
muvronem dixit. Prarluferunt itern ar-
mis : Nam parmas aut clypeos in al-
tum jaciebant , recipiebanrque cum
vemiftare ; nec parmas folum , fed &
haftas, ut dixi , fortaffe & gladios .
Id vocabant preprie Ventilare . (i)
Hoc ergo *rat Prxludcre : atcum de-
fierint, dieuntur eiufiffe , aut dclufif.
ft . Nec abfimiii notions Litus defi-



(a) Pilariiqui, (b) Ventilttre quid.




O 2



Digitized by Google




316 De Gladiataribus
nicbat Aquilius , qua flufrus e!ud?-
ret, id eft , ludere defineret . Plinius
Ddudere videtur dixifle.

Tuba cantus.

Caritus tuba; fignum fuit commif-
fionis & verar pugna:. Idco Apulejus
(a) Tubam terminntem appeliat , quia
primitias & iudnca certaminis finiret
terminaretque . ldque tn omnibus lu-
dis faclitatum , etiam fcenicis.
Aima verfa .

Dirempra ergo prarlufione , abje-
ftifquc luforiis armis, (b) tranfibant
ad vera. Atque hoc efl , quod Dimi-
cere ad certum , Tertullianus vocat ,
Appellabanr id etiam, Puprtare verfis
armis , id eit , tranfmuratis .

2. OUJE IN PUGNA.

Componcbant (c) fe gladiatores &
colligebant in arma, mira arte cura-
que fui defendendi , alterius peten-
di. Necmirum.- nam gladiatori com-
pofito ad pugnandum ha>c propofita
fors elt , aut occidere , fi occupave-
rit ; aut occumbere, ficeflanr. Hanc
cx arte pofituram vocabant Statum :
(d~) &l In fiatuflare, Curar-enim iis
fuit , atque adeo laudi , manfifle in
flatu,

(a) Tuba terminalis . (b) Arma
verfa . (c) Modus pugn* . (d) Sttre
in jlatu .



Digirlzed by GooglA



1



Liber Setundm. 317
rtatu . Immo nec lxC\ deferebant .
Idem eft , Stare m gradtt . Hincapud
Tertullianum Jegimus , De pradu pcU
lere , Cedere de gradit , Confiruere gra-
dum . Cicero ctiam ab hoc gladiato-
rio more elegantem metaphoram plus
femel ufurpat , Dejici , Deturbari ds
fiatu animi , de fiatu nientis .

Cum hoc modo igitur pariain fla-
tu; petebat alter , vitabat alter . Et
hoc proprie dicebant (*) Petere: &
iftus ipfos Petitioms . Videntur etiam
appellafle conatus invafionefque fingu-
las , Manus . Unde Seneca dixit ,
Manitm mittcre . E(l igitur Petere ,
arena: verbum : etiam Rcpetcrt : fic
enira appellabant gcminare iclum,

Ha:c invadendi .verba : at vitatldi
cavendique, Exirc ; etiam Exccdere .
{b) Prudentias & Manilius idipfum
Ludere , vel FAudere dixerunt. In vi-
tando pnrcipua cura , ut latus tege-
rent . Et latus certe adverfarius ma-
xime petebat . Nec rarum erat , ut
cnm plura paria pugnarent, vuinera-
returquifpiam per alterius Jatus . Urt-
de Per altirius lattts peti , dicebatur .

Cum (c) quis Irefns effet, aut cc-
cidiftet , vos adverfarii infultantis ,
O 3 aut

(a) Pctercquid ' htt . (b) Exirt^urd.
( c ) Quid in vulnere 0" Ujhne. ,




3i8 De GUdiatoribus
aut acciamantis vulgi erat : Hoc ha-
bet\ aut Gmpliciter: Habet . LneU ??-
tem & mortis metuentes gladiatores
Qibmittebant arma , id fignum victi
fraftique . Solebant etiam digitum
toliere gladiatores , cum fe viftosfa-
terentur, & veniam a populo oJten-
fione digiti poilulare . Hinc prover-
bium, Dipitum tollere . Nec ideo ta-
men Hberf , a nutu populi pendebat
inors eorum vel falus : five etiam
ab Edicoribus . Imperatori etiam ,
cum prjefens , femper jus liberandi .
Quinimmo'& folo intcrvenru fuo . Ha:c
liberatio /C<0 Miffw dida. l diverf*
a Rudi .- nam Milfio ad victos per-
tincbat , Rudis ad viftores . Ulius ef-
feftus , ut ab imrainenti periculo, &
in eum diem durataxat liberarentur :
hujus, ut atatem . Mittebantur ergo-
liefi . ItaqueJIaff miffione dare gladta-
tores , & fin* miffione pugna , non
aliud , quam ad certam mortem dari ,
nifi vincas ; jus non effe vulneratos
fupplicefque liberandi . Auguftus de-
creto prohibuit, gladiatores fine mif-
fione edi . Clemenrer , qucmiam re-
perti faevi Munerarii , qui omnes da-
bant in certam mortem. Qualis Do-
micius avus Neronis.

Po-

(a) Mijfie qnid*



Diyuized tt.Cooglc ,



Zibet Secundas. 310
Populi (?) erga in arena pra;ci-
puum jus, & adejus voluntaiem do-
miniplerurnque fe confarmabant . In-
tercedebat pro viclis lafifque , inter-
fici jubebat idem . Signum , conver-
fus pollex . Hoc Tranquiilus dixit ,
tnfeflii fpcftatotibus dimicare . Caufa
huic malevola; nota; a contrario pro-
verbio, in favore pollices premcndi.
Hinc dicitur , PoHiccm prcmere , in
favoie : nam polles preffus , iignum
Iiberationis . Conrra PollUem conver-
tcre , ininui favere . Hac in re mul-
tum potuit audacia & conflantia gla-
■ diatorum , quxaccepta populo: igna-
via odio fuit .

Poft ha-c ergo fuffragia vulgi , fi
a!ba quidem favenfque fententia , mi-
fer ille mittebatur, fed in eum drem
aut id munus dumtaxat : fin fune-
fta , boni gladiatoris erat decumbe-
re , & libenter fortiterque recipere
ferrum . Id enim imperabatur : ( b )
Recipc ferrum . Iis verbis fubjefta
vis, ut jugulum ulrro priberent, ne
membra contraherent , ne manumap-
ponerent . Mira firmjtas , fi in re
bona feriaque . Et tamen mifericor-
dia ( fi ita placet ] admixta his fcc-
O 4 Jeri-



( 1 ) Pepuli in gladiatorts jut .
[b) Ferrum rccipere jnjfi.



D? GiadiatoriBus
lenbus j fi quis caderet gladiator fa-
molus . Immo & quidam quafi mitio-
res , avertebant fea vulneribus . [ a)
At illuil feritatis inaudita;, perculfos
jacentefque repeti jubebant , & ca-
davcra iclibus difTipari , nequis illos
fimulata raorte deJudcret . Et fuperetr.
alius ad fa?vitiam gradus ; Nam &
manum mittebant in vulnus , & fan-
guine yelut fe proluebant . Nec de-
fuerunt c populo , qui gJadiatorum
fanguinem ex ipfo vulneris hiatu bi-
berent ; cahdum adbuc fpirantemque
contramorbum quidem ; fedjuftaPJi-
nii deteflatione , cum pjagis ne fera-
rum quidem admoveri ora fasfit hu-
mana . Nou ergo injuria in hanc fe-
ralem arenaro illata , una cum reli-
quo apparatu , (l>) Libitina; inftru-
mcnta, ut efTet videlicer quo mortui
Jubito efferrentur . Ab hac re certa
porta in Amphitheatio , qiu LiBiti-
nenjls di?ta.

QUiE POST PUGNAM.
Jam ad exodhim perducla res , &
pugna pugnata eft . Venioadea, qua;
poft pugnam ■■ Pramia & Rudem .

De



( a > Mira crudelitas- .. ( b ) Lihitina
irt Ampbitheatrt*



Digitizedby Googlc



LiSer Sceundut .
De Pramio & Rude .

Pr.vmium victori' duplex : (0) Pal-
ni.j & Pecunia . Nam pratter palmam
iifdem & pectinia data . Qua* dona-
tiones effufe creveranc , & cnercen-
dac a Principibus fape ■ Sed & oltra
legicima przraia , corollaria adjicie-
bantur T exemplo a fcena .

Rudem (b ) inrlulgebant gladiato-
ribus veteranis , quafi magitrerii li-
gnum; aut etiam novis, in novo ali-
quo & Itrenuo fafto : idque populo
imperante . Hanc enim gladiator
fians ad crepidinem Circi Tub cir?
cnlo Amphitheatri a populo petere
& impetrare fotebat . Dabar eam
Editor , vel Lanilta etiam ipfe ; fcd
tarnen populi arbitrio aut poitulatio-
ne : quod etiam in aliis prasmiis oU-
tinuit.

Rudis meniio apudr omnes fcripto-
res crebra , cujus eflectus , liberatio
ab arena. {c} Qaod tamen aliterar-
que aliter pto condicione gladiato-
rnm . Quidahv enim liberi erant, (,d)
five AucloratK qui arenae operam
pretio iocabant :-ii donati rude , re-
rlibant ic vetcrem prorfus libertatem,
O 5 nul-

[a) Prxmia gtadiotorum . ( b) R?-
de donati . ( c ) Diferimtn in data r Umr
de. ( d ) . Au&oratie .-



■$1Z De Gladiatoribus
nullo ultra vinculo fervitutis. Alii e
gladiatoribus condirione [*] fervi :
hi donati rude non libcrtatem acci-
piebaiit , fed vacatiouem dumtaxat
a pugna ; Laniffaf deinceps , prove
laniftis crant , iloclores tirL>r,um , &
batucbant, non pugnabant. IdtoTu-
tm rueiii Ovidio difla. Quod ft libcr-
tatcm etiam impetrarcnt , mos erat ,
uti pillearentui j id cfl , excmpio re-
liquorum fervorum pillei impofitio-
ne liberi judicsrentur . Itaque Ter-
rullianus bene Rudcai a Pilleo fe-
junxit . {?>) Qux tatnen pramia ne
temere coBferreutur , cautum eft ,
quid in noxiis damnatifqiie fervare-
tur: tempus rudi , tempus pillcoprar-
fcriprum .

Qui donati rude , O) Mudtaru di-
fti : ii *on ulira depugnabsnt , nifi
pretio aut fponte inducli . Moris et-
lam fuit , titi gladiatores emeriti ar-
ma fua fufrjendercnt "ad Herculis j
facra vidclicet ejufmodi gyrnnafio-
rum Dco . (ef) Nam ?: atbjeris &
gladiatoribus Hercules prarcffe puta-
batur ; qui iacta ejus lcilicet & ro-
bur armuiarentur , Igirur ut in Circo
Nc-



( a ) Servi* . t b ) Damnatis non te-
r*tte ilaia . [ c ] Rudiarii . ( d ) Htr-
tuies aitittarum pntfis'.



Digithzed by Cooglc



Liber Secundus . 'j2j
Ncptuni , in Thcatro Veneris : fic
in Amphitheatro Herculis ardes vul-
go.

De fludiis & faEiionibus irt Arena.

Viliffims anima- addifta? his Ju-
dis , & velut confecratx , (<0 in
partes diduccbantur , & magno fiu-
dio huic generigltdiatorum favebanc
aut illi . Atque uc in Cireo alius in
Venetum pannuni , alius in Prafi-
num pronus.- fic in Amphitheatrohic
in Threcum armaturam , alius in Myr-
millonum auc Secutorum , Hinc Par-
mularii faucores Threcum di?ti , quia
parmx favebant .■ Sc fimili modo Se-
cutoriani .

Sed & (6) fponfiones interpone-
bantur vulgo, utcr vinceret. Etvul-
gus hxc tanruni? Principes immo ipfi
imbuti hoc favore vel odio . Titus
Imperator fiudium armarura; Thre-
cum prse fc tulit Domitianus con-
tra , m hoc quoque diffidens a fra-
tre , Myrmillonibus fautor . Nec fim-
plex hie favor , & in re ludicra Iu-
dus ; |n iram , inimicitiam erurope-
bant , immo caedcm .

O 6 Con-



( a \ Fa?liones in gladiatom.
( b ) Sponfiones .



Cottclujic..



1 Profuiffe potuerunt hsc bellica fpc-
ftacula publice & privatim . Pubh-
ct, quia hujufmodi meditationes for-
titudinis fecerunt ad mortis contem-
wum ; idcoque dari foiebant tempo-

? belli - Privmtim > crai exhortatio-

ad conftantiam .



Digitized by Google



3?S

AD MIRANDA

S I V E
DE MAGNITUDINE

R O M A N ?.
L I B E R P R I M U S.

INter Imperia & Magn"ttuciines T
quas Deus a condito Orbe efle
voluit , eminet & primas fert Ro-
mana . Nulla eaim umquam , Li-
vio tefle , Rifpublica
fanEiior , ?<jc (5oa/j exemplis ditiorfuit*
Jdeo Ammianus Romam lmferii Vir-
tutumque omnium Latem a^pellat ?
Hteronymus ■ a) dupHcem interpre-
tat-ionem nominis , retaptam.
reddit.' Roma, inquitj aut Fortitudi-
nts aomen apud Grxcos. tfi , aut Subii-
mitatis apud Habteai. Jungatur & ter-
tia , quamdederit li-ngita noftra , qui?
Roma GloriieSc Fama nomen elt Ger-
maais , Roem . Quid , quod apud Orien-
tales Indos. Rumes appeliantur [Ofo-
rio ita traditura] mUites boni &for-
tes f

U5 Imerptmiimmnis ^ RQMA*



Digitized by Google



%z6 ^imirandorum
les? an quafi Romani , & admiratio
"vetus apud eos manfit ? an vox indi-
gena id quoque notat?

Ob C " ) dupiieem autera caufam
Romana Magnitudo anteferenda om-
nibus, ob POTENTIAM , & VIR-
TUTEM.

InPOTENTIA In VIRTUTE
confideranda confideranda
FINES, VIRI,
COPI B, & ipfar

OPES, VIRTUTES
OPERA. in fpccie

De his ergofinguiisdicemus, &qua-
fi in- umbra & imagineconabimur re-
prxfentare forn ara faciemque iliani
vetereru, & qualis, & quantaRoma,
fuit.



DE FINIBUS.



Flnes (?) Romana? potentix fiie 1 -
runt amplilfimi , & fpatia terra-
rumac maris, uno velut finu&jun-
flim inclufa quanta in ullo priorum
aut pofleriorum imperiorum nnaquam
fuerunt , Itaque attollunt haud vane
ha:c veteres, & magnifice loquuntur ,
palfiraque illi fermones feruntur : Ro-
ma-



( a ] Propofetio dksnAoram . ( b ] fi-
nium amplitudo.



Libcr Primus . 327
manos Orbis dominos: Solem utrumque
in eorum impcrtocnrrcrc , Sctalia, ani-
mofe magis , quam fuperbe difta .
Non quidem habitata omnia loeafub
imperio habuit, nam mulra fub Par-
thorura jure ad Orientem fuere ; mul-
ta libera, aut fub Regibus ad Septen-
trionem ac Meridiem . Sed quidquid
opportunum aut dignumvinci , vicit:
cairera non tam non potuic , quam,
contempfit, & judicio reliquit.

Illud nemo negaverit , florem A-
fiai, Africce, Europa: in hoc Imperio
tuifle ; ipfa gentium robora , ingenia ,
opes . (*] Termini igitur fincfque Im-
perii , cum maximum & m culmine
fuo fub Augufto, ab Oriente Euphra-
tesj: a Meridie Nili cararacla: , &
deferta Africa; , & mons Atlas ab
Occidente Oceanus : a Septentrione
Danubius 6c Rhenus . Ita enim Au-
guftus bono confilio iniritirit , claude-
re Imperium natur* aliquibus limiti-
bus, Sc cu[!odes ac milites ad eos ha-
bere . [b) Pofteri confilium hoc ne-
glcxerunt_, nec folum regna aliquot,
defunftis "aut everfis fociis Regibus
imperio adjecerunt ; fed etiam ultra 1
terminos , nova.quarfveiunt ,- ut Clati-
dius ,

(a) Impern fines fub Augujto .
t b ) Prol-ati a piftcris .



Bigiiized by Google



5s8 Admirandvmw
dius , qui Britannias in ipfo Oceano-
devicit ; ut Trajanus maxime , qui ab
OrienteArabiam, Armeniam ,_IVIeib-
poramiami a Septentrione Dacia-m fu-
begit . Ita moti prolatiquc tunc ter-
mint trans Euphratera ad Tigritn
irerumque parte aha ad mare rubrum;-
& trans Danubium ipfum totaDacia-
addita fuit.

Provincia Romani Imperii .

In Afia {a)h.zbu\tC'jUhidem , Ibe~
riam , Albaniam , Pontum , Bofphorum^
Cappadociam, Galatiam, Btthyniam v
Armcniam , Syriam , Arabiam , Pals.-
ftinam , Giticiem , Pamphiliam , Ly-
diam , C Afiam totam minorem .

In Africa (?) JEgyptum , Cyrenai-
cam, Marmaricam , Getidiam , -^/r*-
(T^m propriam , Numtdiam , Maurtta-
niam , aliafque niinores aut ignotio*
res .

In Europa(c)ir,7///;iM, Hifpantas ,
Gallias , Inmlpinos , Rhatiam , 7Vbi7-
cwt? , Illyricum , Macedoniam , Epirum,-
Graeiam , Thraciam , Ms/tam , Da-
?tfm , Pannoniam -

Confulro ((/) omifi rnagriam par-
tem, quidquid Infularum mari anibi-
tur. Ea: quara siuhai & magns qtise-
dam



? *) tnAfta. (b) inAfrica. [c]J?
Rurvpa. ^d ), jPrrf/er Infulas



Libtr Primns . 329
dam in toro illo mari mediterraneo
fuerunt, 3 columnis Herculis ad Pon-
tum ufque. p profcfto , quac vel deci-
mam partem- pene pravinciarum- ter-
reftrium a;quent , li Bntannias in
extcriore mari adjungas.

DE COPIIS ROMANIS.

Flnes (a) Imperii Romani mari ,
. amnibus, montibus claufiacmu-
niti , fed Milite & Copiis multoma-
gis . Nam Romanus mos & inftitU"
tio 1 duplici via provincias munire ,
COPIIS, & COLONIIS, de quibus
utrifque breviter dieendum.

Copin {b) nihil aliud funt, quam
perpctuus miles, qui ad tutelam Im- ,
perii , ex inftituto Augufti fuit . [cj
Ea: triplices fuerunt , Provinciaies ,
Urbamc, Claffic* : illa: maxima: , t\-
tera: fatis valida:, & tertite utiles ae
opportuna;. Omnia h*c. ab Augufto,
qui fapienter pleraque in novolmpe-
Fio aut inftituit, aut reftituit, utres
vifat-poliulare .

De Copfis--Pravincialibus .
vMiles ad limites poficus , ubi mi-
nimo oneri fubditis, maximo ufuiin
ho-



(a) Mnnit/o firiium . (b) Copix
quid. [cj Triplices? ■ ., .



33? Aimirandotum
Jiofles effet. [<*] Sub Augufto&Ti-
berio 25. legiones fuerunti portea ta-
men aufle , ur. fub Trajano & Ha-
driano effcnr 301 aut etiam fupra . Hx
legiones Augufti & Tiberii xvo, fic
difpofitse . In Hifpania , legiones 3.
In Gailia ad Rhenum, 8. In Africa ,
2. In ^gypto , 2. In Syria ad Eu-
phratem , 4. In Mcefia ad Danubium,
2. I n Pannonia ad Danubium , z. In
Dalmatia, 2. Sed mutabant interdum,
& ob caufas huc atque illuc ibant ,
aut fedebaac . Et quatnvis legiones
plerseque in caftris, (5 tamen & in
oppidis erant, qua; vaiida aut rnagna,
& ideo motui aut rebellioni opportu-
na . Talis Alexandria in ^gypto.

Sed practer legiones ipfas fuerunt
etiam [ c } cohones focise , aliarque nu-
mero fatis grandi . . Atque alibi in mi-
noribus provinciis folx cohortes aur
sIt fucrunt , ut in Rha*tia , Judea ,
taiibus , & qua; Procuratoribus rege-
bantur. Interdum & in oppidis inte-
rioribus ad coercendum.- ut Lugduni
in Gallia , item Forojuiii , auftorc
Tacito , & alibi .

HzC



(O In pTavinciis legiones 25. (t>) In I
tppidis. [cj Cobortes.

I

I



Hsec ita fub Augufto , [*] fed cre-
vcrunt, uc tetigi ; & primum Ciau-
dius Imperator Britannia domita , le-
giones in ea j, locavit , manferunc-
que . Tum vefpafianus z. etiam in
Cappadocia -■ & Trajanus deindc in
Dacia 2. Ec iilte Copia: Provmctalcs .
De Copiis Urbnnit .

Copia? [?) Urbanx fuerunt , quae
fedem Roma; Sc >n ipfa domma Ur-
be habuerunt : duplici fine, ut Prin-
cipem in ea tuercntur ; & ut ipfam
Urhtm .

Principis cuftodia* tripleic miles fuit :
Prstoriani , Evocati , Batavi .

Pratoriani [ c in 9. cohortes divifi
ab Augufto , fios militum , fide , ro-
borc , & gente . Exemplum inftituri
hujus fuit 1 Pratoriis cohortibus in
exercitu, qua; cird ipfum Imperato-
rem , & ad ejus tutelam erant ; fcd
pterumque una. Augufius autem plu-
res habuit in bellis civiHbus , & vi-
ftor quoque retinuit in pacc , contra
Riocus fubitos, & ad plebem Romam-
que coercendam . Nam fucre 9000.
militum, non robore folum , fed Ifir-
pe & domo eximii; nec capti nifi ex
Hetruria, Umbria , Latia , & Colo*
niis



(a) Legiones auRtc . (b) Copia kr-
ban< divij* . ( c ) Prttoriani qitot .



552 Admirandorum
niis atitiquitus Rnmanis. [a] Ahi Im-
peratores poft Augultum Prsetonano-;
auxerunt . VitelUus videiur primus, qui
16. Praetorias , 4- Urbanas cohortes
habuit [0] Iftis Cailra Prztona tue-
re ad portam Viminalem, ur arctius
& in difciplina haberentur , fecreti a
civibus & urbe .

Evocati , propria qusdam Stiepara-
ta manus, vites ferebant , inftarCen-
turionum, ut circa cubiculum Pnnci-
pis excubias agerent . Horum cohors
una millenaria erat.

Batavi , (O equites peditefque ,
quos Dio equitandi pentiflimos tacit .
Vidcrur autem intelligere fuperiores
illos Batavos, maxime , qui Geldris
uunc accenfentur ; nam mferi & ad
raare , necipfi, nec regio eorum equis
fatis fafli aut apTi . Hos puro haud
minus duabus alis plenionbus fuiife,
& ut mioimum 1000. equites , pedi-
tes etiam olim ad 1000.

Alter nunc miles in Urbe, & pro
Urbe , duplex eft : Utbann , &c Vt-
gilum cohortci.

Urhanx cohcrtcs , (liJTacito 3. Dio-
ni^.esque grandes, atque etiam fu-
pra Pritorianas. Nam harumfingulre
fue-



[a] AuBi. [b] Cajhxcontvt . [c] Evo-
tati. [<i]Batjvi. [e'}Cohortcs Uttm*.



Dlgllized b/ GoOgfe



Liber Primns . 333
fuerutit 1500. miliinm . Earum ofH-
cium pra;cipuum , tucri urbem : id
e(l , motus aut rurbas plebis coercc*
re : noflu circum templa, fora, bafi-'
]icas excubare ; ftationes agere con-
tra grafiatores aut ficarios \ itcmque
Prarfeflo Urbis , qui caput iis erat ,
apparere. Itaque & extra Urbem in-
terdum difpoiiii , cum eius jurifdi-
flio ad centefimum Japidem porrige-
retur .

Vigilum cohortts , [?] & ipfse ab
Augulio fuerunt. Nam is , cum cre-
bra incendia in magna illa & frequen-
ti urbe videret , remedium quccfivit
firmum & perpetuum , militemque ex
Jibertinis collegir , & in 7. cohortes
?ligeflit . Id faflum A. V. 759. Et
quamquam pra'cipuus hic finis tk in-
itituendi caufa fuit ; tamen ferviifTe
ctiam turela? Urbis, & conrra noflur-
nos fures aut grafifatores, noneft am-
bigendum . Minus le&a hsec manus
fuit , & miniflerio potius quam mili-

tia* fafla: tamen ut regi inelius. jube-
ritjue poffent , digefli in cohortes , &c
Centuriooes Tribunofque fuos acce-

pere .

Dt Copiis Ctajficit.
Terreftri militefatts limites, item-
que



[ a] Ceheries Vigilum .



g?4 ^dtnirandorunt
que vitalia Imperii, id eft j Romam
ipfam , raunivimus ; nunc & mariti-
mo, five fluviarili ?iam rriuniarnus .
Nam cum mare medium per totum
illud Imperium iret , cum etiam flu
mina magna clauderent & ambirent ,
utile cenfuerunt, Claffes perpetuasin
urravis parce effe, qua: & piratas co-
hibcrent , & hoftes excluderent ; &
fuis etiam tranfitum aut tranfveciio-
nem , cum opus effet, rlatim tiarenr.
Prudens & pulchra inventio; fuerunt-
que {?) Claffes in ipfo Mari Qua~
tuor : in Fluminibus Tres.

Prima: <\ux majores in marife.
cfferunt , Mifenenfis & Ravennas .
DiclarPrattoriar, forfan digniratis cau-
fa , & quia inter minores alias , ut
Prieroria aliqua navis eminerent : nam
Prajfeclus fane earum non fuit Prar-
tor. Poffunt & exemplo Prstoriarum
cofiortium effe di&z , quia a<i Italia:
& Principis tutelam . (c) Mifenenfts
Claffis apud Mifenum , pulcherrimo
finu , ftetit, & Galliam, Hifpanias ,
Mauriraniam, Africam , JEgyprum ,
Sardiniam, arque Siciliam habebat in
proximo. Etfi autemnaves ibi &claf-
fis , tamen callra etiam in terra , Sc
ad



( a ) Claffes qttot . ( b ) Dit* majarts
in mari. (c) Mifenenfis.



Dlgilized by Google



Liber Primus . 33 j-
ad porturu ipfum fuiflfe , commoditac
corum exigit. In his item portibus ,
prstcr caftra , Pharosfive turresquaf-
dam. ad prarlucendum noelu fuiffe 1
Plinius fuggerit . (a) Ravennas Claffis ,
ari notum & nobile illud oppidum ,
ob fcdem ibi poftea rcgni Gothorum ,
Epiron , Macedoniam , Achajam ,
Propootidem , Pontum , Orientem ,
Cretam , Cyprum , petere direCVa na-
vigatione confueverat . Atque hsfunt
dua: majores \\\x Claffes maritima: ,
utrzque naviura 250.

Scquuntur [6] duse minores : Prior
in Gallia , colonia & porru Foroju-
lienfi : tum ad ipfam Galliam , tura.
ad Hifpania illam oram tuendam .
[c] Efi autem hoc Forum Julii in
GalliaNarboncnfi . Ab hac caufa orbs
illa Plinio Clajfica difla : & Colonia
OBavantrum , quod oftava iegio eo
dedufla . [d) Altera minor in ipfo
Ponto: id eft , in capifc & fonteme-
diterrei maris . Statio ei fupra By-
y.anrium fuit ; 40. navcs roftratas ha-
buit.

Ex Ciaffibus fluminum [c ] prim*
fuit



C a ) Ravennas . ( b ] Dua minores
/? mari . [c] Forojulienfts (d) Itt
Pontt. (e) Claffis pnm* fiuvsatilis.



AAmirandwum
fult in Rheno , per partcs divifa r
pars BonnK & Gelduba;, pars & cer-
to ad exitum fluvii fuit , ubi Pharus
olim , quam nunc Arcem Britanni-
eam vocant . Pars enim hujus Claflls
Britannica difta , quia & in Britan-
niam ea commcsbat . Sed tota Cla!-
lis communiter Germanica difta ,
Altera ( a) Glaffis fluviatilis in Da-
nubio , cujus. navcs vocabant Lufo^
rias , quibus pererrarunt totum am-
nem . Videiur & tertia (i) Claffis
fluviatilis fuiffe , in Euphrate . Quid-
ni in magno .fluraine , & contra Par-
rhos ? Ammiani aliquot loca fuadent }
etfi non cogunt .

Copiarum Summa.
Ha:c eft tota raunitio Imperii , ter-
ra maiique , an non valida , utilis ,
opportuna? Hinc ergo parrium difla-
nim numerus, & totius praifirlii fum-
ma facile patebic cogitanti ■ (r) Jn
provinciis enrm copia: non minus fue-
runt, legionum , cohortium , alarum ,
2jjOooo. aut circa; & Gc , ut nec le-
gioncs pleniffimas , fed 4000. acdpia-
mus . {-d) In urbe ponere Jicet in
univerfurn ad 26000. miiitum : & poffc
Se-



(a) Aiter*. (b) Tertia. (c) Prp-
■uinualiutn, (d) Vtbanarum^ '



Ltber Primui . ' 3*7
Severum vei ad 60003. (a) ln Ctaf-
fiius omnibus haud minus 1 00000. roi-
Jitum remigumquc . ( b ) Ita fient in
uriiverfum fupra 40O000. ordinario-
rum : ctfi Agathias Hiftoricus plures
etiam , & largirer , fuifle affeveret ;
colligienim ex Remanis militibusvult
645000.

DE COLONIS.
Praefidia militum in Jonginquis li-
mitaneifque locis fuerum , pauca aut
riulia inprovinci smediis : tmmo ple-
raeque earumflne miiite & armis ut-
lis. QuiA-trgG tuebarur interiora , &
qaiieta pr*(hbat.'> ?c ) Coloniarum de-
ductio , optimo & fapientiffi-mt Ro-
muli invento. Nam ad irium coufen-
fu referunc"; qui viftis fimtirriis op-
pidis aut gtntibus , partcm carum fo-
litus in Urbem & ad fe rraducere ;
partem illic reiinquere , fed fic , ut
Romanos fuos mifceret , cuflodiam &
Mgimeo, ne quid movererit . Eos ita
mifTos Coloies appclfaverunt , & ab
agrorum novte dedicatione cultura: ,
ipfas Colonias . t ■

( Ratio (fO&modus erat , ut agri
clividercntUT viritim , idque a Trium-
P viris , ■ -



[a] Claffiearum . fb] Omnium.
EcJ. Goioniarum anttof Roniulus .
<d) Ralie Colonias deducend'*



*M, quos gr.ves& ptode.ntes viros
hu.c rei legere (oleb.nr ; qui & fcr

condendom eflet ) difpooebaot , *
iuia ac formam novat quati Reip. da-
bart . Sic tamen , ut omma. Komam
& U rbem matrem referrsot ; iplis quo-
cue loeis , Fora , Capitoln , Jerri-
ila, Curiar, pto illa imagioe effcnt ;
& ingubetnatiooe Duumviii pletifque
Coloniis, quafi doo Coofules , &De-
cutiones pro Sen.tu ■. '

t/nfiMw er gmf* w??<?"""-

Vari. in boe inftituto utilitas . (?)
Priiwa , quod alrevabatur Ufbs ipta
pripceps , & faperfluam niiniamque
mulritudioem , ut fanguinem emiite-
bat Ita victus facilior, ita tprba mi-
nor ; & turbn quoqoe , faciles oriri
ioter tamconfertos. Sed& foboli ma-
E ,s vacabant libenliofque , lic vacui :
Eon alitet quam arbores .01 pl.ntaria
magis fe diffutidunt & propagant ,
ubi io ?fl? non llipantur.

Mlerf (i 1 uiilins ipfos hoites lut
fobditcs tangit . Ubi enim Colomal
fic collocata: , loca ireqoentafeaotur ,
colebanrur, poliebaotur etwm , novo T
rtim holpitum adyentu , & artiom m-



( . ) Pta>n Miinai . C b ) Srnni'
titiliias .



Digllizod by Coogle



Liber Primus. 319
veflu . Divina providentia hoc fine
Grajcosolim inAfiam, Europarn hanc
noftram , iifqtw in Hifpaniam , per
maritimi loca mifit & difpofuit , ut
rudes ferocefque humanitate & ele-
gantia percolerent , atque ad mitiora
ihidia & mores transferrent . Quod
i.dem Romani mox fecerej & iis cul-
tum hunc omnem debet puichetrimus
nofter Europae tracius,

Tertia (a ) utilitis, quar prajcipue
in ocutis Romulc ^ Romanis , pra-
fidium in fubjeiftos . Sparfa ha;c tot
oppida locis opportunis, & in iis Ro-
manus fanguis , quid nifi to r arces
& propugnacuia eranr imperii Roma-
ni ? Dicarpus quidlibet , nihil ram va-
lidnm , quam ralis aliqua dt;du?tio :
& ubi ii , qui agros in alieno accepe-
re , femper obligantur aut tueri jura
imperiumque donantium ; aut pelli ,
fi & ii pellantur . Atque hic primus
pracipuufque afpeflus.

AccelTere tnax, valde aufta re Rq-
jnana, (&) duo aUeri , Prior , utple-
bem inopem & gravem fic exhauri-
rent . Alttr , ut militibus emeritis
pr;rmia Jargirentur . Nam ecce in tan-
ta Urbe, & crefente ctvium tenujo-
P 2 rum

C?5 Terti* uulittts: & Primacan*
fa . ( b ) Dk* alw caufct .



Dlgilized by Coogle



3^0 Adrmrandofum
rum numero ptr tot manumifTiones ,
qu^ ratio alendi aut fubfiftendi fuit ,
nifi ut emitterent ? non aliter, quam
ubi alvearia plena , nova examina in
alia & nova trarisfunduntur . Sic &
occulto Polirico confilio , fentina &
fKX urbis educebatur ; purior melior-
que pars affervabarur . Jam vero in
militibus pulchrum : & quis non li-
bens in eam miliriam fe impenderet,
ubi & poft eam tam magna & certa
pramia elTent ? Agri & Tedes daban-
tur , regimen iliic & honores, pecu-
nia etiam ( nam fic Augu?lus jnfii-
tuit ) ad infirumcnta, jumenta, &Jj
quid opus, coemendum .

Frequcntia Coloniarum .
Ifia fuir dcdufHo Coloniarum , &
caufar, [a] in quibus tamen ryranni
aut violenti aliquot cives fraudem &
injuriam mifcuerunt ; ut Cornelius
Sylla , qui non , iit olim , agros ex
hofie captos diilribuit , fed in ipfa
Italia , quod fciebat milites appere-
re , fedes iis dedit . Quod fieri non
potuit , nifi pacatis fidifque populis
per fummam injiiriam & fcclus ex-
pulfis .

Appianus [?■] auflor efi , 23. le-
gio- ^

[a] Colonra per vim deduBe.
EbJ Coloni SytU.



Digitized by Google



Viber Primus. 341
giones a SylJa fic deduitas , quc fa-
cerent rioooo. cum iis qui adjunfili.
[sj Simile Sc Carfar Julius in pace
& Confularu fectr, qui agrura Cam-
panum & Stellarem 20000. civiurn ,
colania Capuarn dedufta , divifir .
Jciem jam Diflaror in rranfmarinai
colonias 80000. civium diftribuir , in
Carthaginem maxime & Corinthnm.
(6) Auguftus fub quinrum Confula-
tum , bellis civilibus jam finitis ,
i2O0OO.deduxit: & poftea multamil-
Jia adjunxit . Immo in fola Italia 28.
colonias collocavir; quid apuiitorex-
reras gentes, &Imperio tam diutur-
no? Itaque hujus Principis plurimi,
& in toto Orbc fuerunt .■ qnod ipfa
agnomina earum oltendunt. Denique
paulatim ranra frcquenria, at negem
regioiiem , imrno vix regiunculam fiiif-
f e , in qua colonia; aut colonia non
elfet . Tor illis vinclis miramtir Or-
bem compeditum , & aftri&um in
Romana ditioneoc imperio manfiiTe ?
(O Harum aliaarque alia genera ra-
men eranr, & qua;dam Romani , alia;
latini y quardam & Italici juris . Fue-
runt & Patritix , & Equeflres agno-
P 3 mina-



(a) Cxfaris. (bj Augufli. ( c ) Ge-
nera cQloniarum .



DigillzeO by Goo^lc



*&i ' Admimncbrum
nuoBW: hauddubie, inquam digmo-
re5 civium milirumve ctducti

Fuerunt in fola Italia colomac ■[* )
i?. In Africa circiter 60. In Hifpa-
niis ad 30. paulo minus m Galhis \ tX.
id-em de rehqu° orbe ludicandum.
Rati* adfcifcendi gcntcs.
Komani primum ?*) paucuh fue-
runt , & cura Romulua militiam oc
Rempublicam-lfedinavir , vix admil-
lia terna peditum cenfa , Sc equmim
trecentos. At idem ille? cum e vivis
abiit, pedituru reliquit 46000. & equi-
tum 1000. Tantum viri opcfqtle cre-
verunr in annis circiter, quibus Ro-
mulus regrtavir, 37. Hoc autem affe-
?utus e(t apertione (O Afyli , quse
haud dubie aliquid adjuvir, & e vi-
einis, etfi nonoptiraos, ehcuiu Le-
ge de liberis lata , qua juflit quid-
quid natum cflfet tolii , modo ne mu-
tilum aut monftrofnm . (<i) Rccepno-
ne in civiratem , quam nonextensfo-
lum confluentibus , fed viflis & ho-
ftibus dedit . Arque id fanediu re-
tentum Roms, ut e provinciahbus ,
honeftiffimos hoc bencficia civitatis
obli-



(a) Numerus coloniarum. [b] Ro-
mani pauciy quomcda autli . (c) rer
Jjfylam . ( d ) %tt rcecpttMtm exttra-
rum ,



Digitized by Coogle



Libet Primut*
obligafent, & ita fimul fe augerent,
iimul difcrimen , & taciturfi penedif-
fidium ob semuiationem , inter illoi
conciiiarent.

Sed tertia etiaffi ratio augendi ci-
ves , ei inltituto non qaidem Roma-
li , fed Servii Tullii . [*] Ille currj
videret plerofque tunc fervomrn , aur.
bello captds , aiit e prada erfiptos ef-
fe , atqae eos fere e iiberis & inge-
nuis, & ante etiam liberos; humatiuoi
bonumque putavic ifi civitareffl reci-
pere, fi qui a dorninis mandmifTi ef-
fent . Nam Sc Romanis moribus in^
geniifque afTuefacli jam erant \ & fic
fore providebat , utferriper, tamquam;
?x fonte domeilico , proles fcaturiret
ad belli aliofque ufus.

DifEciie id perfuafum primo civi-
bus , & inquinari eo cortfortro vide-
bantur : fed nempe oftendit , & ori-
gine bonos eos eiTe, & jam diu ipfos
etiam hoftes in hoc jus admiflfos : its
eur non idem domellicis & SmS (er-
vis ir/dijlgercnt , eaufarti nullarri efie .
Maxime , eurrt in eorum manu totUTfi
hoc feertefrcium ; & vid?re pofTe , ur.
nec temere manumittendo da-rent ; oc
illos adnifurOs, ut omni fedulitate ac
fide emcrerentur . Amplius , futuros
P 4 eo.s



[ a ] Per receptronem fcrvorum .



344 ^dmirantierum
eos nihilominus velut in cura & clien-.
tela Patronommv & fic nobiliores ci-
ves , in comitiisaut fuffragiis femper
manum aliquam favenrem & obno-
xiam babiruros . Ita illis perfuafutn :
fed Regi in oculis prarcipue Frequcn-
tia & multitmlo civiura , fundamen-
tum omnis potenticE & diuturni fta-
ius ■ [a] Nec tamen ii Equiparati
flatim dignioiibus & veteribus civi-
bus .' rejefti in quatuor urbanas tri-
bus fuere , & invenia ratio, ut mini-
mumin fuffragiis, aut alia publica re ,
pollerent . Quin & a niilitia Jegiona-
lia Sc honeftiore exclufi funt , donec
paulatim nep'<tes ac pronepotes eo-
rum , vcre jam Romanus fanguis ,
pervenirent . Liberti ipfi & Liberti-
?i , veteri quidcm republica , arce-
bantur . Hoc infiitutum , incredibile
cft , quantum civitatcm auxcrit , in
qua aliquot fervorum millia pauculis
annis msnumifla . Neque neganduin
eft , utile initio & prarclarum fuiffe ,
h) fed lapfu temporis ( ut fit in
umanis rebus ) hic quoque lapfus .*
cum jam Syri ? Cappadoces , Afiati-
ci , Graci, Barbari in fervos recepti f
& multi ex iis facinorofi & perditi ,
qui

(a) Strvi mamtmiffi ut hahiti .
(b) Lapfut hujus injiituti .



Libcr Primut. 345
qui pretio , blanditiis , aat & toedis
obfequiis libertatcm meriti , quatn
colluviein in civitatem non invexe-
runt.^Immopereoseffeftum, utegre-
gia illa animi ac morum , Romanaolim
plebs, viliflima fa?ta hominumfit,&
uno verbo , cloaca & fentina vitiorum -
Sed ifla fasculis aliquot po(t Tullium.

Interea profuit largiter inftiturum ,
& effecit , ut cum primo cenfu ac
luftro Servi Tullii 74000. cenfa el-
fent , illo qui fub primis Confulibus
fuit, (a) 130000, cenferentur, idque
eorum , qui pubercs & in vjrili toga
tflent . Poft aiiquot tctates , id efl ,
A. V. 414. cenfa funt 260000. & pau-
lo ante bellum Marficum , A. V. 639.
circiter 400000. paulo minus. At poft
id beilum , fociis ;am in civitatem
paulatinj receptis , crevit valtie nu-
merus , & ad 900000. cenfa . Quid
jam fub Augnfto ? In Confulatu fuo
fexto lulirum cond.idit , quo cenfita
funt civium Uomanorum capita qua-
dragies centum millia & fexaginta
tria. Ac ctiam crcvic aflidtie , & fub
Claudio Impcratore Tacitus ac fidt
auftores accenfenc , iexagies noy.ics
centena fexaginta quatunr millia' .
Ultra quirere fupetvacuum fit , cum
P 5 jam



(a) Civium Romanorum nwmcms.



54^ ?Admirandomm
jam paifim in civitatcm totar urbes
regionelque recepta?.

Ratio transfcrendi populum .

Non e folis civibus Roma-ni copias
fcripferunt. Olim quidem & a Latino
nomine : (*) at poftquam ii ciWra-te
donati, Principum temporibus masi-
me, cceperunt & e provinciis auxilia
fcribi. Augufti id inventum: & prar-
tcr eonfpicuam unlitarem in miiitia ,
caufam occulram etiam Iianc habuk,
fubditos fic cxsrmandi , & quafi ob-
fidibus traditis in fufe cominendi .
Nam quotannis dAtQus iiros habe-
bant , & optimum ac robuftiiTirnurrr
quemque abducebanr . Ira enerves pro-
vincia;-, & ilii qui diiefli, in longio-
quas & diffitas riVas confulro rrahe-
bantur . Non enim facile res novas
audere aur moverc inter ignotos &
alienos. Arque ejufmcdi auxiliorume
yariis genribus magna copia .

Sed (6) jadicio & confilio in hac.
re opus , ne piures fUfcipianmr aut
iraducantur , quam coeriere poffis
peccatnmque a fecuris Impcratoribus ,
qut barbaris receptis , Imperrum &
U,rbem prodiderunr . Afioqui muitum
commodi aut tutciar transJaiio hxc
. ha-

(a) Vnde Romanis auxilia fcripta.
?bj ln/Htuti hujus utilitas -



Digllized by G6og[c



tibcr Primitt, 347
habcre poffit , qua Philippum Mace-
donem ufum JufHnus prodidit . (?)
Parabar, & Alexander fimile , firman-
io Itnperio, nifi mors intervenifTer .
(?) Antipater, qut in partem poten-
tiae fuccefTir, in ittemhoc confiltum :
& Arhenienfium urbfs potens ipfam,
ejufque regimen ditioribus honefiio-
ribufque concefifit ; tenues , & quicf-
quid mopia turbidum , eduxit, & ad
20000. eorum in Thracia , agris da-
tis, collocavir . (O Lego & Tigra-
rem Regem, cuibellum Pompejusfe-
cit, 300000. e Cilicia & Cappadocia
in Armeniain & Mefopotamiam tra-
duxiffe, ad ea loca frequentanda &
riieliori genere inipienda . Et ut vici-
na magis tampoiibus locifque tangam ,
(d) Carolum Magnum fatis fcituin
eli , Sa-xones farpe rebdles translatio-
ne domuilfe , & in BelgicaE; oris po-
fuifle. (e) Ludovicus etiarn XI.Gal-
Jisr Rex, Atrebatium fidei infenfus ,
& quia a vita divelli , quam a Bur-
gundiaeo Imperio malebat , fparfit eos
pcr Galliar Urbes aliquot, & fuos m
locum introdu-xit . (j) Reges Perua-
p 6 ni tra-



(a) fLxrmpla. (b) Amipatri '.
(c) Tigranis. [d) Caroli Magni .
(e) Ludovm XI. (f) Re?nmPer&;



jaS AdmiranAorum
ni traftus novi orbis, quos ingojipG
appellant , pio firmarnento fl atus ha-
bebant , popu)os viflos ftatim cum to-
ta fobo!e transferre ad interiwa ioca ,
& in illa limitanea alios fuos fidcfque
fupponere . Hoc genus Mitima<s pa.-
ttia Hagua vocabant.

46 4* ????rtMrtHr

■L I B E R II.

DE OPIBUS ROMANIS.

IN Romanoranj potentia tertium
OPES . Eas confiderabo PUBLI-
CAS & PRIVATAS . In Publhis .
i. Vetligalia five Tributa . 2. Trium-
pkalet manabias . 3. denique Libtvaii-
tates aut Eroeationes .

1. DE VECTIGALTBUS.
Ve<Stiga)ia (a) ollm fere triplicia,
e Dtcumis , e Pafiionc , e Portoriis .

Dccumtc ,■ (?) cuffl decimam par-
tera frufluum in agris fstivis fibi re-
tinerent. Quid in ea re fuerit, Cice-
ro in Verrinis fatis dixit ; nec obfcu-
rura e?t vel ex moribus hodiernis .

' E Pa-



( a ) VtBigalia tnplicia . ( b ) De-
atma -



Lihtr Stcundus. 049
E Pailionibus genus a]terum 'c!t ,
quod proprie & vulgo (a) Scriptu-
ram appeliabant . Hinc Scripturarius
ager , eft publicus , in quo ut pecora
pafcanrur, certum xs eii.- quiaPubli-
canus fcribendo conficit rationem cum
paftore .

Terrium efi (6) Portorium , quod
fcilicet in evehendo aut invehendo
petidebant. Ftiit(e)& Fertarium anti-
quis , & 'faciunt difcrimen Gioffe ;
Poi-torium , s-eX-; *'v X^en , VcUigal
iKportu. Portarinm, re'x*( -r.u\r( , Yc-
B/gal in porta . Er vero hoc quoque
fuiiTe videtur , ?evo prsefenim inferio-
rc , & fub Principaru, ut & in pon-
tibus, & in viis , & portis adeo op-
pidorum dederirjt, pro trarjfgreffu auc
ingreflii . Iialfa hodie , fed & BeJgi-
ca , hxc non ignorat . Hic funt ilia
vetcra, & Vqc1ij;alia propiie dicta ,
quibus dies & figaciias, addo & ne-
celTitas, aliquid femper addiderunt.
De Trtbutis.

Vccligal plura fub fc continebat ,
fed primo folurn ipfum Poitorium ,
quia id fcilicet e vecTura, unde Ve-
etigal . Grscis etiam hic difcrimen
ali-



(a) Scrfptur*. (b) Pertorium .
(c) Portarium.



Dlgnized by Google



jys ' ddmiran&orum
aliquod , quibus Vcftignl (a) proprie
c(t 7t'*"f, Tribntum ipopc" . Sed & in
re ipfa differunt, quod illud res , &
fundos magis fpeftat & iigac : hocca-
pita ae mobiles opes. Atque ita pef-
firaa condirio corum , qut Stipendia-
rii , ipfi atqne agri eiTent . (b) Td-
les Pceni , Hifpani , & plures , qui
per vim ultimam & bello pertinace
vifti efTent : Nam & corpora five
capita ( u t Larini magis loquuntur )
onufta eranr , & terra ipfa . Hoc au-
tem non Btfi in vere victos , & vi
fubcfitos ufurpatum : olim quioem ,
fed Imperatores , & ipfe Augultus pro-
duxerunr, & valde hxc tributa dila-
taruut -

Magnitudo VcBiga/ium .

Sola Afia (c\ pro veiftigalibus pe-
pendit annua 20000, ralentum , id eft ,
H. milliones , ( juvac his compen-
diis , vulgaricer magis quam elegan-
ter titi ) Pompeji & Sylia: tempore .
Decumas unius (d) Sicilia? , atque
eas tenuiter arrlimatas , Cicero fuiffe
dicit conagies HS. quod nobis eft
225000. Philippicum . Decumas clico
frumer.ti : & hordei non computat ,

& le- 1



[a] Diffcrunt VcBigal & Tribu-
tum. [b) Qui Tributarii. ( c ) VcBi-
gai jifts. (d) Sicilia,



Digliized Dy Google



LiBer Sccnndns . jji
& leguminum: quid jam vini , olei?
quul Portoria , & Paftiories ? Valde
Tenui ore arque animo eft , qui nort
aullt concipere h;rc univerfa ex pro-
portione, fupra quaiiringenties , five
cnum millionem. AtquiSicilia quan-
ta pars fuit Romaniillius orbis? pro-
fcfto nsc centefima qnidern. Hinc li-
□uet-e poteft magnitudo reliquorum vc-
ctigalium per Orbem .

Sed ex Portoriis etiam conflare m
parte poteft magnitudo ve&igalium.
( a ) Umis portus Syracufanus ex unius
hominis Vtrris exporrationibus pau-
ctilis menfibus , idque es Vicefima
tantum , perdidit fexaginta HS. quse
funt more noftro circiter i^oo. Phi-
lippsi. Quid ergo rcliqui portus , in
omni evt-ftione , inveitione , & in
torum annum .-' pra?fertim nbi Oelava,
ubr Quadragefima ( ut iaCfum eon-
ftat) ca-piebatur. (i) Harc enim. pro
Iocis, aut mercibus, fed & tempori-
bus varialTe opinaudum eft ; maxime
tamcn pro mercibu? , & ut gravius
vcirigal folvcrent peregrinar, ad de-
licias magi;aut pompas, quamufum
invecta; . C. Ca;far ejus rei au?tor .
Quaa haud dubie ipfa Italia etiam pe-
pen-

(a) Ptrtoriam SyracufaWim ■
(b) VtRi&al ex mtrcibks pcngrims.



Digilizad by Google



35* Admirandornm
peudit , ctfi reliqua porroria , fege
Mctelli, in ea fubkta eflent. Hac
fatie tnagna fuifle , quis poteft ambi-
gere , ex pretio & copia rcrum? Nam
yemma* , lapides , vefles ? ebur , man-
cipia, aromata, unguenta , & plura
ejulmodi exotica inferebantur : qui-
bus fi Oflavam imponis , quanti ea
fint 1

De Capitationr .
Capitatio, feu veftigal capitarium
vel maximum cemflimumque fuifle
arbitror , fed in modo , tenebras &
nubes fuas habet . (?) Videtur autem
centelima impofita pro ipfo capite ,
ctiimatione omnium faCta : ut fi icaoo,
aureorum in cenfu habea-n , foivam
cx ii$ anhua centena . Hoc placeat ob
atqualiratem , & quii pauperes & te-
nues non fic prefli , quam ft uoitarme
in omnia capita indifcrcttm futflec
Tributum . Sed alia funt qus refellunr,
aut certe morantur. Quid enim tuni
fervis fiet. 3 quid filiis familias gran-
iioribus? qui pcculium fuum nullum
habcnr. Sed de fervts refpondcri po-
teft , dominum dependi/Te in fiio ca-
pite , dum eorum ariiimatio ceufibua
ejus accciiit: & ferui alioqui in jure
caput utja habere fcribuutur . Quod
sd



C * ) Ratio Capitationit invcjligata.



Dlgnized by Coogle



Liber Sccundtis, jjwj
ad filios, ccrtum clt , parentes pro
iis exfolvifle. Probabile ergo videtur,
Capiiationem fuifle ex cenfu , non
unifoimem .

Multum rediifTe ex ea , (a) muht-
turio capitum dicet, qux in Romano
Orbe. Soia iEgyptus 750. mynadas
( id eft , 7. miilioties cum dimidio )
hominum habuit , Alexandria exce-

fita , tjurr & ipfa aliquoc centena mil-
ia habuit .' Si igitur talis illc lEgy-
ptierum numerus , facile intellettu
efi , in quantum creverir capitariurn
hoc vecligal ex 300. non minus mil-
Jionibus hominum, quos in Romano
orbe fuilTe, ratione colligitur.

Tributa, (?) quse iEgyptus folvit,
Ptolomsi arvo , fuerunt annua rigoo.
talenta , id eif , 7. rniljiones & femif-
fis. At cadem Augufti & Tiberii kvo
ad 10. aut 1 2.milliones produfla fuif-
fe credendum efi . (e) Galha quoque
videtur primo reddidiffe quater mil-
lies , id e(l , 10. milliones ; poftea
ha:c tributa aufta Jargiter, & vel in
duplutn ab Augulto, ad 15. vci 20.
milliones. (d) Jam fi fola: iEgyptus
04 Gallia; ad 30. aut circiter miiiio-
nes



(a) Capitum mnltitudo . (b) Tri m
huta Mgypti . (c) Gallis. (ASuivmat
tibutorum .



354 Admirandotum
3s pependerunt , quid cocus Orbis rir-
liquus? An non Syria & Afia ran-
tum? Africa & Hifpaniar 1 Grsecia &
Illyricum? Infula* omnes fimu-l. 3 Ita
ut fupra-igo. milliones fiimnSarft tri-
bucorum fuifTe afTerere poffimus .
Quod vel hinc *coJligi poMll , quod
Vefpafianus inirio flacim PrincipsrtuS
profefTus eft , quadringertties miilies
opus efife , ut Refpiiblica ftare poffit.
Sunt ipfi iooo. milliones noftro ritu ■.
Unde fic fubito parandi , (i non taies
tantique reditus. 3 - Sed & nortro arvo ,
(ut definant obloqui , qut noltfa aut
nova tantum cogirant) Rex Sinarum
accipere in tributo annuo afferituf
izo. milJiones . Ec Sinas aliquis ad
tociim Romanum orbem comparabit?
De &rario militari .

Auguftus iJIe, qui valde rcm Ro-
manamaui-.it, etiam onera , Sc hi?
quoque pro nomind fuo fuit, Nam
is jErarium militare feorfim inflitoi: ,
& ad id explentium reditus novos &
certos. (?) Ii cripliees : Vircftma ,
Vtceftrmquinta , Centefima*

Viteftma (b) fuic harreditatutn &
legatorum , qua? cuique obvenilTent
teltamento . Deus bone? quanta &
quam

(aV Rtditns JErarii. (b) Vicefma
hxrcditatum .



Libtr Stfttnduf. 355
quam ercfcra ea , vel in Roma tan-
tum? Quot iJlic divitia;, & quotiei,
per captaturas & sucupia ad exrcr-
nos translatsi* Solvebant igitor farpe
Vicefiinam . Excipiebantur tamea
proximi fanguine jurjfli , & paupe-
res , quos boc onerc Jiberarunt . At-
que ut verum farear, hoc tributi ge-
nus imitabile vidctur, nec grave e-
tiam peudcrjtibus ; cum lxtiria ma-
gni Sc inopinati farpe provenrus oh-
ruat vel minuat fenfum infeiendt.

VicefimaqutHta ( a ) erat mancipia-
rum , anno poft Vicefimam inftiruta.
Quaiui hoc veiligal fuerit, is agno-
fcet, qui crebra mancipia in Rcma-
do orbe , crebram mutationem, &
maxima deinde eorum "precia c^ita-
bit, Quis nefcir,* Daphnidem venifle
3700. feftertiis! 1 id. cir, 7517. Philip-
pais cumdimidio: grande pretium in
uno fluxo & motrali homme , &quem
folus Grammatici utulu-s commenda-
bat. Ab eadem clafle &. arte LzliuE
Piarconinus , emptus 200000. num-
m urn , qus funt 5000. Philippaorum .
Jam Calvifius ille Sabinus plures ana-
gnoftas habuit , & lingulos 100000.
emptos . Quot aurei igttur prodeuot
e talibus fmgulis 1* quoc cx millenis



(a) VtccfimaquintamansifrwXHm.



35<S Admsrandorum
aliquot, qui , quoridfe penedixenm,
vajniebant? Et Jurifconfulri quidem
pretia fcrvorum dcfiniunt in commti-
tii aliquo 20. aureos ; in artifice , Me-
dico, Notario, Eunucho 30, 50. 6<s.

Centefima (a) rerum venalium fuit .
Si omnium autem venalium , qua ,
& quam infinita fumma fuit ? Si in
auftiiine rantum , minor , fed & fic
grandis . Harc de ^rario militari ,
qua* propric quidem ad ipfum facie-
bant. Alias non nefcio^ & pcenas fi-
ve muklaslegum; item damnatorum
confifcationes fzpe in hoc a:rarium
relatas.

De Metallis .
In iila re pccuniaria , non omitten-
da _?jfa ejus materies, Mctalla: ma-
gni ex iis reditus , ^& in variislocis;
& reditus quidem innoxii , (_&) ju-
fli , & line onere fubditorum . Ter-
ra,_benigna illa mater , h;ec quoque
nobis donat . Aurum per bella qua:-
rcre, nefas e(i ; per maria , pericu-
lum; per fallirates , opprobrium j in
fua natura , jufHtia Sed nefcio ta-
men , an non fa*vitia aliqua admix-
ta. Nam multa millia hominum huc
adigebant , quofdam mercede condu-
flos,

( ■ ) Centeftma rerum venalium .
(b) Reditus ex metallis jufti.



■ — -- DiguizeO by GoogJ^,



Libtr Setuudus. "357
flos , pkrofque daronatos-ad metal-
la , quos in fubterraneo illo carccre
fames, Jabor, vapor , & ruina fxp%
etiam necabat. ..igyprioruni hoc in-
vent?m fuit. Atque hi tali interdum
numcro apud Romanos , ut Polybius
ad Carthagincm novam , fcdinis in
Hifpania , non minum 40000. homi-
num fcribar affidue in opere verfari.
Plinius etiam netat , Cenforiam le-
gem fuiiTe , qua cavebaiur , ne plus
5000. homimim in opere Pubiicani
Jiaberenr . Nec id credito miferario-
ne aut cura pereuncium faclum , fed
caurione, & difpenfatione operis , ut
lic in una condufrione Pnblicani to-
iuni aurum exhaurirent . Itaque lex
jn elocatione dicla fuit dc numero
opeiarum.

Ex hac quoque metallaria parte igi-
tur magnum uberemque faflum qux-
flum , & nollra setas doteat ; maxi-
me cum pulcherrimas fcecundilTimaf-
que ( a ) fodiras vaiie haberent , ut
in Hifpaniis , Galliis , Norico, Salaf-
lis , Jllyrico ; Pannonia , Thracia ,
Macedouia , Proconnefo . Habuit &
Italia, pucatque Pltnius , aliam nul-
lam fcecundiorem metallorum quoque
lellurem elTe ; fed jnterdifto Patriim
cau-

[ a } Mnltitudo fodinarum .



Digmzefl by Googlc



558 AdmtrmndoTum
cautum , uti ci , vclut parenti , par-
?retur . Prater hxc fuerunt & Cre-
jaria: , & Picariar , Salinariae , iEra,-
riac, Ferraria; ; & nullum genusquac-
ftus e terra omiffum.

De Vcfligaltbus pudendis.
Ab Augufto & prifcis ad noviores ,
?tque adeo avidiores , veniamus ■ Ve-
fpafianus ( ut eomrriuiiiterde illo Sve*
tonius) auxit tributa provinciis , noti-
nullis etiam dupiicavit. Inpaucisver-
bis quanta acceffio terum , attritio
fubditorum^ Et quidni ilie folita ali-
gerer , vel duplicaiet, qui inftituit&
excogitavit etiam pudenda? ( a j Nam
urina vcftigai commentus e?l & no-
tus, cum filio pecuniam ad nares ad-
Tnov.iffet, in ea re ejus jocus. Origo
huic -vecligaii & caufa, quod in pu-
biico amphorse aut dolia ftabanr ad
minam , reddendam , quam fullones
vertebant deinde in fuum ufum . Prin-
cipes etiam fecuti renuerunr , fiveaii-
xerunt : & videtur hoc fiiifTe trifte il-
lud ( b ) Chryfarsyrum , Hifioriis de-
eantatum ; ut fcilicer qutfque mendi-
eus aut pauper, meretrix , live jam
emerita , ornnis fervus , itemque liber-
CUS , inferrent in asrarium pro urinl
& fter-_

? [a] Vefpaftani Vcttigal ttriWlt&n
(,t>) Cbryjargyrum -



d by Coogle



W fmr >



Liber Stcnndus. 359
& flercore, jumenrorum etiara&cz-
num ; five .in agris , ltve in oppidtt
habitarent . Et homines quidemutriuf-
que fexus , numifma argenteum ;
equus , tpulus , bos tantundem ; afi-
nus & canis, folles fex . Quanta hsrc
pecuma fmlTe debuit , ex omni gene-
re pene viventium. 3 Viri Proceres&
Reipublicae primi hoc munus colligen-
di ambibant , rton aliter quam miJi-
tarem aliquam Prajfeflurarn , aut ci-
vilem mflgiitrarum . O indifjnitas : fed
Frinceps digniratem addebar , qui &
in facrum srarium hanc pecuniam re-
eipiebat. Atque ifli pudendarum for-
dium rucrique exercitores aut eondu-
itores funt, quos ^oticarios Jurifcon-
fulti appellanr .

Caligula ex'capruris pro/titutarum
((i) veftigal inftituit, quantumqua;-
qua? uno concubitu mereret : fcdcum
illo periir, etfi poflea quoque fub He-
liogabalo tenonum ve&igal , & ine-
reirictim , & exoletorum fuit . Ifla
fceda , Sc Romano nomine indigna ,
uec fuftuiit tamen optimus Impera-
ror Aiexander Severus ; fed dumtaxat
in facrum a;rarium vetuit inferri, &
ad inflaurationem Theatri , Amphi-
theatri , Circj deputari . Ex quo vc-
re



(a) Ve8ig*l mentxmum.



Digiiizefl by Google



3*o ddmirtndarum
re disteris , magnum & hoc vecligal
ftnfle , cum ad ranrorum -operum re-
ilituuonem conferret.

Dcopi&ns Imperii Byzantini .

Divitia: Imperu Grarcanici quoque
mirandse: neque faic lubet in rationes
anr vias amnes pecunia; inquirere ,
ipfam dabimus-.

Bafilius (*j Imperaror , qui vixit fub
(annum Chriftianum octingentefimum ,
implevit -rotum ararium , 6t ipfgs adi-
tus viafque, pecuniis confertis ftipa-
tis . Habuit ia thefauris 200000. ta-
lenrum auri , [id eft , 1200. millir*-
nes ] Nam altcrius pecunia: nec nu-
merus iniri pocerac , adeo- ut tcrri
-eam infodcret , ayanis auc repofito-
riis ubique replens . Quin & arculas
habuir lapillis gemrrtjfque precibfis,
plenas , qua: a:quarunc omriino fum-
mam illam auri . O mira, orejicien-
da , nifi e diclis & dicendis fidetn
caperenc , & mutuo fibi atteftaren-
tur. Nam ha;c Judajus fcriptor, tio-
tnine Eenjamin , in fuo Itinerario ,
ab Aria Moncano edito , affirmat . I-s
a?te*annos 400. Europam , atquealia
peragravir, & fcribit feConitanrino-
polim quoque veniiTe, & in ea opes
inenarrabiles vidifle, Dereruntur enim
in

(a) Opes Bafilii Impermtws .



by Google



tibsT Secundus. ^61
in Princrpis palauum quotannl. tri-
buta, quibus turres implentur, coc-
cinea purpureaque vefle , & auro ;
ita ut nullibi terrarum par congefta:
pecuniar exemplum reperiri poflic .
(?) Affirmatur etiam ipfius folius Ur-
bis vefligal , ex foris venalium , &
portu ac mercatorum penfionibus col-
leftum ad 20000. aureorum in fingu-
los dies accedere. Sint ergomenftrua
dooooo. aureorum noftrorum , finran-
nui 7. milliones, & pene quadrans :
feii nempe Byzaatium , ideft, Nova
Roma hoc dedit, & tunc quidem in
fuo floi e , quid autem cenfes illam ve-
terem olim dediiTe, J

1. DE MANUBHS TRIUMPHA- \
LIBUS.

ALia nunc vta fe oftendit & ape- -
rit , laia , trita , & per quam cu-
muli & acervi pecuniarum invefti . 1
(?) Pecuiiiarum t immo vaforum ,
coronarum, veftium, gemraarum,&
quidquid dici appetcndum , aut arfti-
mandum poteft Opes nimirum , qux
eprarda & manubiis per Triumphos
infetebantur ,. Quor autem Uh fue-
Q, runr?



[ a ] VeBigal Byzantinum . (b) Opa
magmt triumphornsn.. . '■- >



Dlgilized by Google



362 AdmitaadorHm
runt^ quam multi , fupra modum &
fidem, uberes divitefque ? Nobis fa-
tis fit tangere , & fpccimem eorum ali-
quot per arrates dare.

Fuere igitur Triumphi a Romulo,
ufque ad extrema Augufti , circiter
312. & ex his primi non nimis ube-
res , ramen modici, & magis magii-
que creverunt. Sub Regibus L. Tar-
qumii Superbi ( a ) triumphus repe-
ritur, qui vifla Sueffa Pometia&ca-
pta , tantum prxda* retulit, utfacra-
tx Diis decimx explercnt 400. ralen-
torum numetum. Ergo fuit incumu-
Jo -000. talentum : id eft , videfqua-
ter centena mitha Philipparorum .

Poft ejeftos deinde Reges , infi-
gnis (b) J?. Papyrii Curforis de Sa-
mniribns triumphus , quo arris gravis
maRiia vis tranfvecla, vicies centum
millia , & quingenta triginta tria
millia . Id a:s redaclum ex capnvis
dicebatur , quos ingcnti numero fub
corona venundabant . Argcnti , quod
captum ex Urbibus erat , pondo 1330.
Summa autem illa airis efficit 25330."
PhilippKos -■ argenti , 13300. Ac ta-
Jes fere, aur minores, omnes illi uX-
que ad Tarentinum triuraphi , qui "in-
cidit

(a) Triumphus Tarqumt Superbi.
(b) Papyrii Cutfwf.



Digilized by Google



Liber Secundus . ^63
■cidic in A. V. 478. Purpura etiam ,
figna , rabul.r , atque adeo quidquid
notabile aut oprabile Orbis , aur in
eo urbs aliqua haberet , perhancviam
portamque triumphalem id Romam fe-
re inveclum.- etfi quardam ctiatn ex-
tra bellurn , vi aut perfuafione magi-
ftratuum .

Jam vero polrquam copiae & arma
extra Italiam inilli , in grandes il-
las , & prifcis opibus , aut viQoriis
quoque inclytas regiones, quid auri ,
argenri , fpoliorum uon relatum.' 1 (a)
P. Scipio ex Hifpama argenti prje fe
in n-rarium tulit 14342. pondo , &fi-
gnati argenti magnum numerum. Ea
pondo faciunt 143420. Philippteos .
Idem icerum , vida Caithagine , in-
tulit in serarium argenti pondo i^ooo,
qua: funt nobis ter & dccies cenrena
triginta millia Philippnm. [?]Atal-
ter Scipio, vi&a & dirura eadem Car-
rhagine, retulit 4470.. pondo. Ea ef-
ficiunt 404700. Philip. Neque mire-
mur , minvis , quam antea relatum ,
quia pleraque urbs , dumcapitur, in-
cenfa & diruta fuit: ita opes perdi-.
xx, aut ruims opprefTe.

L. JEmilius[*j triumphans de Ma-
Q_ 2 cedo-



[ &] P.' Sehionis. ( b ) Scipionis al-
tertus. (c) L.JEmUii.



Dlgilized by Google



364 Admirandowm
cedonibus , tantum priores exceflit ,
vel roagnirudine Regis Perfei , vel
fpecie fimulacrorum , vel modo pecu-
nis, ut bis millies HS. ajrario contu-
Jerit, id ert , qumquagies ceniena mil-
lia Philippum. Nam reperca in the-
fauris Regis Perfei in auro argcnto-
que 6000. talerrtum, id eft , 3600000.
Philippum . Quod fi in folis thefau-
ris & arrario peculiari Regis , quid in
reliqua prxda publica oppidomm , aut
privata hominum fuit ?

Cornelius Sylla , ( n ) etfi fplendi-
do triumpho minus intulit , tamen
tranitulir auri pondo 1 5000. ( 1500000.
aurcorum ) argenti pondo 1 15000.
( 1150000. Philipp. )

Exceffit omnesdeinde (6] Cn. Pom-
pejus, in illo , quem de Rege Mi-
thridate & Oriente duxit ; intulit enini
in ajrarium 20000. talentum : ea func
centies vicies centena millia Philip-
pum , prarter ea , quse in milites ex-
pendit : iis enim folis donativi trium-
phalis nomine Jargitus eft 16000. ta-
lentum , id efl , 9600000. Philipp. adco
ut is, qui minimum accepit , habue-
rit drachmas 1500. Magna harcomnia
Amt , & vere lllo Magno digna : fed
hunc



(a) Corndii Sylla , (b) Cn. Pom-



Liber Secundus . ^rfj
htmc hic quoque ( a ) C. 'Csefar', uri
acie , vicit & fuperavit. Is enim in-
tulit 65000. ralentorum ; efficiunt no-
bis 39, milliones. Ex paucis his vide-
re eft , immenfas opes in irario cu-
mulatas e triumphis , quos non omnes ,
immo nec decimam parrem dedimus .
De Auro coronario .
Aurum ( b ) coronarium dicitur ,
quod fpecie triumphorum vel obla-
tum fuit, vel exacrum . Origo cjus ,
11C focii & amici Imperarori vifiori
coronas aureas offerrent , quafi gra-
lulantes , & meritum ei caput cin-
genrcs , Icaque primo quidem coro-
nx ipite datx, auc miSae : poftea in-.
valuic , at pro iis pecunia offerretur.
Haec accepta'a fociis. , aur fubditis ;
& ficut manubias ab hoftibus lege-
bant , fic fpolia ifia occulta ab ami-
cis. Mos plane vetus, & aGrxcisad
Romanos imitationetranslatus . (c) Cn.
Maniius cum Galiogrsecos viciffet ,
eoque terrore Afiam liberaiTet , in
triumpho tulit 212. coronas au-
reas , pondo : id eft , ut fingula:
fuerint librales . Ita enim obtinue-
rat ,.ut es corona; ante ipfum viflo-
rem lata; in triumpho populo ollen-
Q_ 3 deren-



( a) C. Cxfarss . ( b) Aurum co~
ronarium quid , [c] Coron* Manlti .



DigMiiMl by Coogle



}6o" Admirandorum
dercntur . ]am ante eriata ii> [*J
Quinttii Flaminii criumpho ? corrox
aurex , dona civitaium , rranstats
1 14. In (?) Scipionis Afiatici triumpho
Livius hnmerat aureas coronas 234. Ap.
pianus in [ c J Cafsris 2822. eafque pon-
do 20414. ita ut 10. pondo , aut c ir-
citer, plerafque neeefium fittuiffe . (^)
Claudius curu de Briianma tnumpha-
rec , inrercoronas aureasunamhabuic
ut minimum 700. pondo , quam con-
tuli.t Hifpania cicerior : icem aitcrarn
900. vel poiius 1000. pondo , quam
Gallia comata . Etli non ad ufus ta-
les , fed pompam modo fuiffe fcia-
mus. Sicut & intorque aureo, quem
100. pondo Augufro Galli dede-
runt . Hzc in fpcciem tantum ; immo
p'erumquc nudb nomine , pecunia ip-
fa data . Neque coronse folum ipfar ,
fed aurum aut pecunia ad coronas :
atque id proprie Anmm coronarium .

Non ali iplis viclis ( quod putavic
Servius ) ob vitam hoc aurum da-
tum , fed a fociis aratcifque: ( e ) da-
tum camen in pecunia , ritulo coro-
nario. Et hof prauextu rapinsextor-
fioncfque ufurpaia: . Irhmo vero &
at>



(a) FlaminH. ( b) Scipionis - ( c)
Ctffftis . ( d ) Claudii . ( e ) Auri to-
rrtarii exaSlio%



-Diglllzed by Googlc



Liber Stcnndui. '.367
ab ipfis Italis , qui tamen immunes
talium vicicbantur effe : decretis enim
coronis ftatuifque , pecuniam ipfam
dari fibi curabant. Eo paulatim ven-
lum erat, ut hocCoraiiariuranonmi-
nus triburis fere attereret i nec in
triumphis modo , fed in latiria qua-
cumque , Sc primordiis Imperii dare-
tur ; atque velut honorarium tributi
genus exigeretur . Quid , quod lega-
mus civitates in aliaoccalione , atqite
etiam trifli, coronas hasroiuffe. 3 Ap-
pianus in Syllie funere fupra 2000. co-
rbnas aurcas , magna celeritate con-
feftas, pra-Iatas fcribir.

Poft pra?lationem O) ha: coronse in
templis, & Capitoliomaxime, viden-
enr dicatse . Immo & triumphale ipfum
aurum interdum , aut pars ejus ? ibi
condita : fortaffe ut religio nugisfer-
var-et. Solebant tamen & alia templa
auro coronario exornarc .. At Carfar
coronas fuas in triumpho duftas ven-
didir , & ex earum pretio militibus pro-
miffa perfolvit.

3 . bE EHOGATIONIBUS.

PEragravimus & ?menG fumits
Tnumphalem viam , tempus de?
Q 4 finc-



[a] Qcronx umptis dirat* .



5o3 Admirandaram
fneie, nec addete ultra , fed ero|a-
re . Ne ergo omnis Roma illatiombus
tot auli impleatur , nunc exhauiiemus ,
& expendemus non loculis , fed fotis
faccis : ut ipfum iterum admiiandutn
f,t , unde ad tot eipenfas ullz opes .
Oceanus fi irarium fuiltet , dices de-
ficcandum . . .

Impendia igitur fub Principibus (?)
daplicia fuere , Ntccfftm a , & Arbi-
traritt: ex quibus fane colligas immcn-
fas & vere admirandas quafdara opes .
Dc Impcndiis Nectjfarns .
Necelfaria illa impendia fere tnirm
gcnetum : In Militcm , in Magiflra-
lus, in Fcpulum.

De (i) Militibus res claraefi ; Iti-
pendiis alendos , emetitis profequen-
dos; & id perpetuo, in legionibus &
prrfdiis perpetuis jam faflis. De his
in Mililia Romana dictum, fuprapa-
gina 2*7. .& feql- , ,. .

MaM""" C?) JnpUccs fuetunt ,
in quoVjargitet & ftatirn expenden-
dum : Urbaai & Frminiialcs . Uibams
quidem Augalus inftituit , ad oneta
fublevanda > ad ludos prabendos , &
talia, aliquid dare : pnfertim Prato-
ribus, quafi ex lege. Piovmciales au-
-' .... . .. .tem,

(a) lmpcndiaduplicia. [\sYlmpin-
dia in Mililis. [cj ln Ma?tJI'">s.



DigTHJed by""Gdog[e



Libcr Stcundus . $6g
tem vel plurimum auferebant, utipfi-
plures, & per provincias difperfi . Ea-
expenfio immenfa, vei hoc argumen-
to , quod Cicero L, Pifoni objecit , eun-
ti in Macedoniam , ut Proconfuli , fe-
flertium centics oftogies qilafi Vafa
rii nomine datum. Ad fola vafa , in
quam , id eft , ornatum & inftruftum .
Ec objicit , non quia contra morem
fuerit , fed quia fupra modum . Quid
jgitur ? efto vel centies tantum fum.
ma ordinaria C 250000. Philip. ) efto
vel quinquagies ( 25000. Phiiipp. ) in
tot illis talibus nonne irntnenfum ac-
crefcet? Et ptura accedunt huicgene-
ri , ut Curatores variorum munerum
alendi , vel ornandi ut Lcgati este-
rarum gentium admittcndi , & mune-
randi ; &. quse fcimus in omni Repu-
blica elfe .

Jam.de (d) Populo , perpetui etiara
& certi in eura fumptus , & prarfer-
tim ad alimenCa . Nam jam ante in-
flitutum , Principes tenuerunt , ut ple-
bem cgenam auc tenuem perpetua fru-
mentatione pafcerent ; atque ea labo.
re & fumptu magno paranda , adVe-
henda , & tum gratis diftribuenda .

0. 5 D,



(.a) in Populum.



Dlgilized by Coogle



|



37 o Mmiranderum

De frumentatione .
Frumentatio (a) vetus Romar , &
ab ipfo etiam Senatu . Ille W rebus
& annona arfla , quafi bemgnus pa-
ter, miferitus plebis , frumentum ali-
quando divifit, non tamcn nullo , led
modico are . Accelfere Tnbuni Ita-
tim , &. hoc tam populare libi ym-
dicarunt, variis frumenrariis legibus
latis. Ulttmus in tuc re Clodius An-
Bonariam legcm tulit . ut fiumemum,
quod antea populo femiife aens ac
irientibus in fingulos modios daba-
tur, gratis daretur. Atque hacc ort-
go , rieinde & coniinuatio (<0 gra-
tuiti frumenti fuit . Et ftanm a con-
jgratione Catilinae , m Pratura C.
Ofaris , frumentationis fumptus fuit
,250. talentorum . Id fit trecenties
HS. more Roraano ; rioflto, 750000.
Philippicorum. Quin & fub Impera-
.foribus brgiter crevit , cum plures
adfcripti , & claffes etiam inftitutie
ad tranfvehendum .

Numeius (?) acciuientium ah-
euando ad 320000. fuit . Sed Julius
Cafar minuit . Auguftus dcinde au-
xll, & 200000. fecit. Hi pauperes,
aut faltem qui fublcvari gauderent ,
inter



(#) FrumenUtio vctus. (b) Gra-
(<r]j Qt<i ■ & ?uot acccperiut .



Liber Sceundus , 371
inter quos liberti, & id genus, ma-
xime ftiere . Et fraudes etiam hic fa-
&x : multi enim ideo manurrjiffi,
ui frumentum in fingulos menfes ac-
cipientes , & fi qua alia liberalitas
Principum in paupCres fieret, id to-
tum dominis ferrent, a quibus fafti
funt libcri: fic quos .puderet ipfos e
publico pafci , id fecernnt fuccida-
nc a libertorum perfona.

Diftribuiiofrumenti crat (a) . mc ?"
ftrua: nam in cuj?fque menfis initio
accipiebant per tetTeras; quique eas
habebat, ad Curatores frumenti di-
videndi ibat , munus inftitmum ab
Auguilo . Quatuorviri enim ?rant ,
iique ex honefrioribus , & qui ante
quinquenriium. Pra;tura funfli elTenr.
Etfi PraJeflus etiamannona: proprius,
illuftri honore; fed qui de advehen-
do & adfervando in horreis fatagc-
ret , non proprie dc dividendo.

Ad hanc (?) frumentationetn Au-
gufti tempore ex ?gypto Urbiannua
ditcenties centena millia frumenti in-
ferebanrur.- inrellige, modios. Atqui
Africa jam addenda ett , quse duplum
ad &gyptum dedir. Ex hacigitur ra-
tiocinatione frumentum Urbi illatum
Q_ 6 annuum



( a ) Diftributio mmftrua . ( b ) Fru-
mcntum ad frHment.iticnem fuantum*




37* Admirandatum t
annuum fuerit fexcenties centena mil-
lia modiorum . Sint iil dies circiter
164083. Ingens copia, & qute fufH-
ciat vel vicies centenis hominum
millibus alendis. Nam modius pauio
plus minufve Romanis pendit 25. li-
brasy fed Romanas tamen libras, id
eft , i2. unciarum. Igitur cenfendum
cft , plerofque iflorum qui capere&t , I
Patresfamilias fuilfe , uxprem ,;liberos,
fervulus habuiffe . Itaque largius val-
de quam in unum caput capie-bant :
& videtur teifera five donatio ordi- 1
naria fuiffe in fingulos , 10. modio-
rum . Jam & hoe cogitanduni , plu-
res etiam in confortium hujus fru-
menti veniiTe . An non probabiliter
urbanos illos omnes milites ? Quid
ipfam deinde aulam & Palatinos ?
nonne item probabile annonas fuas
hinc accepifle? An non & Clalfiarios
ipfos in Italia milites >

Circa Flaviomm imperium, non ip-
fum frumcntum , fed [a] panis diftri-
bui ccepit : credo , qiiia Jucrum ali-
quod ex co fifcus captaret, & quo
minore rnodo in plures largitio fpar-
geretur . Is Panis gradilis diclus ,
quia in gradibus divideretur . /dem ■
Fifcu-



[ a j Panes dijiribnti .



/

J

- ^ . ..^^ Digiiized Dy Googk



Libcr Secundus . 373
Fifcalis, quia ? publico & fifco . li
panes fuerunt bilibres . Aurelianus ob-
fonium aduidit , & populo ( a )
porcinam carnem difiribuit, qua; di-
rtributio ufque ad tempora Conftan-
tini fuit, (i) Oleum quoque perpe-
tuum populo dedit & inftituit Ira-
perator Severus . Vinum e:tiam , ut ne-
quid deeffet , Aurelianus iiatuerat ,
ied morte pra;reprus non fecit.
De Impendiis Arbitrariis .
Arbitraria impendia trium maxime
gencrum fuerunt : In Ludos, Operm ,
Dotia .

Imptnfa in Ludos .
Ludos (cj fingularim fi perfequar,
aut exempla accumulem , feorfim
tlieatium mihi ftruendum fit , & no-
vi aliquot fermones . Capita impen-
diorum tangam , de quibus univerfe
fic Laftantius.- Quid dicendum efl de
iis , qui populari Icvitatt dutli , vel
magnis urbibus fujfecluras opes exhi-
bcndis munertbus impendunt ? Item
Ambrofius : Magiflratus in thcatris ,
tnimis, athletis , gladiatoribus , aiiif-
qtie hujufmodi gcnertbus hommttm to-
tum patrimonitim fuum largitur &
prodigit y ut unius hor* favortm vulgi
acquirat

(a) Caro porcina . (b) Oleum.
(c) Impcnfa ludorum. . . _ )



SjJTS^ JldmirattdoTMin
Jtcquirat. Merito dairffiant -noftri Pa-
tres damnofam Jhanc infamani , &
quat privatos- homines bonis per lu-
-dum exuit . Principes ipfos atrcauac
-& delibat. Atque id difcete cum ex
irequentia eorum potes, turo ? ap-
paratu .

Unus Augtrftus [ a ] fecit ludos
fiio nomine quater & vicies ; pro
aliis magtftrattbus, qui aut abeflenr,
aut non fufficerent , ter & vides.
Vix arbitror: ullos ex iftis principa-
Iibus ludis mineris quingenties f aut
j& millics fertertio ftetifie , ( id eft ,
millione ctirr? quadraute", aut & duo-
bus milliontbus cum dtmidio) quod
apparatus & pompa facile perfuade-
bunt . Nam in ipfo Theatro, Am-
phirheatro, aut Girco adornando qut
farpe fumptus ? cum femper gratia
aliqua & illieitum noyiratis in ipfa
ibrma quareretar.

Nero (b ) Theatrum totum , non fce-
nam ejus tantum , auro iflevit &
obtexit . Sed & quidquid illatum
fuir, & omne inftrumentum ac cho-
ragium aureum ; itemque vela, qu*
■fupetne contra Solem obumbrabanr,
purpurea tota, &aureis ftellis inter-
ftinaa.



(a) Ludi Augufti .
(b) Neronis.



Libcr Stcundtts. 375

uinfla. Ex quo & dies ille Aurtus
appellatus .

Quid [a] Julius Ctefar ante Ne-
ronem, & nondum Princeps? h pri-
mus in ardilitate omni apparatu are-
nac argenteo ufus eft ,' ferafque ar-
genteis haftis, laceftere, tum primutn
vifum . Cjefar igitur hoc primits, fed
non ultimus: nam pallim & in colo-
niis & municipiis argenteie jam fcente
L. Muraena , & (?) Cajus Pnnccps ,
in Circo pegma duxit, in quo fuere
argenti pondo 124000. a^ux faciunt
1140000, Philipp. Nec id pro Cajo
aliquo fit magnum . immo nee pro
privato nimium , quia argenrum re-
cipiebant, nec totum peribat, fi ta-
men vellent .

Vis nunc unum & extreraum furo-
r?m? ( c ) Heliogabalus Imperator in
Euripis vino plems navales Circen-
fes exhibuit . Tti cogita , quantum
profufum vini , foflis illis& Euripis in
Circo iia eo plenis , ut naves inter
le concurrere ac certare de velocita-
te poffent . Quid jam dicam tot gla-
diatorgm milJia ? tot ferarum ex to-
to Orfae qusfitarum i tot equorum



(a) CV/-m. (b) Caji.
(c) Htliogabali .




Admirandorum



nobilium? quac in vita aclifque Prin-
cipum aflidua leguntur.

Addo huc Miflilia (?) & fparfio-
nes in populum, id eft, Tefleras li-
gneas cum notis rerum , auc inter-
dum res ipfas , magno certamine di-
ripiendas. Quse itcm velut legitima.
jam erant in omnibus ludis , ad po-
pulutn illiciendum. Horum pretia &
iumptus ex Neronianis ifiis colligan-
tur apud Svetonium; (i) Sparfa &
populo mijftlia omniitm rerum per omnes
dies , fingula quotidie millia avium ,
cujufque generis multiplex ptnus , tef-
fenc frumentarim , vejiis , aurum , ar~
gcntum , grmma , margnrita , tabultc
piEliCj mancipia , jumenta , atque etiam
manfueta fers ; neviffnne naves y inftt-
agri . Noterur hsec jaftatio , quan-
ti ea , & quantarUm rerum. Prieter
aurum , gemmas, margaritas , infulas
& totos agros dedit; infulas nempe
urbanas , & habitabiles domos.

Neque Nero hxc foius , de moie
fiebat, etfi alius largius parciufque ,
pro opibus , prteberet . (r) Titus
fane Vefpafiani filius item prorufifii-
ttic jn IliJjs , 'ijuos per ioo. dies de-
dicatione Amphitheatri fui fecit .



(a) Miffilia & Tejfert,
(b) Mijftlia Neronis. (c) Titi\



Nam




Libcr Sccundus. 377
Nam giobulos ligneos quofdam dc
Joca fuperiorc in cheatrum jaciebat,
qui fymbolum haberent infcnptum ,
hic alicujus efculenti , ille vcltis, a-
lius argentei valis , alius atirei , e-
quoium, jumcntorum, mancipiorum;
qax oportebat eos , qui rapuiffenr ,
ferre ad Curatores ludorum , & ab
iis accipere quamquc rem infcriptam.
Credis tu hsec per tot ilios cenrenos
dies fieri potuiiTe fine impcnfa bis
tcrque millies HS ? ego non opinor :
& ubi fumptus ludorum reliqui ?
Neque rniror jam profefto [aj Hi-
drianum, cum in adoptione Ccjonu
Commodi muha in populum profu-
diffet per fimiles iudos ,. & m mili-
tem 1 atque is Cejonius argro corpo-
re , vitalis non videretur , faspe di-
xiffe: Pcrdidimus quatcr millics HS.
quod popitlo & militibus dcdimus .
qui funt noftri 10. milliones ?

Sed dices, Principum virorum mo-
do hic fuiffe. Erras: [b) dc Milo-
nc hoc jam olim Cicero, tna patn-
monia in has res effudiffe . [ e-] Probus,
filius Alypii, cum ipfe Prseturam ge-
reret , 1200. pondo auri abfumpfit ,
id eft, 120000. aureotum . {d) Sym-
machus



(a) Hidriani. (b) MUonis.
[c] Probi. d) Symmaehi.



57? Admirandorum
machus Senaror, unus e mediocribu?',
in filii Symmachi Preturam 2000.
effudit , id eft , 200000. aureomm .
Ac [a] Maximus, fcilicet e diviti-
bus , item in filii Prarruram 4000. id
eft , 400000. aureorum. Edebant au-
tem Judos Prarcores non cifi 7. die-
bus. Vide dies , vide fumptus: quan-
to immaniter plus olim aliir quanto
fcilicet tunc Refp. florentior, & ma-
jorcs privatim opes . Si igiiur fola
fparfio, id eft, miffilia in populum ,
tanti, quid reliqui omocs Judi , &
eorum apparatns?

De Doms Principum .

Dona fequuntur [ nam de impen-
diis Opertim toto Jibro 3. agetur J
magnitudine fua non jam inier ad-
miranda, fed flupenda. Si quis Mi-
das fuifTe fingatur, qui omnia taflu
faciat aurea defecerit inaurare ,
quantum ifti funt largiri- Pcr Princi-
pes aliquot Jubec ire , & hoc ofien-
derc. _

Ordiar a capite ipfo, [&] Cafare
Julio, qui nuIJum largitionis aut of-
ficiorum genus in quemquam publice
privatimque omifit. Militibus fmgula
?cterdurn mancipia vei przdia vid*
tim.



(a) Maximi. (b) Dona Jvlii Cr-
faris .



Libcr Setundus. 579
tim dcdit . Quirl in Senatum &. di-
gniores? vel invitatos , vel fponte ad
fe commeantes uberrimo congiario
profecutus eft. Nec hic finis, extra
Urbem quoque & Italiam ea largi-
tas fe diffudit: & non miriore fludio
Rcges atque provincias per Orbem
terrarum illiciebary aliit captivoruoi
millia dono offercns ; aliis q?o vel-
knt , & quoties ?eJlent , auicilia
fubmittens ; urbes prspcipuis operi-
bus excrnans . Atque hac privatus
Caifar fecit , & nondum in faftigio
illo principali. Magis mireris, fi ac-
cogites , jam sb adolefccntia profu-
fum huoc fuiffe , & ( a ) grandi a:re
alieno oppreffum : dcbuic enim, priuf-
quam ullum magillratum caperet ,
1300. raleota. Ea funt nobis 780000.
Philippicum. Quid vcro jam in ipfis
magittr&tibus ? materies & caufa
smplior largjendi . Itaque Appianus
lcriait , euntem. ex Prartura in Hi-
fpaniam , creditoribus retinentibus ,
dixiffe joco : Mtlle fibt opus tffe ,
nt nthil haberet : id eft , ut foium
ks alienuni folverct , in fuo nihil
habcret . . Ea reddunt viciesquin-
quies eenrena millia . Auxit etiam
ia Confulatu, & deinceps ad Princi-
patum ,



[a] C*[atis .? alitnum.



Digllized by Coogle



380 *4dmirandorum
patum, ut hominis hujus ingenium
erat , tantum ut daretquarrentis . Sed
unde habuit & repofuit? Non longe
te duxero . Gallias vidc : ifte fons ,
e quo hanfit ; ibi enim fana , tera
plaque Deum donis rcferta eipilavit ,
urbes (.iirfpuit , faepius ob prxdam ,
quam ob deliclum . Denique e tot
pradiis acceflit ingens captivorum
multitudo, e qua divendita pecuniam
redegit .

Sed habet fingulatim infpicere vi-
ri dona. Inlrante civili motu ,
in Gallia cum efTer, L. Paulum Con-
fulem defignatum 1500. talentis fle-
xit , ne contra fc ftarer. Tot talenta
reddunt 900000. Philippicum , id eft,
pene niiilionem ; in virum unum .
Quid jam in Curionem , ut pro fe
flaret.- 1 amplius longe dcdit, acs alie-
nura ejus totum exfolvit ; illud fuit
fexcenties HS. Ea faciunt 1500000,
Philippicum, quid nifi plurium Sena-
torum cenfus ?

Sequuntur [b) Milites, quibus u-
nice fe dedit , atque idipfum privatus.
Certe adhuc in Galiia , cum Pom-
pejus duas iegiones colore belli Par-
thici revocaret ; ipfe , ut animos
fibi



( a ) Dona Cafaris in Senatorcs .
tb) ln Wlitts.



Liber Sceundpt. j8r
iibi pignerarer , fingulis abeuntibus
2<;o. drachmas divifir ; ideft, 25. Phi-
Jippicos noftros . Cogita jam dupfum in
Centuriones , tripium quadrupluraque
in Prreteftos & Tribunos ; valde ea
Jargitio crefcet . Sed quid inipfojam
beilo civili? privatim haud dubie mul-
ra ; communiter hxc largitio fuic .
Vetcranis legionibus decem , prada:
nomine , in fingulos pedites fuper bi-
na feftertia ( nobis func 30. Philip-
piei ) qua: initio civilis tumultus nu-
meraverar , 20000. riummum dedir.
Ea funt ipfi Philippici 500. atque ita
viririm , & in gregariot milites di-
vifi , cLirrj duplum Centurionibus , Tri-
bunis Pra:fectifque aiarum quadru-
plum: prarter hos ergo , & equitcs ,
foii gregarii milites acceperunt 15.
miJiiones ; futlt autem 50000. militum
in decem legionibus .

Atqui an finis eft? immo fub ipfum
idftffl rempus largirionem ( " ) ad po-
pulum extendit . Pr*ter frumenti de-
no? modios , ac totidem oJei libras ,
trecenus quoque nummos , quos pol-
Jicitus olim erat , viritim divifit, ac
centenos pro mora . Populi vero il-
lius , qui frumenrum acciperec , gran-



{ a ] In-Pepulum .



Dlgilized by Coogle



} 8i AAmiran&ffntm
disnumerus, & fubici tempus 520000.
erant.- acccpit trgo Totus populus vi-
ritim 400- nummos . Sunt Philippici
10. Ergo in fummam tres -milliones
ducenta mtllia . Ubi olei deindc mo-
dus 1 ubi .frumenti ? ' nam viritim
quoque denas libras olei , & dcnos
rnodios frumenti elargitus eft .

Aupjiftus non -diuturnitaTe folum
Imperii, (a) fed etiam iiberalicate
patrem fuperaffe videtur. Dona ejus

?usedam antc Imperium, alia in ipfo
unt i & illa magis miranda . Primurn
militibus & Evocatis , quos contra-
xit metu Antohii, adita hxreditate
Juliana , dedit fingulis 500. drach-
mas . Is numerus Evocatorum ad
10000. fuit, ergohic 500000. Phiiip-
picorum. Amphus, eodem pcne tem-
pore , cum legiones Quarta & Mai-
tia ad fe tranfiffent ab Antonio, de-
dit linguiis totidem illas drachmas .■
iterumque cum in armis decurrifTent
& fpeciem pridii perite aflimilailent,
alteras totidcm ; qua: certe fuerunt
ad dictam fummam , & longe fu-
pra , fi Equites & Centuriones fuo
more compurenuir , quod &c in E-
vocatis fieri debuic . Jam vero in
ipfo primo Confulatu , cum fignis a
Muiina



(a) Dona Angufti , adhuc privati.



liber Secundus. 383
Mutina motis Urbem intravit, dedit
qai fe deduxerant iingulis 2500.
drachmas , five 250. PhiJippxos ;
atque ca; 8. iegiones fuerunt ; mi-
nima legionum frequentia furgent
6. milliones , & Equites ac Dufto-
res oinittentur . Ubi autem prxdx ,
quas egit, aut fpolia , quae ccepit 1
adhuc nulia : quo magis in admiran-
dis hx donationes tres , a prjvato
Oclaviano , & fola fpe futurae ma-
gnitudinis, fufcepta: &pcrfefta; I Sed
quarta etiam donatio in privato im-
menfa , aut certc immodica . In Phi-
lippenii prslio , ubi dc Principatu
jfkm vel libertate , hic ipfe 03a-
vianus cum Antonio promiferunr vi-
ritim 5000. drachmas 19. iegionibus,
qua; in pugna crant, Sc aliis 40. qua*
in pracfidiis aut Itaiia fparfar .' prz-
rer Auxiiia , qux haud longe infra
legior.es. Itaque ha;c fumma efi fu-
pra 150. miliiones. Atque harc ille
fecit ante Principaturo ; in ipfo te-
nuit & cucurrit eundem Jiberalitatis
curfum .

Donationes (?) Augufli in Princi-
patu proponimus cx iapide Ancy/ra-
no. ln prima, tx teftamento patris
dedit viritim populo centenos. vice-



f, a ] Dona. Augufli jam Pnndpis .



384 AdmiTxndarum
nos feiterrios . Ii funt 3. Philip-
pici in (ingulos . In fecunda, inquin-
10 fuo Confulatu , ftatim poft Actia-
cam& Alexandrinam victoriam , fub
ttiumphum, 400. nummi viritim da-
ti , qui funt Phihppici 10. nec vi-
ris tantum puberibufque , fed etiam
pueri , in gratiam Marcelli , fororis
filii , adjec"li .' ita ut ad minimum fue-
rint ad 600000. capientium . Fiunc
in pecunia impenfa 6. milliones. la
lcrtia , Confulatu decimo , populo
dedit congiarium bis 400. id eft , bis
10. Philipp. viritim . ■ In quarta , Con-
fulatu undecimo , data: 12. frumen-
. tationes , privatirn frumento coem-
pto . In quinta , in Tribunitia pote—
Itate duodecima , quae incidit in A.
V. 741. cum peregre & e Gallia re~
diit , plebi refovendse & concilian-
dae diftribuit ter uno anno 400. id
eft , Philippicos ter denos , five ia
univerfum 50. In fexta , in 320000.
capita plebis urbanre dedit fexage-
nos denarios vintim , qua: fumma
ad duos milliones , paulo roinus
( .1800000. Philipp. ) fe attollit.' In
feptima , donatione militari iis de-
dit, qui in colonias miffi autmitten-
di , 1000. nummutn y acceperunt au-
tem Writim hominum circiter 120000.
Ifi oflava , in Confulitu dccimoter-



DigwzeO by Googlc



Liber Sccundits . 383
tio, fexagenos denarias dedic !n 200000.
capica frumeniancium . Liberalicares
ejus plures ex facili dederim, uc ipfe
dare faciiis , etiam per ludum & jo-
cum . Cujufmodi ifta 1 Omnibus rjui
fecum pila lufiffent, feftertia 100. da-
ri Carfar Augultus julferat , foli Ccelio
50. Magna donacio in ludrica ifta
caufa, fingulis 2500. Philippici . Ite-
rum totidem Greeculo cuidam pro car-
mine , & audaculo difterio fa?lo-
que-

Aliorum quoque Principum carptim
aut faltuatim quasdam tangam . In 77-
brtio pauca funt , parca ille manu
& re?i'ri?ta fuic ; atque ita moriens
in thefeuris re-liquit .[?] yiciesfepties
millies HS. ( id eft , 66. milliones ,
& 50000. Philipp. ) velut alii verius?
ter & .tricies millies HS. Sunt 81. mil-.
lionee . Quod Caligula non toio ver-
tente anno abfumptit ; ille verb fta-
tim exhauftus & egens, atque ad.ra-
pinas fe vertit .

In Ciaudio [b] notatur prima Iibe-
ralitas in aufpiciis Imperii , cum rai-
Jitibus.oranibus ubique viritim pro-
jnifit 5000. drachmarum , qui funt
<oo. Philippari . Qua donatio fupe-
* R. rat



( a ) Tiberii thtfauxus . [ b ] Claudii

liberalitas, v



1



Admirandorum



rat omncs jam di&as, & fortaiTedi-
cendas .

Ncro (*) fequitur, qni diviciarum
& pecuniz non alium fruftum pu-
taba: , quam profufioncm . Itaque
nepotinos ejus fumptus fruftra colli-
gam , in Sueronio atque aliis patcnt :
quzdam addam , qux magni & Iau-
tlabilis animi funt vifa . Militi Pras-
toriario ob caufam aliquam julTerat
cencics HS. numerari: id eft , 2500CO.
Philippicum. Et cum Agrippina ma-
ter , mirata improvidam forrafTc li-
beralitatem , juffiiTer totam eam pe-
cuniam ipfo coram , in mcnfa ex-
poni & expandi , ut fic vel afpectu
pcenitentiam elicerec : iile raagno
animo juffit alcerum tantum addi ,
& Nefciebam , inquit , tam exiguum
me dediffe . Hoc Nero in militem r
fed quid in regii fanguinis Terida-
tem. p is per o. menfes continuos Ro-
mx , aut in finibus Romanis fuit, &
toto eo tempore immunis habitus
ab o.nni fumptu . Decreta igitur ei
in diem 800000. qua* funt 20000. Phi-
lippa-orum . Numcra in menfem ,
quid ea nifi tfoooco. ? In 9. menfes ,
5. mitliones 400000. Jam ambeunri
tlatum millies HS. quafi inviaticum,



quod



C ? ) Neronii pnfufiones .




Diglrized by Coogle



i



Ziber Sccundus. 387
■quod iterutn efficir 2. milliones &
dimrdium . Atque ifta confpicua &
lignata liberaliras Neronis eft ; quid
minores aliz & fparfar , fed coaie-
fcentes in grandem fummam ? namdo-
nationibus bis & vicies- millies HS.
effuderar . Ea funr 55. milliones .

Severus (a) Imperator Decennalia
Impcrii celebrans , una donatione in
populum , qui frumentum folebat sc-
cipere, & in Prxtonaitos , effudir bis
millies HS. idert, 5. milliones . Com-
modus {b) -vero Imperator pene tri-
plum ejus , quod Severus pofteadedir ,
populo congiarium donavit . Hic de
Opibus publicis .

DE OPIBUS PRIVATI5.

OPes privara & ipfa: magni fue-
runc, & per multos fparfae . Quis
nefcir, Senarores aut Senatorios plu-
Timos fuifTe , & plures longe Equires
Romanos ' Arqui primis illis cenfus fub
Augufto fuit decies HS. fivc 23000.
PhiHppsorum . ( c ) Iftis , id eft , E-
quiribus cenfus 400. qux faciunr 10000.
Philippacorura . Hic cenfus , quem nc-
R 2 ce.Ta-



( a ) Donalio Severi . ( b ) Commo-
tU . [c] Ceofus Scnatorum , & Egui-
tum ,



38S Admirandarum
ceffario haberenr ; quam raulti autem ,
& plerique omnes exceffere ? Ac lubet
pauli fper recenfere hos divites.

Crafliis?cognomento Dtves, dicebat ,
neminem divuem effe, liifi qui exer-
citum, 6. legionibus, &magnisequi-
tum ac peditum auxiliis conftantem,
fuis fru&itms alere poffit. (rt)Inagrit
ilie poffedir bis millies HS. folos ar-
chite&os & fabros in fervis habuit
ad 300. quorum operam elocabat in
Urbe rumis vel incendiis obnoxia .
Quid deinde fervorum ad reliquos ufus ,
oomi vel inagris. 3 Univerfse ejus opes
fuerunc bismiilies, five 5. millionum ,
ditimmus poft Syllatn Quiritium .
Polfc eum plures etiam opulentiores ,
qui ad ter miilies , aut circa perve-
neriint .

L. Domitius, (a) fucceflbr inGal-
liam Ctefari deflinatus,a^ris faneabun-'
dare debuit , qui Corfinii obfeffus ,
ad animandos mihtes , in concione
agros es fuis poffeffionibus pollicetur ;
quaterna in fingulos jugera , & pro
rata Centurionibus Evocatifque . Ac
enim 30. cohortes ibi militum , id
eft , circiter 12000. Ea fint igitur
48000. jugerum ; quid jam in Cen-
turio-



[ a ] Crafli divitit ( b ) Domitif la-
tifundia .



Dlgiiized by Google



Zii/cr Secundus . 389
mrionibus & Evocaris quibus du,-
plum debebaturi 1

Poppaus (a) quidam fub Caligula
poffedit aliquor flumina in fuoorien-
tia, in fuo cadentia, ut loquitur Se*
neca . Oportuit igitur totas rcgiones
polTediffe. Uti C. Antonius ilie , col-
lega Ciceronis ia Cenfularu , totam,
Cephaleniam Infulam , velutproprium
patrimoniuni habuit, atque ibi oppi-
dum etiam novum ftruxit.

Iutet divites; (6) L. Cornelius Bal- ■ ■
bns etiam merito locandus , qui mo-
riens populo Romano viritim Iegavit
denarios 25. five aureum Romanum
unum. Quid putemus nunc hajredes ,
& lcgatarios habuiffe ? (c) Senecara
tcr millies HS. id efr, 7500000. Phi-
lipp. poffedifTc , amicus illi Tacitus
fcripfir , & inimici cum multa invi-
dia objecerunt. (d) C. Lentulus Au-
gttr , divitiarum maximum cxemplum , i
anrequam illum liberti pauperem fa-
cerent , quater millies HS. fuum vi-
dit. Hic ftu-por ergo pofledit ipfos 10.
milliones, Regum aut certe Regulo-
rum opes . ( e ) Pallas iibertus quater
mlllies ia bonis habuit , id eft , 10.

R_3 mil-

C a 1 Poppgus hcuptes . ( b ) Corne-
liui Balbus, (c) Saucr.X*} C. Len-
tulus. (e) Pallas.



Digilizod Dy Google



JOO ' -jidmirandoTum
milliones . Et hoc ipfum de colliber-
ro ejus jEIiq NarciiTo Dio narrar .

Sed aula hos beavit , inquies . Vis
igitur & horaines , non e Senatu vel
aula. p ecce e media plebe unum . Sub
Augufto (a) CXarciliusClaiidiusIfi-
dorus teftamenro fuo edixic : Quam-
vis mulra civili belJo perdidiOec , ta-
raea rehnquere fervorura 411^. juga
bourn 3600. reliqui pecoris 2^0000.
m numeraro HS. fexcenrics, id eft ,
1500000. Philipp. Funerari fc juffic
HS. 11000. (A) Belifarius illefubju-
ltimano. magnus , 12000. puerorum
prupna habuit - Athenaus affirmare
fcribir, quofdam Romanorum-ad ioooo.
aut 20000. fervorum habuiffe ; necut
qusefrum ex iis facerent , fcd ut af-
feclas aut fubfequas. eos modo habe-
rent . De aliis. armentis fimile quid
kgimus ia Vopifco de villa Valeria-
ni pnvata, m qua 500. fervi , 2000.
vaccarum, equa: 1000. ovium 10000.
caprarum 15000. fuere , Etcommunia
ha:c, certe aoa nova , in opibus illo
avo ■

Quid autem, ( c ) quod etiaminfe-
riore svo, rebus & imperio. labenti-
busj magna: ilbtoBes? Mulra: Roma.-
, no-

( a ) Cf?Y? Cletudii- ofes * ( b) Be~
Ufatii feruim (c) Opet <ui inferieris ?



Digilized by Google



Liber Secundus . jqt
norum domus in annuo reditu accipic-
bant e pofleflionibus fuis ad 400000.
aureorum , idque abfque Irumento ,
vino, & aliis fpeciebus , quse fi ven-
derentur, facile trientem a:quarentil-
lati auri" . Secundarix autem domus
quindecirn centenarios. aut decern au-
ri recipiebant . Addam diftinite &
unum exemplum . (?) Gordianus ad-
huc privatus ditiflimus & potentifli-
mus fuit ; in provinciis tantuin terra-
rum habens, quantum nemo privatDs .
Quzfturara magnificentiiTinie gcmt .
JEdiliracis fus tempore popuioRoma-
no iz. munera , id cft , per fingulos
menfes fingula de*fuo exhibuit , itaur
gladiatorum connumquara 5.00-paTia
exhiberet , numquam minus 150. Fe-
ras Libycas una die 100. exhibuit , ur-
fos una dic 1000. & plura deinde ani-
malium nominatim , qua: omnia po-
pulo rapienda concelfir . Amplius de
eo ; in omnibuscivitatibus Campania: ,
Hetruria:, Umbria: , Flaminia* , Pice-
ni , de proprio iilum per quatriduum
Iudos fcemcos & Juvenalia edidilTe .
Qui bene ha;c tollit fingula & penfi-
tat, quique fcic quid fit iudos ohm ede-
re ; nefcio quam trurinam reperietad
toi illa ponderanda aut jeftimanda .

R 4 LI-



) Gofdiani divitia..



L I B E R IU

DE OPERIBUS ROMANIS.

AD O/waducimur, qua: ordine fe-
quuntur . Duplicia autem ifta R'o-
manaopera: (a)Temporaria>&.Diu-
tur%a . Illa , qua: fubito & in breve/
tempus aiiquod excitabantur , e terra
aurlignoplerumque. Ifta , quarinlon- ■
gum , & manfura , ? latere, la^ide 1
& materie firmiore*

DE OPERIBUS TEMPORARIIS . \

TEmporaria [b] itertim dupliciar.
ln milhia , & Extra eam ; at-
que urraque merentur iuftam adniira- !
tionem . Nam five militiam videas ,
quis Foffas, Vallos', Aggeres, & ta-
lia> terrea ; iterumque matcrialia ,
Turres , Teftudtnes, Mufculos , Vi-
neas legit , tsra multa, tam crebra,
& aut itiduftriam , aut vires hafc pa- !
trantium non aftimet & admiremr?
' _ ' Sivc ;

( a > Opera duplicia . ( b ) Oj>era tem- I
t ! ?raria duplicta-*



Digitized by Google



tiber Tertiui. 393
Sive cxtra eam quitiam in volupta-
tem aut fplendorem Uructa , quomodo
idem affecrus non infinuet animo vel
irrumpat.'' De Militaribus jam dicTUrri
in libris Df Miiitia Romina , & De
Macbinis . Igitur pauca ex civilibus
tangam. ,

Inrer ( a ) Opera civiha ludiera
prrcciputE fuere } uc Thearra , Am?
phitheatra, Circi , & magna; ejufrao-
di moles , ftru-ct^ fape in paucos
dies, & pene uc dejicerentur . Duo
excmpla in Plinio , etiam cum ejus,
qui tam mulca admiranda viderataut
leeerar, nimia admiratione . i,&)M.
Scaurus in JEdilitate fua fMt optts
emmum mnximum , qm umquam jue-
rc Immana manu fafia . Thcatrum hoc
fuit . Scena ei iripiex , in alf.tudinem
? t 6o. cdumnmum . Ima fars fcens e
'marmorc ftiit , media e vttre , inaMUo
etiam poflea generc luxutte . Stimmx
tabulis mattratis columna ; tnrx ?8.
pedum. Signa ttrea inter coiumnas fue-
runt 3000. ntimero . Cavea tpfa ccpit
hominum 80OOO . Sed <& reliquus ap.
paratus tantus , Attallca vefic , tabu-
lis piftis , catcroqtie cboragio ftttt , tit
in Tufadnnam viiiam reportatis qux

J_ R y f? m _

|aj Optta ■ eiviUa (b) Thmm?
Scauri.



Dlgitized by Cioogle



394 Admirandorum
fuperjucrant quotidianis ttfus dcliciis ?
hicenfa vttla ab iratis fcrvts , concrcma-
rci ur ad HS. bis millics , id elt, 5000000.
Philipp.

Alterun? exemplum es eodem Pli-
rio, qui jam di&is fubne&it : Aufert
animum , *i dtflinaio itincre digre-
di cogit contcmplatio tam prcdi°<t mcn-
tis , aliamque connetli infaniam e li-
gno. [a~) C. Curio , jh/ ?W/o rii;/"// /'?
Cxfarianis partibus obiit , fttncbri pa-
tris mnnerc , Theatra dtto jitxta fecit
amplijjima e Usno , cardinum ftngulo-
rum verfattli fufpcnfa libramcnto ; ;n
quibus utrifqae antc mertdiano iudo-
rum jpetl.iculo edito y inter fefe aver-
fts , invicem cbjlrtptrent fcenx : &
rcpcnte drcumaRis , ut contra fiarent :
pojiremo jam die , difccdcntibui tabu-
iis , & cvrnibus intcr fe cacuntibus , fa-
cubat Amphitheatrttm , & tjadiaturum
fpetlacula edtbat , ipfum magis auBo-
ratum Pupulum Romanum ci cumfe-
rens .. Quid entm miretur quifquc in ho*
primum ? invcntorcm , etn invcntttm ?
artificem , an au&orcm ? aufum ali-
qusm hoc cxcopitare , an fufcipere? pa-
rere ,. an juberc? fuper omnia eritpcpu-
ii fitror , fedcre auft tam infida inflabi-
lique fede . Eicc Popuius Romanus.

uni-



[ a 1 Sccna, Curionis *



Libcr Tertius. 39 y
smiverfus , veltt duobus navigiis impo-
fltus , biais cardimbus fuflinetur , 0*
fe ipfum dcpugntntcm fpcilat , peritu-
rus momento aliquo , luxatis machinis.
Diferte ifta Plinius, 8c culpansfimul
ac laudans,

Plura hujus geneiis paflim, fed in
circumfufa rerum copia , excerpimus
pauca & eligimus . ( a ) C. Caligula
pontem flruxit in ipfo mari navibus
impofirum , magnitudine trium mil-
Jiarium & quadrantis: ideft, roroii-
Jo fpatio, quantum cft a Puteolis ad
Baulos . Per hunc triumphantis ritu
cum Senatu mllitibufque inceffir, fpe-
.flante roto populoy in eodem epula-
tus , noi5rem etiam pervigiiem egit ,
inter lafcivias &' ludos. in paucis cr-
iam diebus pontcoi hunc totum ftru-
ctum narrant ; immenfum opus per-
pendenii, fed cui iaudem vanitas dc-
irahit ' nam quo fine ftruc~lum , nifi
ut defiruereturr v

Caracalla, (b) qucm aiterum Ca-
ligulam licet dicere, non fuisfolum,
fcd alienis opibus proterve abufus ,
cum adigerer hommes Scnatoni or-
dinis , quoties Roma egrederetur ,
doinos & prfftoria varia ftruere ,
K. 6 itcm



( a ) Pons CaUguU . [ b ] Garacallx
iafama t



30(5 ddmiranderum
item diverforia fplendida , etfi frt
plerifque non folum non af\urus hx-
iurufqueerar, fed ncc ea vifurus . Am-
plius , ubieumque hyematurus erat ,
aut etiam putabatur hyematurus , co-
gebantur Amuhithcatra &. Circos flrue.
rc, nec io fumptnm quidquam ab eo
capientes : & ea ipfa raox drruenda.

DE OPERIBUS DIUTURNIS.
A Damnofis iftis & Temporariis ad
f\ ftabilia & utilia veniamus , &
quai funr perpetua . In hoc genere
niultafunt. [?jRonrsnac magnificenti^,
nec in Urbe folum aut ipfa Italia , fed
pcr terravum orbem fparfa . Licet di-
cere , diyino muncre Romanos daios ,
ad quidquid rude , expoliendum ; ad
quidquid -infe?him , facienaum ; St
ad loca hominefque elegantia & arti-
bus paffim exornandos . Quot oppida
nova ftrucla ? vetera ampiiata , aut
rcparata ? in iis Tempia , Bafiiieie ,
Fora, Povticus , Aquadu&uS , Vix ,
Theatra , Circi , & plura , qua? aut
ufum haberent , aut amcenitatem . Quid
jam privata ftruirura: ? ut Domus &
FU!.e? omnia fplendida , abingeniofi-
jnul Sc preno commcndanda , Non
-pcr fingulas pro^incias, urbes , agios
ibo :



(a) Romana magnijtcgntia*.



Digili;edfly Google



l\btt Ttruns , 397
ibo : folam Romam oliendam , om-
nium operum opus , & in qua fo-
la futt , quidquid ubique fuit . Nam
& coloaia.' fua Capitolia , Fora , Ba-
ftlicas , Theatra , & talia habebant
ad urbis dominte 8t parentis fua; 'rt*
tum.

De Sittt & ftrmaUrbis.
Non fine caufa Dii hominefque
hunc (<i) Urbi ccndenda; locum elege j
runt.~ fahiberrimos colles , ( hodie ta-
raen vix ira funt, fed caufa , folitu-
do & defertio ; tum & aura* e vici-
nis palutiibus vef jrftuani-s ) flumen
opportunum 3 quo ex mediterraneis lo-
cis fniges devehantur , quo mavitimt
■tonventus accipiatitur , C Tibens llk
pater, qui Urbem fecac, latus circa
eam , ut Dionyfius monuit , 4. juge--
ra, Ctre pedes 400, profundus fic , ut
maximas naves fufcipiat & porter )
rr.are vicinum ad commoditaces , nec
expofimm nimia propinquitate ad pe-
ricula clafiium externarum ; (namdis-
ftat id.millibuspafluum, five 120. fta-
cUis ) icgionum Italise medium : In
. longitudine quidem, nam latitudinera
fi fpe&as, finem tenet. Eft & muni-
liffimo loco fita Roraa > nec Alpibus.

folum



Ca) Situs Romx.



Oigilized by Google



39S Admlrandcium
folum ab omni vi fubita, fed Apen-
cino defenfa..

Forma veceris Roitit, (a) qualis
fub Romulo fuic , quadrata . Sed in
fuo flore propemodum rotunda ( etfi
haud jufte camen ) Sc feptcm fuos
colles amplexa , grandemambitum fe-
cit- Scribunt veteres ,. Servium Tul-
lium Regem, ad qumque col!es jam.
iDclufos urbi , duos addidi/Te , Vimi-
nalem & Efquilinum , & ralcm tan-
lamque deinceps fuifle Romam .

Liquet autem , [A] Romam ouafi.
duplicem fuifle : unam claufam mu-
ris; & alceram non claufam, quzra-
men in orbe circumjefU effet , &
continenribus aediriciis inilrucla . II-
la habebat in ambitu 23. miiliaria :
hxc 42. Itaque totus ambitus interio-
ris & extcrioris Romav erat 42. mil-
lianum - Aurclianus vero muros Ur-
bis lic arnpliavir , ut 50.. prope mil-
Iia murorum. ejus ambitus tenerenr ..
Quid miraris.' 3 an adeo tale nihil ali-
bi ? Ecce in ipfa Italia urbs Locro-
rum { nec ea imer. has maximas )
11. milJia in ambitu habuit . Quid
Cartbaginem illam, Roma: a-mulam r" |
24. millia pafluum. circumdedit .- Ipfa.

Con-



(a) Forma Urbis ■ (,b) JmbitHS,
Rom?*



_r. _Diuiu;ed by Googlf'



Libtt Tcrtius . 399 1
Conflantinopolis olim 22. uthacquo-
que parte compar matri fua; eflet .
Denique ad Tartaros & Sinenfes fi
abeas, hodie reperies exempla.

Ifte Urbis. fuit ambitus , [ a ] fed
dcfiit . Nam ecce cum Conftanrinus
fedem Imperii tranftulit , & una fe-
cum tot nobiles familias abduxit ,
frumenti etiam trientem abfiraxit , de-
nique fe ipfum &aulam; nonnepro-
tabile eft, Romam iterum valde mi-
nuiffer' idque in extremis & longin-
quis maxime , ur. folet --atque itare-
ditum^ collapfis. aut disje&is Aurelia-
ni muris , ad veteremambitum & mo-
dum . Nec mihi. ali^uis rurfus dixe-
rit, murcs hodiernos. contra noseffe.
Tunc veteres eos potcs credere ? &
ita nefcis, toties dirutam , incenfam ,
vaftatam , iterumque inftauratam &
refeclam effe ? Noli arbitrari , quod
jti iifdem veftigiis;. nam quafpeejuf-
dem frcquentiffi aut felicitatis ? Im>
ciQ Hoflorius contraxit , poft Eelifa-
rius , Narfes , denique & Pontifices
Romani ; e quibus Hadrianus Primus
muros eos ,. qui nunc exftanr , iocooo-
aurcorum e Tufcia contradis exftru-
xit ?



?aj Valde minutus ?Vo pajlcTisrc ^



4o0 jfdmitandorum

Magnitudo Suburbiotum Romit .

Romam dupiicem haflenus habui-
nus , veteri ambiru , & novo : eft &
tertia qusdam fme ambitu , & qua;
in fuburbiis procurrit. (*) Ea quo-
que ingens , & Piinii imagine often-
denda , qiri ait : exfpatiantia teflamul-
tas addidiffe urbes, PlurtS, inquam ,
funt urbes, & tot quot fuburbia . Quar
Tybur , Ocriculum , Ariciam , arque
alio excurrebant , fed maxime Ofliaro ,
& mare verfus . Illuc vel ad 15. aut
circitermilliaria procedebant : & fitiera
■huic afferrioni Neronis confiiiiim ac
deftinatio faciat, cui ab haccaufavi-
fum , Oftiam tenus mccnia promove-
xe, atque inde foffa mare veten Ur-
bi inducere : etfi non effecit.

De hac niaguirudine jam fuo arvo
Dionyfius : { b ) Omnia loca circa itrbem
habitata fme nwnibus cffe ; in qu,t fi~
quis intuens , megnitudinem Romx ex-
qttircre velit , fru/lra eum farc , & ha-
furum ubi dcfmat urbs , ubi tmipist .
jidta fuburbitaa, inquit, ipfi urbi ad- I
htcrent & inncxa funi , & fpccicmirtr- \
menfa lonsitudints exhibtnt fpctlanti .
Et Ariftides Rbetor , qui vixit fub 1
Hadriano , cum Urbs in fummo flo-
re ,

( a ) Suburbia magna Rorrnt . \h\
M.tgtitndinis tcjlimiutia -



Digitized by Google,




Liber Tertivs. 40 r
rs , haud vana- im > axtijapi'* riixit .?
Tantam Romam ejfe , ?r in quicv.mqite
parte quis confliterit , nibil impediat
& in mcdiet eum efse ■ Qucm locum
harc talia habeant , nifi in magnitu-
dine ifUadttrufta?

Dc Hominum tn Urbe multitudine ,
Opportune additur multitudo ha-
kitantium , argumemum pro magna
noftra Roma . Hanc colligere & affir-
mare pofTumus ex veftigiis Scripto-
rura, quse fagaciter ibo indagatum.

Ex lapide Augufti , itemque e Sve-
Tnnio conftat , , ( a ) 320000. aliquan-
do iuilTe plebis urbana:.- plebis , di-
eo, tenuioris, & quai e publico vi-
fritaret; immo fupra . Conlidera, &
iultitue ratiocinium ; fi tanta multi-
tudo inopum illorum , quanta jam
etiam (A) divitum? Quot illi Sena-
tores aut Senatorii? Quot Equites ,
& ex ipfa plebe honefti ? Vifne i!-
los quoque 300000. fuiffe? age funto
vel 200000. tanmm ; q-irid. conficiiur?
(c) pueros foeminafquc adclendas,- &
quo numero ? piofefto duplo triplo-
que (fi non ultra ) fuperarum .? & ita
ubique gentium aut urbium obferva-
mus



(a) Numcnts plthis . (b)~ Divitum t
(c) Pumrum & fteminarum-..



Diguized b/ Google



402 Admirandorum
mus. Habeblmus jamnunc in noftra
Roma 2. hominum milliones.

Rurfus probabile eil , totidem (a)
Servos Roma: , !quor. liberos fuiflTe ,
immo plures. Nam tenuium quocuf-
quifque fuit , cu: non unus airerve
fervulus? At divites illi agmina eo-
rum polt fe trahebant : nerao certe
divitum iftorum aut lautorum fuit ,
cui minus centenis aut ducenis , qui
in varia fua officia aut munia divifi .
Jam igitur aut4- milliones fervorum,
quantum nec in provinciis quibufdam.
& .rcgnis . (a) Quot jam peregrini
ex toto Orbc Romam vcncrunt ? alii
ncgotii fui caufa, alii publici, multi
& manfionis . Ita femper ea urbs
referta iis , cum hi inirent , alii exi-
rent ; atquc ipfa , ut mare, admitie-
ret, emittcrct, nec crefceret minue-
retve . Itaque Ariftides Romam dicic
effe velut commune totius rerrE op-
pidum . Atharneo Roma eft Orbis
compendium & Epitome. Eadem Ur-
bs urbium dicla , quia videre in ea
eft omnes urbes collocatas ; Nam &
tatx Nationes illic fimul & confer-
tim habitanc . Ut jam igitur hoc
claudam & definiam, putafne & fer-
vos & peregrinos minus duobus mil-
lio-



[a] Pcrcgrinorum *



Dlgllized by Gocigle



Liber Tertius . 40 j

Iionibus feciflc ? Ita in Univerlum
fint 4. Romfr, & circa eam , nec mi-
tius aut cantrafrius pofium . Quid
auccm hoc magnum fir? cum & alias
(?) urbes reperire eft affatim popu-
laras. Cafarea Cappadocia; ( nec ea
inter urbes principes ) 400000. incola-
rumhabuir. Er rmnc ipfum nume-
rum aut circa , Lutetia Parifiorum in
cenfum deferebat ante ultimas iflas
turbas . Agrigentum Sicilia: olim
800000. hominum inhabitarunc . Sed
hodie nonne Cairum in j?gypto fcri-
bitur ad 7. miiliones hominum^abe-
re ? Et Quinzai illud fatnofum, ad
ldooooo. familiarum ? pn quibusno-
ftra illa frequens Roma decrefcat.

At ecce hodierna Roma quam re-
linquitur , & a veteri il!a abeft ?
nam pra;cipuos. illos colles ; & val-
les edam , vacua habet & deferta .
In veteri (i>) UI?i etfi ubique obvia
Templa, Porticus , Bafilicar , Thea-
tra, Circi, Fora , Balnea*, Therms ,
cxtera publica , qua vel magnam par-
tem, fi non maximam urbis occupa-
runt ; non tamen vacua , fed plenif-
fima fucrunt. ln balneis & thermis
an



(a) Urbes populatx alie . (b) Lool
omnia in vtteri Koma *



404 Admiranilorum
an non muititudo cursntinm , mini-
ftrantium , ad obfervandum , purgan-
dum , aquam aggerendam, lavandum
etiam , fricandum , ungendum , fi
quis fervum non habuiflet ? Templa
autem , baillics , fora , "fuos. cuftodes
& aidituos habebant, fatis grandi fa-
ne numcro , ob facrificia , ob oma-
tum, & tutelam . Er pafTim curato-
res , & feryi itetn pubiici in publicis
iftis locis.

Sed duo non omittendi ad frc-
quentiam urbis , (o) Milites , &
Palarini . Milites tot illi in pra:fidio
Principis aut Urbis erant ■: iis fui
calones , & honeftioribus fervi plu-
res i certo ad 100000. excreve-
runt. (A) At Palatinos dico totam
Principis aulam , in qua tor officia
aut minifleria fuerunc . Eft & ter-
rium genus . (c) Meretrices & fcor-
ta uEriiifque fexus ingentem nume-
rum reddiderunt , ut in Urbe , quam
mulri ccelibes , mulri exteri fine u-
xoribus inlubirarenr aut frequenta-
rent. Quid jam gladiatores , venato-
res , fcenici , quadrigarii , xyfrici ?
multa millia fuetunt .

Duo adliuc argumenta multitudinis
addaLii : Priraum quidem jocofum. ex
Lam-

( a ) Milites in Urbt . ( b ) Palntini
( c ) Meretrices *



Liher Tertius. 405
lampridio . Heliogabalus fervis impe-
ravic,ur ornnes ( a ) araneas collige-
rent in urbe; atque ii collegerunt
ad 10000. pondo : ut vel hinc intel-
ligendum , quam magna Roma eflet;
quot enim domorum angulos excuti
oportuit ad Iioc pondus ? Alterum ar-
gumentum trifte , & a peile . In
Eufebii Chronico traditur , fub Ve-
fpafiano ingentem Roma: (?] luetn
faftam , ita ut per mulios dies in
epbemeridem 10000. mortuorum re-
ferrentur . Nec nimium pro noftra
Roma , quando in Cairo etiam legi-
mus ad 20000. hominum in dies ab-
fumpta. Sub Nerone peftilentia unius
autumni 300000. funerum in rationem
Libitinie venerunt . Per hanc crgo
frequentiam Roma; fa&um , ut pau-
latim Italia pene deferta effet , cura
plerique eo confluerent, ob frumen-
tationes , ludos , & alios ufus aut
voluptates : multi quoque maluerunt
manus in thairo moverc, quam in
aratro , Quod maxime fuit , poft fru-
mentationes fic largiter & firmitec
inftitutas.

?)e Aedificiis Urbis communitcr , &
dc eorum Altitudine .

Ini-

( a ) Multitudo arantarum . ( b ) Pejlf
moTtnorum,



Uignks&Sa Coogle



Ap6 Admirandcrutn
Inimus nunc ipfam fiomara, Sc per-
ambulamus acluftramus. Tria in Ur-
bc C?) miranda canit Claudianus ,
Altitudinim , Spatium , & Decorem .
D= Spatio ha?t.enus di&um , dtio alia
exfequamur .

Altitudo (b) confidcranda, five in
collibus ipfis ardificatio, pulchra fpe-
cie; five Gngillatim in operibus ipfis.
Quod ad colles , quomodo non bet-
lum , videre eos pubiicis privatifque
adibus infefibs, gradatim declinaices
8r_ velut fuperas quafdam urbes urbi
infers imminentes ? Itaque Plinius ,
tum de magritudine dixiffet : Quo ,
inquit , fi quis altitudinem tetlorum
addat , dignam profeBo aftimatimem
concipiat , fateaturque , nulliut urbis
magnitudinem in toto Orbe potuiffe *i
comparari . Qtia: altitudo tamen in
templis, aut publicis maxime . Cx-
terse zdes non communiter fic altar,
nec humiles tamen fuerunt . (?)
Nam Auguftus Princeps, cum ambi-
tioncm in afdificando videret , atq*M
alte attollendo , eamque cum difcri-
mine & periculo ruina* i five etiam
■quia acrem intercipcrent , & nimis
inum-



(a} Qu* in t'pfa Vrbe miranda .
U) Alvtudo . (c) Ab Augufit dt
finita ,



DignizeO by GoOgle



Libtr Tcrtius. 407
Inumbrarent, coercuit , & 70. pedes
definivit 111 modo .Trlificiorum . Nero
hoc ipfum poftea fecutus , cum ab
incendio Romam inftauraret . Sed non
fic communiter ,■ nam multa sdes ,
& in primis omnes publiear extra
legem fianc fuerunt. Quid fi & di-
vites il!i nobilefque neglexcrint ? ego
arbitror, five gratia impetrata , five
&. ea negletta. Et titulus fanc fuit.-
quia lex in futuras novas a:des cave-
bat , ffruftas non diruebat, & fas
?afdem fic reparare . Quidquid tamen
fit , li vulgo icdes omnes feptuage-
num pedum , fatis confpicua ea a!ti-
tudo , pra:fertim ubi tecla complu-
viata , aut teftudinata, quod farpe .
Noftra harc pe&inata, Sc in angu-
flum furgentia , aliquid de dignitate
minuunt , fed & capacitatem tollunt.
In tali autem illa altitudine quid
ininus quam quaterna aut quina (?)
ccenacula. 5 quorum frcquentia: ftudc-
bant .

De Decore adificiorum .
Ad (?) Decorcm tranfeo, qui va-
rius , in mole , in materia, in artifi-
cio , in fymmetria, & fi quid allud
clegantia aut peritia amat . In hac
quoque

( a ) Ctitacula . ( b ) Ornatus Urbis



4oS Admirandorttm
quoque parte quin Urbs omnes Orbis
urbes fuperaverit , n^nio dubitet .
Quidquid artificum infigniorum Gi'?-
cia aut Afia habuit, Romam evccs-
bantur , aut ultro veniebant : quippe
hic pra;mia< Et quidam ex iis, qui-
bus iugemum & audacia erat, etiam
quce natura denegaviiTet , per ar[em
tentarunt. Sed primus aut pra;cipuus
decoris bujus au?tor Auguftus, qui
urbem nequc pro majeftate imperii
ornatani , &c innndationibus incen-
diifque obnoxiam excoluit adeo , ut
jure fit gloriatus , Marmoream fe re-
linquerc , auam latcriliam aceepifset .
Altcr ab co Nero Imperator , qui
ambitione impulfus urbem inccudit ,
ut novam meiioremque repararet .
Sub Trajano autem videtur culmen
fuuTe piilchriiudini urbana? : adeo ut
& Plinius & Cafiiodorus [ a ] Ro-
mam totam , ac per partes , Miracu-
lum elTe, & inter prima Mundi fp e -
ftacula cenfuerinr. Sed paulo diftirj-
clius membra hujus pulcherrimi. ccr-
p.oiis videamus.

De Capitolio,

Divina , a quibus rerum liomi-
numque ortus , prseeant , & totura
hoc



(a) Rcma Mundi miractifom*



Digirized by Coogle



Li&cr Tertius. - 409
lioc pulchrituiiims agmen ipfa du-
cant. Fuerunt Romar ( <i ) 414. templa;
pleraque ex his magnifica , & aliter
atque aliter ftru?ta, vcl inftrucla . A
templo Tarpejo five Capitolino exor-
diemur, non quod pulcherrimum , fed
quia piimarium , & Dei Principis \
itemque quia muka fubftruclionum
mole , & opibus ac tempore plcraque
oratib?r.

Mons Saturnius prirao di?tus fuit,
in quo ha:c edes, tum Tarpejus , &
mox i, b ) Capnolinus , a capite hominis
( cui vivo Tolt nomen fuifle Arno-
bius traiiidic ) invento , dum funda-
menta moliuntur. Sedhzcnota, non
vulgo nimis illud , duplex (e) Capi-
tolium fuifle, Vitus, & Novum . (d)
lilud in regione fexta Circi Flami.
nii , a Numa conitruftum . Irtud in
regione oclava fori Romani , a Tar-
quinio Prifcq . Is complanato monte
T-arpejo ftruereccepir , exVoto, quod
voverat bello Sabino ; idque oppido
Apiolis'Capto, e manubiis & prasda.-
fed fato prsventus abfolvendum ne-
poti L. Tarquinio Superbo reliquit ,
E.egum ultimo; etfi Servium quoque
S Tul-

[a] Templa Romt . (b) MonsCa-
pitolinus. [cj Capitolium duplex,
td) AnSlores Capitolii mvi.



\




410 Admirandorum
Tullium aliquid addidiffe , fociorum
fludio adjutum, Tacitus ( fed folus )
dixit. Prarcipuus tamen auclor operis
Superbus , qui Sucfia Pometia e Vol-
fcis capra, divendita pra?da , cum 400.
ralenta argeriti aurique recepifiTet ,
[eafunt 140000. Pliilippsorum ] con-
cepic animo eam amplitudinem Jovis
templi , qua: digna Deum hominum-
que Regc , qu<e Romano Imperio , qua:
ipfius etiam loci majeftateeffet. Nec
tamen vel Tarquinius fupremam ma-
num impofuir, & gloria operis liber-
tati refervata. Pulfis Regibus, Hora-
tius Pulvillus Conful dedicavit ea ma-
gnificentia, quam imnaenfa; poftea po-
puli Romani opes ornarent potius ,
quam angerent.

Capitolium ipfum Tarquinii defcri-
bit his fere verbis Dionyfius : ( a )
Situm efl irt alta crepidine , habetque
in ambittt 8- jugera , fic ut latcra jin-
gula 2CO ferc peditm ftnt , exipua lati-
tudints & loncitudinis dijfercntia , ni-
fi quod ifla illam vincit vixfeAibus
quindems . Qua parte frons ejus me-
ridiem fpetlat, triplici columnarum or-
dine circumcinpitur , ab aliis lateri-
bus duplici . In tpfo funt tres celU ex
ordine , a lateribus communione farie*
tum



(a) Difcriptio Capitolii .



Dignizefl Dy Google



Libsr Tertias . 4.1 1

tum claufa ■ Media efl Jovis , utrim-
que altera Junonis , altera Minerva ,
fub eodem laqueari eodemque tecio .
Verba fi examinemus , 8. jugerum atn-
bitu fuiffe dicit, id eit , pcdum Soo.
fcd fic , ut quadrum effet , immo pe-
nc quadratum , nifi quod longitudo
15. pedibus fuperaret. Egregia capa-
citas, & apta proportionc . Ait,fron-
tem ad meridiem fpcftaffe , id eft ,
Forum Romanum & Palatium verfus ,
frequentiflimam Urbis partem . Ergo
ab ea quoque parie 100, gradus , qui-
bus fuperbe adibatur : quos tamen
continuos fuiffe non arbitror , & re-
traftiones fuas habuifTe , id eft , areo-
las , ubi feffi pedem figerent & re-
fpirarent , quas pofi fingulos 7. aut
9. graduum ordines folere interponi,
Architefti notarunt . Gradus autem
ifti haud dubie ad majeflatem , co-
que Sc in aliis templis , etfi paucio-
res, foliti ufurpari . Sedibiracio, hic
necefficas & locus edicior voluerunt.
Addit columnarum triplicem ordinem ,
quas L, Sylla Athcnis, e templojo-
vis Olympii advexit . Quatn multce
ete fuerint, haud dixerim , quia va-
ria proportio in collocandis . Tres iti
ipfo cellas locat Dionyfius pro tribus
Diis : nec a!ii quidem Dii in Capi-
tolio , excipio Juventutem j ocTermi-



412 Aimiraniorunt
num , qui ccdere fcilicet noluerunt
exaugurantibus . Mons tamen paffim
& pene lotus Deorum aris , ftatuis ,
templis infeflus .

Sed norandum , quatuor in hoc ip-
fo loco , ex ordine, fuiffe Capitolia.
Nam (*) pximttm illud Tarquinio-
rum , bello civili Syllano , incendio
periit , negligentia cuftodum . Alte-
rum ipfe Sylla inftruxit, fed non de-
dicavir, quod unum felicitaii fua: de-
fuiffe , ipfe apud Plinium fatetur ; Lu-
tatius Catulus dedicavit & nomen in_
fcripfit - Tertium fuit a Vefpafiano
nam illud Catuli arfit civili tteramj"
bello VitelHano.* atque ifte re'paravit
iifdem veftigiis , fed &■ dedi-cavit .
Qttartum Domitianus inftauravit . Sunt
haec igitur 4. Capitolia, fedineodeni
J.co repofita femper , atque innova-
ta. (b) Capacitas Capitolii pro mcn-
fura jam affignata largiter data, erit
Jiomi-iirn Sooo. (c) Alti[udo , qui
minj^ia effe potuit, fuit 200. pedum ,
ficus-in Pantheo Agrippi ; par item
]a'ittido & altitudo . juvit & decuit
aliitudo , ubi tanta multiiudo , ut
aer laxior ac iiberior ad refpirandum ,
fld refrigerandum : alioquin ubi ar?ta-
tio



(a) Capitolia ouatucr . [b j Captt-
eitas. (c) Altitudo.



Digilized by Google



Li&tr Tertitts. 41 j

tio & compreffio, fcimus quam fubi-
to animo male fiat ■

Ab adificiis ad-ornatum pergo, qui
tamen varius in vario iiro opere. In
illa Tarquinii (?) Capitolio a;nea li-
mina , & trium menfarom argentea
vafa in cella Jovis, Jovemque incul-
rnine cum quadrigis aureis i?diles po-
fuerant : item clypea inaurata . Poft
Canhaginem everiam laquearia inau-
rata fuerunt , 1J cil , totum illud in-
tcrnum ccelum & cameratio . Illud
(?) Catuli faltigiatis fupra teftis au-
ro puro fulgens prailuxit Capitolium ,
Catulus enim primus tegulas acreas
Capitolii inauravit. Sane hoc magni-
ficum & vere fpiendidum fuit ; &
quis iile fulgor, Sole irradiante ? Fuit
& ad firmitatem aptum a?s , &contra
seruginem ;aut rubiginem valuit indu-
ftum aurum ■ Cstera donorum & or-
namentorum varia , Corona; aurere ,
Viftoricaurea;, candelabra, vafa , &
qua; tu tibi fubjicias . Illud omnino
obfervandum, omnibus his detraftis,
cx TEgyptiaca prarda alia victorem Au-
guftum repofuiiTe ; detrattis es SC. ut
tam multis his novis & melioribus lo-
cus fieret. Id vero ipfurn tempus fuir ,
S 3 qua



(a) Ornatus Capholu Tarquinii .

(b) Catuit.



414 Admiratidnrum
quo una {a) donatione in cellam Jo-
vis Capitolini eontulir 16000. pondo
a?ri [ id eft , Philippicorum iooccoo.]
& quingenries HS. in gemmis , ideff,
1250000. Philipp. Qtiid cenfes induas
alias collatum ? nam & eas fua dona
accepiffe Dio difertim dicit. Pleratjue
lamen horum periere inceudiis . Sub
(A) Domitiano qua? & quanta fuerinr. ,
ex Plutarchi verbis fufpicemur , qui
ait , in folam inaurationem privatum
omnem modum excedences opes im-
penfas , ?empe fupra 12000. ta}ento-
rum . Ea funt nobis 7200000- Philip-
pasorum , five 7. milliones , & quod
excedit . Tanti igimr inauiatio , quje
fuic non in lacunaribus folurn, fed in
tegulis aereis , ut illo Catuli . Nec te-
?ta modo inaurara, fed ipfa; foresau-
ratx, & craffis laminis obdufla? : qiia;
manfere ad Honorii Imperatoris jevurn.
Tunc in pecunia; inopia Stilico man-
daffe perhibetur , ut fores in Capito-
lio Romano, quae auro magni ponde-
ris erant obdufta; , laminis iis fpolia-
rentur . Cum autem qui hoc facere
juffit erant, id agerenr , in parte fo-
rium fcriptum repererunt : Infelici Re-
?' fir-



[a] Donatio Auguflt . (b) Domi-
tiani .



Ztber Tertius. 41 <j

pi fervantur . Quod evcntus docuit ;
nam Stilieo' paulo poft infeliciter pe-
riit. _ , .

De Templo Panthei .
Panthcon (?) ab Agrippa genero
Augufti ftru-tum fuit, & opus notum
eft, hodieque ( etfi ornamentis omni-
bus fpohatum ) ipfum corpus exftat .
Struxit in tertio Confulatu fuo, qiiod
infcriptio frontis indieat ,? fed perfe-
cit biennio poft & dedicavit , A. U.
7zo. Qux caufa nominis , ipfeDiodu-
bitat . In Gloms illis prilcis legitur ,
vavSnw , (?) Omnium Deorum . Sed
& Athenis, atqucahbi, ?J *>n?i tSi
fr..mhp6v fuiffe, communeDeorumtem-
■ plum , ex Paufania. difco: cui & ori-
go effe apud Romanos potuit , cxcom-
muni Deorum facro , de quo Feflus .
Sed Dio tamen aliter ; & movit ip--
fum , credo , quod paucs & certa; m
eo ftatux elTent, neque Diis commu-
niter pofita: . Fuit enim Martis , Ve-
neris, ( in cujus auribus feSus famo-
fus ille unio Ckopatra: ) & C-fans
juiii ; ipfins Au§ufti cum fua in vc-
ilibulo pofuit Agrippa. Jupiter autem
pr_xipuus , & prtffes ibi Deus fuifle
videtur: fed & pluresalii, eoqueno-
mine haud male Pantbeo* , etfi Dio
S y a ccc- ^

l&) Panthei aufot. (b) $&m* ,



4i(5



AdmirandiiTum



a cceli forma magispetit, quoniam ict
fciiicet rcceptaculum &' ledes Deo-

rum ■

Hoc inter pulcherritna operum PJi-
nius recenfuit : quid mirum vel ab
ipfo iito corpore , fed fpoliato & nu-
do?[fl] Nam artificium & fymmetria
per omnes partes maximas , minimas,
in eo mirabihs; decor, ordo, devis-
?tio fingularis , ut Seballianus Serhus ,
vir peritiflirnus taliuro , habendura.
cenfeat hoc velut unicum exemplar
confummata; Architecturse . Latitudo
atque altiiudo par ell , pedum 144..
Amilk de fpecie, quod ruderalocura
fufluierunt , & gradibus in templum
nunc def-cenditur i-atqui antea afcen-
debatur. Teflum & ipfum areis te-
gulis , qus pregrandes aliquot in for-
nice reperti , nec dubitandum & has
auratas fuiflfe . Abfiulit eas regulas
Conftantinus Heraclii filius , ut ple-
raque alia ornamenta Romic reliqua ;
avexit in Siciliam, & Saraceni inva-
dentes omnia abflulerunt in &gyptum
avehentes .

Exuftum (?) fuit magno illo in-
cendio fub Tito, cum &Capitohum
tertio arfit : & refecit Domitianus .

Sed



(a) Archite&ura . (b) Exujlwmtr
irparatttra .




m



Liber Tertiut. 417
Seti nec diu poil , Trajani anno ij.
fulmine iclum conflagravit : & abHa-
driano reftittKum. Itaque non foli ii
reitituerunr, qui in fronte operis ho-
dicique infculpti leguntur , L, Septi-
miiis Severus , & M. Aureiius Anro-
ninus ; fed jam dieli . Mutavit&tran-
fiit inmelioris rempii ufum, & a Ve-
nere ad noitrarn Virginem , facience
Bomfacio IV. Pontificc, fub Aoiiuin
Chriiti 607.

De Templo Utbh .
Habuit & Domina Urbs , illa sier-
na & cceleiHs, fimm templum . O in-
faniain-' iediticiis & inanimaro corpo-
ri non vitam folum attribuere , ( a )
fed numen! Arqui fecerunt , & Urbs
hxc , in <jua fcdes tanti Imperii tam-
quam in ea poteutia &divinitas, fic
culta. Inventio & adulatio aGrxcis
Afiaticis eft , apud quos Smyrnasi pri-
mi templum Urbis Roma: ftatuerunt ,
circa A. U- 558. Nec defuenint alii
fequi exempium , ilarimque Alaban-
denfes in fua Urbe ftruxere. Nonalfo
fine , nifi ill nropitiam fibi no-n Ur-
bem , fed Urbis incolas & rectores ha-
berent. Ita igiturinitium , fed in pro-
vinciis; immo nec futi-^incipibus ila-
tim RomcE ,■ in ipfa Roma, temphim.
S 5 Ha-

[3} Roma ut nuraen culta.



^ Djgjjized by Google



4 18 Admirandotum
Hadrianus fccit , & ob eam caufam
Coloifum tranftulit.- qui idem Vene-
ris teinplum ftrusit ; rion inepte, ur
Venus , iEneadum mater , cum fua
prole jungereuir . Credendum elt , fuif-
fe templum ( a ) Urbis ad radices mon-
tis Palatini, circa aut in comitio : in
divifione tamen Urbis accenfitum Rc-
gioni Pacis.

De Templo Genii.
Fuit & Genii publici (?)templum
Romi, diihnftum ab ifro Urbis ; &
hoc verecundius paulo , & minus in-
folemer excogiratum . Nam Genium
Jocis , regionibus , civitacibus tribui ,
fatis ell Irequens & notum . Jtaque
in Dione tempium Genii popuh ali-
quoties ntiminatut : fed diu ante Ur-
bis , & quidem ab anno 741. ante Prin-
cipatum Augufii. Sed & Antiochia; ,
Alexandrise , atque alibi Templuni
Genii legcs .

De Temph Pacis .
Tcmplum Pacis (c) Vefpafianus
Komae confecravit , magna fpe & ani-
mo vuanfuram, poft civilia tuncquo-
<jue belia . Fuit foro proximuvn , ac
nur,c veitigia extlant , & ex iis ope-
ris ipfius forma . Grandc fait , &
lon-



(a) Vbi templum Urbis '. (b) Tem-
ilum Gcnii, (c) Tcmplum Pacisubi,



Libcr Teriius . 419
longitudo 300, pcdcs attigit, Jatitudo
200. Igitur fupra Capitolium ipfutn.
Hac caufa merito Herodianus id ap-
pellat , Maximum & puicberrimum om-
nium in Urbeopcrum : additque, ditif-
fiinuni item fuiffe, ornamer.tis auri &
ar^enri excultum .

Feciffe id fub iniria Imperii , & pot
rriumphum , {a) Vefpalianum ex Jo-
feplio difcas. Magnis enim opibusin
hanc rem ufus , & prifcorum eiiam
prreclara omnia adhibens , ptfturis&
ilatuis pulcherrimis adornavit . Om-
ria enim in hoc templum collata &
(iifpofita funt , ob qua: homines vidsn-
di cupiditate antea per totum Orb;in
vagabantur. Confonat & Plinius , qui
paifim pulchernma aut rariffima ope-
runi in templo Pacis futfle adnotat .
Quod magis impreffiufque referftir ,
ut irifrius (i) damrjum cognofcitur ,
quod failum eli templi huju; in-
cendio fub Comrhodo. Tunc enim
leui terriemotu prsvio , five iitu
fulminis , five igne e terra exfp ran-
te , fubito & improvifo toium con-
flagravit , itemque porticus , & tJ-
lus ejus ambitus ; malo faue augu-
rio , ut tunc Romani haud vane in-
terpretabantur , periifTe fibi Pacem .



[a, AuBol VcfpxJianui.{b)RuinaeJits



42D Admhandorum
Jnter adjefta autem vel circumjefla
periit & Bibliotheca , qux in ambi-
tu ejus templi erat ; cujus in A.
Gellio memoria exftat.

De Forh Romanh,

Fora Roraana , fcd & Gra;ca , alia
quam pro noltris moribus hodie -
(?) Gra;ci in quadrato amplimmis iic
duplicibus porticibus fora conllituunt ,
crebrifque columnis , & tapideis aut
marmoreis epiilyliis adornant , & fu-
pra ambulationes in- contignationibus
faciunt . Atque hiec ipfa Romam ,
nifi quod non quadrata ajqualiter ,
fed oblonga magis faciebant , nee nilt
tertia lattrudinis parte . Sed nec co-
lumnas tam crebras interponunt , &
Romie eriam magnis circumpofitis k 1 -
dificiis, ut Templis, Bafilicis, Chal-
cidicis, magis ornabant. Ambitus ip.
fe fori porticibus claudebatar , vii3
reliftis & fpatiis ad intrandum: exte--
rius dtinde templa , & qure dixi, cir-
cumponebantut , & late fuper porti-
cus illas eminebant. Scd membrafin-
gula videamus.'

Porrieus (?) erant duplices, in af-
titudinem & latitudinem ; magis ta-
raen in latitudinem , ut "iatius inam-
bula-



t*J F° Ta GtGcorum . (b) Fora
Romana . [ c ] Porthus in forv .



m



Libcr Tcrtitts. 431
bularetur ; quamvis nec de il!a ne-
gem . Duplex ergo columnatio in al-
tum folita ufurpan , fed in latum fa>
piffime , atque adeo triplex , quadrij.
plex , quintuplexque : pulchra fane tot
columnarum feries, & fuperba facies..
Jam fuper illas porticus , ambulatio-'
ries erant.

Fora ?[ a J duorum generum Ro-
rni', & m univerfum 17. niimerant
tfeftriprores Urbis . Erant Crvilia ,
erant Venalia. Ula , in quibus res &
lites agebnnrur: hxc , in qtiibus mep-
ces atit fpecies cert^ venales ; (■?)
nt Forum Suariam , Pifcatorium , Pi-
Jtorium, Boarium . Oliterium & talia-.
In otrifque & ca;tus , ac circufi, ac
fermones hominum erant, ut folet ia
vacuis ; fed magis in Ciuilibus iliis .
Ha?c ohm fuerunr tria , (<r) Rema-
nnm , Julistm , Auguftum : Quartum V
Domiiianus inchoavit , qtiod Tranfi-
Xorium vocabant , & poltea Nerva
abfolvit,.ab eo etiam Nervic diirum.
Quintum deni^ue addidir Trajanus ,
ab ipfo fic appellatum. Lubet brevi-
ter lultrare fingula , & qua:dam in
iis levi oculorum injeclu prEecipua
obfervare .

De



(a) Vcnalia. (b) Civilia*



Dlgnized by Google



422



Admirandorum



De Foro Romano
Forura {a) Romanum eft , quod
Vetus appellant, afpeftu ad hxc po-
fterioia; itemque Magnttm ? quiafpa-
tio fuperavit; & Latium dictum Id
aRomuJo inftitutum , inter Capitoii-
num& Palatinum montes , ad hujus
nnem: fic ut templaCapitolinaei im-
minerent, Palacii vanse ftrutfura:, &
varia in ambitu templa. Sed b?c po-
fteafuere; Romuli ?evo, fimplexpla-
nicies. L. Tatquinius Prifcus poflea
'exornavit, (4) & tabernis ac portici- ■
bus cinxit. Alii deinde tam multa &
varia ( quia quifque opus fuum m
conrpicua raaxime & celebri parte ex-
ftare cupiebat) addiderunt, ut multa;
&curiof;t curse fit fingillarirn recen-
fere. Statius quardarii recenfuit in Equo
Domitiani. Me enim ex acre colof-
faum ilium , & fe infefforem confti-
luit in hoc foro .

De foro Julio .
Julium[c] ForurnC.Csfar, etiam
privatus, & Proconful # adhuc Galhae
concepit, atque adeoccepic. Namlo-
cum&aream emit", acpurgavit; ma-
eno fane , fiquidem area fuper HS.

mil-



( a ) Fori Romani nomina .
?b] Ornaius ejus . [c] Foritm Jn-
lium a Cxfare.



Libcr Tertius , 42 3

millies conltitit . Ea fumma efi 110-
bis 2500000. Philippicum . Svetonius
palam hoc intcr Gallicana; liberalita-
ris exempla refert. Tune igituremit,
Jed beJlis impedhus aut tardatus , nofl
nifi poft bellum Africum perfecit .
Pulchrius Romano fuiffe narrat Dio ;
quod equidem credo , vel quiaaCsfa-
te , vel quia pofteriora opera priori-
bus fere antecellunt. Fuit autem hoc
Julium haud longe nimis s Romano ,
poft rempJa Pacis & Faullinx .

De Foro Augufio.
Tranfeo ad Foram (if) Augufli ,
quod nominatim PJinms intermaxima
operum collocavit. Profecto gradatim
icandimus, & melipra ac majora in
his damus. Mars Vltor hic in medio,
ut in fuperiore Julius , aut Venus .
Ovidius Bifultorcm cognominat , .quia
& ob vindicatam patris necem hoc
cognomen Auguitus impofuit , & ob
CraiTianam cladem , fignis a Partho re-
ceptis. Porticus iri eo , de more , ad
Jarera.- fed hoc in'iis iingulare , & ab
Augufti invento, quod in ahera ordi-
ne omnes Latini Reges a capite &
principe TEnea eflenr in altera Ro-
niani Reges , aut Dnces clari a Romuio
ipfo, Inter eos & ipfe Auguftus lo-



( a ) Fortim Auguftum ,



424 Admirandoram
eum habuit, atque ejus tituli & a&a .
Ergo illic fub quoque viro aui ftarua
fua: res geftT brevirer & index. At-
■queifta? nova ftatuse : quot deinde ve-
teres, & prifca? rara-que artis ? Si-
tutri autem hoc foram fupra ipfura
Komanum , ad la:us Capitolii , poft
ardem hodie Divse Martina.

De Foro Nervt .

Quarum Forum eil ( a ) Ner-L'te t
euod Oomitianus inchoavit, ifre per-
fecir & agnominavit . In hoc Alexan-
dcr Impcrator ftatuas colofias , vei pe-
■deitrcs nudas , vel eqoeftreS , Divis
Imperatoribus locavit ; omnibus cum
titulis & columnis sereis, qus gefto-
rum ordinem continercnt , exemplo
Augufli , qui fummorum virorum (ta-
tuas in 'oro fu.) e marmore" eolloca-
vit T additis gertis . Ifttsd fuir fiium
inter Capitolmmn & i utrinalem col-
ies , diciumque ideo Tranfiterium ,
quod per id in aiia oppunune veluc
tranfirus eftet. An & quia Jani in eo
templum- 1 quod qiiatuor portarum ibi
fuiiVe Servius tradidit - Forum hoe
etiam Palladium disere, quiaMiner-
va etiam ibi , famihaie Principi Au-
gutto numen .



(a) Forttm Nerv*.



Libcr Tertius 425

. De Foxo Trajani .
Qiiintum Forum C ? ) Ulpium five
Tra/ani, quia Trajanus fecir. Quale
hoc fuerit, Ammianus paucis verbis
dixerit, clamitans fingularem fub om-
ni calo flru&uram , etiam Numtnum
affcnftone mtrabilcm . Confentit CafTio-
dorus , & Trajani fontm , inquit , wi
fub affxduttatc vidcre , miracitlum efl.
Apoliodorus Architeftus fuit , (um-
mus in arte vir, & quem Hadrianus
poitea , livore quodam duftus , occi-
dit. Porticus& columnas fuiffe , fatis
fcitum eft, & puto in altum plures.
Et fane altitudo columna: , qun? irt
ir.cdio fita fuit , hodieque.apparet ,
elt pedum 128. Credibile ergo efl: ,
aut tam altas, aut rron longe mfra
porticus ipfas fuitfe. Jn quarum faftt-
giis fimulacra equorum , & fignorum
militarium, fubicriptumque erat, Ex
manubiis. Et hsc omnia inaurara tue-
runt , & probabiliter etiam ftatua* ,
qvx fubter pnnieus collocata: . Has
M. Anroninus numeroauxit. Ibidem
& Templum, & Equum sneum fmf-
fe, Viftor oftendit , & circum B1M10-
thecam , alii. .

JDe Tbermis, & Balnets.
Thermas & Ealnea Roma: fuifTe
ma-



( a ) Fort Ulpii latts .



42 6 Admirandorum
magna , ruina: docent , ornata valde
& magnifica . Quo refpiciens Am-
mianus fcribir, (a) Lavacra in mo-
dam provinciarum exftruEia , quafiqux
Don urbes, fed regiones rotas xmu- 1
Jarentur. Videntur hodie illa? parie-
tinac Thermarum Antonini, aur ma- !
gis Diocletiani , in quibus mira Ja- <
xitas . Nam Thermx Arjtoniniana: J
in ufum lavantium habebant ifioo.
fellas e marmore faftas ; Diocletia- i
ni aurem circiter 3200. quid nifi igi- 1
tur tot perfona inibi fimul lavari po- i
tuere ? Ubi jam reliquum Tberma-
rum corpus? Cellre , Solia, Pifcince ?
Ubi capaces & long* illa: Porticus ,
Xyfli, Nemora , Sphajrifieria , & re-
liqua: parres? De fplendorc pono 8c
paratura earum audi hxc Senecae :
[?) Pauper fibi videtttr ac fordidus ,
nifi parietes magnis ac pretiofis orbi-
bus rtfuiferint ; nifl Alexandrinamar-
tnora Numidicis cruflis difltntla fint ;
nift iilis undique , & in ptfturx mo-
"jtum variata fircumiitio prdStcxatur /
ntfi virre contlatur camera \ nifl Pa-
riits & Thaflus lapts ? quondam ra-
rttm in aliquo templo fpcllaculum , pi-
fcinas noflras circumdederit - y nifiaquam
argen-



[ a J Tbermarum magnitudo . { b ) Or-
natus Tbsrmarum .



mmmmmmesm



Liber Tertius. 427
argentca epitonia fuderint . ( fignificat fi-
ftulas & canales argenteos fiiifie , ip-
fa etiam labra ) Er adhuc pUbejasfi-
jiulas lo^usr, quid cum ad <sma liber-
tinorum pcrvenero > guantum Jiatuarum,
quantum columnarnm eji nihil fufli-
nentium , fed in otnamentum pofitarum ,
C tmpehfm caufa? quantum aquarum
pcr gradas cum jragore labcnttum ? Eo
deiiciarum venimus , ut niftgemmas cal*
care nolimus . Quod fi igitur privata
hxc ita culta, credo equidem & Prin-
cipes in fuis, qua? publicabant, par-
cos aut fordidos non fuifle. Ejufhio-
di publica & gratitita balnea ( a ~) 1 2.
P. Vitforagnofcic Roo^fuific ; cmit-
to alia publica , qua: meritona licet
agnominare . Nam parvo a-re , Sc
quadrante ad ea laurum ibant.

Sed ideo tam multa balneaRoms,
quia afiidua [b] lavatio, & quotidie
de more lavabant itun jam ad cct-
nam . Hinc Artemidorus fcripfit , bal-
neum nihil aliud fuo a:vo fuifie , quatn
tranfitutn ad ceenam . Itaque qui fa>
pius etiam cibum capiebant , fzpius
lauabant . Commodus Imperator nc-
tatur feptics aut o&ies in die lavil-
fe. Etiatn inter Chriftianos Sifinmus
qui-

(a) Numerus. (b) Frequens lava-
tio Roms .



Digiiized Dy Google



428 ddmirandorum
quidam Epifcopus bis in die , non fi-
ne fufpicione intemperamia; &voln-

fitatum : fed illc difteno culpanres il-
ufit : Quia ter lavare nan pofse-t figai-
iicabat bis fe comedere , bis igitur
lavare , tertio non^ ferre valetudi-
nem.

T>e Odee , & Roftris .

Alia quoque erant pubiica opera ,
ut Theatrum , Amphitheatrum , O-
deum Stadium, Suggeflus , qua: fin-
gulos traftarus vequirerent - De Am-
phitheatro alibi diftum . [?1 Odeum
Plufarchus in Pericle defcribit , ad
Mufica certamina fpe&anda Qruftum
fuiffe , interiore forma fedilibus m-
ftrufla, & inultis columnis , reftode-
clivi , & ad imagiiem.atque iuftar
tabernacult Regis Perfarum.

Suggeftus confularis : huc fpeflat ,
fcilicet Roflra , (*) quae Julia dice-
bant, (wcNova. Nam verera illa non
in tanro nunc honore, vel ufu . Vo-
Cat Ammianus Suggeftum , a forma r
quam oftendit per gradus furresiffe ,
cum dicit, vertice fcanfili fuifTe . Di-
clt & imitamentapriorumPnncipum
portaffe, id eft, vultus & ftatuaseo-
rum , quas equidem arbitror in gra-
dibus, ad extrema latera , difpofiras



(i)Odeum. [6] Roftra-.



Liber Tertius. 4.20
in ortline fuiiie . Eorum bafim , five
jma , ornata roftris navium ex Actia-
ca vicloria , Dio CafTius docuit : &
inde Rofirorum nomen . Ideo autem
( a ) Confulum Suggefium appellaC Ara-
mianus , quia initio magpftratus eo con-
fcendere folebant Confules , Sc popu-
lum, falutare ; eodem iterum , cum
dcponerent magiftratum , Mos ab an-
tiquo manfit ; quia & adire, & ora-
re illic , ac gratias agere populo fo-
Jebant pto honore . Sed inferiore &
Principum cevo nihil fac~tum nifi ut
confcenderent , falutarent , itemque
jurarent, aut ejurarent Mmmo & fe-
dilfe illic in' fella curuli videntur ,
& fic fc oftendifle , quafi aufpicii
caufa .

De Statuis , carumque cujiodia.

Unum*etiam in his omnibus ope-
ribus locifquc monendum , de Sta*
tttis, quarum incredibilis [ii] multi-
tudo, pretium, fpeciefque . Nullum
publicum opus , quoctcumque nomi-
nes ; nullus adeo locus publicus aut
vacuus , ubi non ha;c ornamen-
ta ■ Et credo equidem nihil magis in
tota Urbe admirandumelegantioribus
ingeniis fuiffc . Earum originem &
au-



(a) Suggefius Covfttium. (b) Sttt-
tuarum mttititudo .



4^0 Admirandorum
augmentum breviter in Cafiiodoro ha-
bes . (?) Statuas primum Tufci in
ltalia invcnifsc referuntur , quas am-
plcxa pofleritas , pcne parem populum
Urbi dcdit , quam natura procreavit .
Fuerunt (?) & TabuU magnorumil-
lorum artificum , ob quarum unam
alteramque vel Romam philocali &
elegantes illi venirent.

Iam de (r) prerio ftatuarum quod
tetigi , quis non vel e materie cer-
nat - p Omitto marmoreas ilias & ireas
infinitas ; dico argenreas, aureas, e-
burneas fuifTe . Et argenteae quidem
fub Augufto "maxime increbuerunt .-
fed ille moderatus eft fuas con-
flavit; non ita alii Principes, & no-
minatim Domitianus, qui fuperbo ar-
bitrio ilaruas fibi in Capitolio ( lo-
cum hunc facerrimum profanus Prin-
ceps ftaruis fuis fedem eiigebat )non-
nifi aureas argenteafque poni permi-
fit , ac ponderis certi . Nota mate-
riem , nota pondus : & ex.folido utra-
que igitur metallo fuiffe. Fueruntet-
iam graves pondere : atque adeo Com-
modus Imperator ftatuam iqoo. libr-a-
rum auream habuit , cum tauro Sc i
vacca , qusfi Urbis condirot: . Ciaudio
Po-

(a) Origtt. [b] TabuU. (c) Sta-
ttfafum pretinm .



DlgiiizM b/ Gnogle



Ltber TcrtJus. 431
Populus Romanus fumptu fuo , in Ca-
pirolio , ante lovis Opt. Max. tem-
plum flatuam auream 1000. pondo
?llocavir. Eidem Principi in Roflris
pofita columna eft , & palmata ftatua
fuperfixa-, librarum argenti 1500. Di-
fce hinc pondus ■ grande in ucroque
mehore metallo: quod crebrum . otn-
nino fuic, & crebrius etiam niifceri,
& a?s vel argentum inaurari , Ec id
dicebant, Sub auro flatuam poni .

Harum ft atuarum ( a ) tanta erar fre-
quentia, ut Claudius Imperator coer-
cere fit conatus ; quia nimia jam co-
pia Urbem, vias, vicos , non orna-
bant, ferl ftipabant & arilabant. At-
qui exceprio quam pofuit , & permif-
fio item aSenatu., fraina iterum laxa-
bant ; &' qui in Urbe non potuit , is
fe in viilis aut agris publicabat. Va-
ria; (?] ilatuarum fuerunt fpecies ;
quaiciam Coloflira: , Curules , Eque-
fires, Pedeflres, & habitu variante &
diverfo. Quid , quod equorum , leo-
niim, fphyngum , & variorum anirna-
lium ? ut.Obelifcos , & ha:e talia omit-
tam .

Ne autem aliquis (O e flatuis il-
lis aliquid abraderet aut refecaret , cu-
flo-



(&)Ma?rtafiatuarumeopia, {b]Spt-
ciesvaria . (c) Cu/lodia flatuarum .



4^2 Admirandaram
ftodia & cauteia antiqua fuit . Miles
in.Urbe excubabat , Urbanus ille &
vigilum ad tempta , ad ioca item pu-
blica. Sed praiterea certus etiam Prce-
feflus huic ftatuarum cuflodiar , & rjui
militem haberet. Vocarunt idofficii,
Comitivam Romanam . Atque hic eft ,
qui Comes Romanus appellatur, quia
Rortiam , ocejusopera fervabar.
De Viarum operibus .

Non Romam folum , fed quTilam
eirca eam ollendam . [ a ] Tria autem
occurrunt vel maxime admirarida ,
Vi '* , AquaduHus , Cloacs . Quk tria
Dionyfius vult veluc fpecrmcn & ar-
gumentum effe Roraana; opulenti?e&
potentiar, five ab ufu confideres , fi-
ve ab impendiis & fumptu.

Prima: funt (b) Vis , qua"silli non
in Urbe folum , fed extra eam , ad
longiffima fpatia, plurimas pluri-
mo opere muniverunt. Ve! una via
Appia confiderantem in fiuporemda-
bir , de qua audi Procopium , quem
afFerimus , & paflim explicamus : ( c )
Hanc ( viam Appiam] Appms Roma-
norum Cenfor ante annos 900. flruxerat
(imo 850. circiter ) & a fe dednat
nomen . Longitudinem ejus 5. dicrum

fp-



( a ) Tria eirca Romam admhanda .
(b) Vi*. (c) Vis Appite defcriptio,



Digilized by Google



Liber Tertius . 45 j

fpatio vir expcditus pojfit emetiri .
urbe Roma Capuam pertinet , ( nirai-
ium a porta Capena Capuam ufque ,
qua: funt milliaria 124. Deinde fuit uf-
que Brundiiium lapidibus ftrara , an
ab Julio Caefare , an ab Auguflo, in-
certum : qua: longitudo eft miiliariurn
circiter 350. Addit de latitndine ) e.%
laiitudine , ut duo eurrus cx advcrfo
obvii , libere qneant pervadere & com-
mcare , ( Ergo haud minus 25, pedes
patuit. ) Et ejifane hac via praterca-
teras fpeBabilis , ftquidem jfppius ex
alia & longinqua tunc , ut reor , rcgio-
ne excifus lapides , & hos quidem. fili-
ceos , & fuopte ingenio duriffimas in
hanc viam vehendos curavit : ( intelli-
git filicem , durum afperumquc lapi-
tlem , & e rupibus , non illum rriinu-
tum &renucm, qucm vulgo vocamus ,
& qui in glaream potius venit, Sed e
qua regione petiti ? in vicinia calcs
Eon efle , Procopius indicavic . Onu-
frius Panvinus hoc amplius , duos mon-
tes oftendi , ad Sinueffam uuum , al-
terum inter Puteolos & Neapolim, e
quibus faxa ea , colore & duritie fcr-
rum rcferentia, videantur excifa. Ar.
Leander fpecus & fodinas in Bruttiis
exftare , ad Seminariam , e quibus la-
pides ad vias eruti , prxfertim ad Ap-
piam. Quidquid fit , opun mirum &



1



434 Admirandorum
laboi-iofum tuit. Nos in Procopio per-
f;amus , qui addit ) Quos planos dcin-
de ac Uves rcdditos , & tjuadratos in-
cifione faElos , junxit & in ordineloca-
vit. (confpiciunturhodietales, diver-
fa magnitudine, 3. 4. 5. etiam pedum
quaquaverfus . Ca;tera de junciura tk
rirmitaie , utque unurn corpus appa-
reat , funt miranda magis , quam ex-
plicanda ) meteilli mbtl vcl alteriusrei
inferendo , funt tamen ita cannexi , &
valide intcr fe hsrcnt , ut fpeciem vi-
faitibus prf bcant non conjunilos ita-ef-
fe, fcd congenitos. Et quamvis totjam
ftcuUs attcrantur, affiditis plaujlris ju-
tnentifque ; tamcn neque ferie fua vcl
minimum cxcunt & dimoventur , ncquc
franguntur , aut lccvorem fuum amit-
tunt . Nec brevior quoque (a) Via
Flaminia , quce Roma Ariminurrt uf-
que , & inde porro Aquilejam duce-
bat.

Obfcrvanda hoc loco duplex ratio
ilernendi vias apud vcteres , vel gla-
rca , vel filice . Amplius (A) Margi-
nare folebant : quod caput fane erat ,
& agger ille viac cum altiufculus , &■
inftar pulvilli effct ( ira folet i firmi-
ter arflari & ftringi lapidibusgrandio-
ribus



(a) Via Flaminia . [b] Marginare
9 uid.



Libcr Ttrtius . 435
ribus ad oras debebar, ne difflucrer &
fpargeretur. Hoc Marginari : & ibi-
dem eriam alii Japides dupliees , & ad
ufum dupliccm pofiti . Priores ^(a)
Cippi quidam eminentes , in quibus
iniidere feffis , onera reclinare , aut
& afcenderc ex iis in equum fas ef-
fct : Ii crebiores difpofiti per Eotam
viam. Alteri autem rariores , qtii ut
columella; exftabant , & notis nume-
roium incifi, milliaria notabant. U-
trumque hoc C. Grachus inft ituit ,■ &
gratum id vulgus fuit . Cur non ef-
iet ? nihil inagis ad ta*dium & fati-
gationem , quam ignaros fpationim
oberrare y & contra , rcfici animum
ac vires ea fignaiione. Hinc illemos
per lapides computandi, quos Grseci
ab hac notationc milliarium, 2?^?*
vocant, irl ell , Sipna , five Nutas .

Quod ad (b) munitionem viarum ,
plersquc fimilcs , ncc in Italiafolum
plurim:e, fed in provinciis iplis . Nam
fcripfit Ifidorus , Pcenos primos lapi-
dibus vias ftraviffe, quas poilea Ro-
mani pene per totum Orbem difpo-
fuerunt ; excifis fspe montibus , cotn-
planatis vallibus , ut aequabiles & fa-
ciliores ita viffieffent. Pracipuum ve-
T 2 ra_

( a ) Gippi in viis . ( b ) Munitionts
viarum .



1



43<S Admirandorum
ro in viis , fi non in ufu , at fplen-
dore & volupcatc fuit, quod monu-
menta & Sepulchra paflim ad viam
aflita , & tatus utrumque prastexebant.
Quam [?] pulcher ille afpeflus vian-
tibus ? quanta & feriorum & jocorum
materies? Illic illuftrium ingeniorum ,
aut clarorum virorum memoria&in-
fciiptio; alibi libertorum , fervorum,
fcortorum , fuperba monumenta. Mi-
ravi, dolere , llludere , etiam detefta-
ri occafio erat : & quid in tottitulis
& infcriptionibus pafci ? Quzdam enim
4 meliore ingenio, & fcita* ; quedam
aliqua nota aut inventiuncula fpefta-
biles ; & ifla; quse hodie exftant , di-
cent. Sed & utilis [?] afpeftus ille \
nam monumenta fecundum viam pra:-
tereuntes admonent, & fe fuiiTe , 6c
illos efle mortales . Quid amplius?
omnium iliorum , qui difparibus mo-
numentis teguntur , parem in exitu
fortem fuifle : iEquat omnes cinis ;
impares nafcimur , pares morimur.
De AquadttQibus .

Jam (c) Aquxduthis videamus , &
pulverem fordefquc , fi quas e Via con-
traximus, abiuamus. Diu Roma flnc
Aqusedu&ibus ; & Tiberis, ac fi qui

foiJ-



( a ) Ad puhhritudinem . ( b ) AA
utilitatem . ( c ) Aquaduftnum origo .



Dhgllized Dy GoOgt



Liber Tertius . 437
fontes nativi erant , fufficiebant po-
puio , fed nondum fic aufto . Urbe
dein magna , plena , & cum in col-
Jibus, procul a flumine degerent , o-
ptimum rerum aqua ( utPoetacane-
bat ) quaMita, & per tubos ac cana-
]es , in fornicibus Jatericiis Romam
adve&a . Id faftum primum A. U.
441. cum Appius Claudius Cenfor ,
idem. qui vias fternere inftituic , hoc
quoque bonum invenit . Ab eo eft
Aqua Appia , per milliaria circiter
11. dedurta . Hoc initium.- fed Deus
bone , qua; mox incrementa ?

Nam egebant fane aquis populus il-
ie , non folum ad potum , fed ad hal-
nca , ad fullonicas , ad Naumachias &
Circos . Atque ita ubertim indufla
fuit, ut quifque domi , aut in vicino
haberet copiam . Ita autem flumina
per Urbem & cloacas videbantur flue-
re, ut unaquarque domus prepemodum
haberet fillulas & canales , quibus
aquam induceret . De hac rePlmius:
Si quis diitgentius &f\imaverit aquarum
nbundantiam in publico , balnets , pi-
fcinit , domibus , curipis, hortis , fu-
burbanis villts , fpatioque advcnicntium
exjlru&os arcus , montes pcrfejfos , con-
valies aquatas , jatebitur , nibil magis
T 3 mi-



( a ) lncumenta .



458 Jid m ira o efo wm

mirandum juifse in toto Qrbe terrarum .
Nec Roma; tamum , fed in coloniis
plenfque & majoribus oppidis hac
tuere.

Fuerunt in Urbem perduiti ( a.) 14.
Aquiductus ( P. Victor 20. rumera-
vit ) coctili jatercuJo per pnTcos illos
sediticatt , ea latitudine ac fimulahi-
tudine, ut vir eqties commode per eos
poflet incedere. Sed hsec altimdo de
ipfis modo eft , quid arcus & for-
nices aibitraris ? quos in quibufdam
Jocis fublevatos 109. pedes , Julius
Frcmrinus affirmat, O rem Itupendam !
& magis, quod a tot milliaribus con-
tinuo operc ( etfi non ubique fic a!-
to ) perducebant. Reperies quofdam
a quadragefimo milliari perduiiios ef-
fe, & nempe per valks , per raor,-
tes , per tot insequalia, fupra , infra
terram. Exitant juxta Sublaqueum A-
quarduttus (b) Claudiani fornices , &
ingenres pilx fuftentantcs ; de quo
PJinius ita fcribit : Vtctt ameeedentes
aquantm duQus novijfimum impcjtdittm
operis , incboati a Cajo Cttfare ( Cah-
gulam jnteiligit ) & pernSii aClaudio ,
Quippe a quadrapefimo lapide , adeam
exceljitatem , ut in emnes Urbis mcntes



[a] Multitudo AquaduRuum , (b)
Aqttxdtitlus Claudii . -



Digilized by Coogle



Ziher Tertius. 439
icvarentur, uifluxere Curtius& Ccem-
lius fontes . Erogatum in ili opus HS.
termillics. Fuerunt 7. noftri milliones
Si femis.

Idem Plinius qucdam de Lacubus ,
aliifque additamentis Aquaduftuum
fcribit, non iine miracuio ctiam au-
dienda . ( * ) -dgrippa in JEdititatefua,
adjetla Virgine aqua , cateris corrtvatis
atque cmendacis , iacusyoo.fecil ; pra-
tcrca falientes 105. cajlella 150. complu-
ra ctiam cvltu magnifica . Opcribus iis
fivna 300. ttrea aut marmorea impofuit ,
columnas cx marmere 400. eaqueomma
annuo fpatio . Haec unus Agrippa, &
uno anno. At fcripfit Plinius , lacus
700. ab eo faftos ; recle ab eo : fed
plures longe fuere in univerfiim , &
alibi 1352. iegimus . Ifti (b) nonahud ,
quam aquarura in publico receptacu-
la, e quibus petere omnibus fas eflct
etfi gratior , arftimatiorque e falientibus
ipfis fumpta . Nota auteni in Plinio
tot figna, tot co!umna5 , adornatum
Jacuum, falientium, caftellomm : at-
quc ea ab unoAgrippa; quid arbitra-
ris ab aliis prioribus & fecutis fuifle 1
Atque alia eiiam aflidua multaimpen-
dia circa bas aquas.



(3) Opera aqitaria Agripp* ,{b)La-
cus quid.



440 Admiraathnim

Harura (a) aquarum Curatores ats
Auguito fuerunt inftituti, cum lifto-
ribus, fervis , fcribis , iibrariis , accen-
fis j praxonibus . Sed pra;cipunm , quod
familia; & hornines certi ail tuenda
hic opera, fumptu publico tolerati .
Audi hac de re Frontinum, qui ipfe
inter Curatores aquarum ; is ergo fcri-
bit , Agrippam primo per fcrvos pri-
varos fucs hxc feciiTe , eamquefami-
Jiam Augufto morienrem legalfc . Au-
gufhim deinde publicafle , &deinceps
miiifi.Te ; atque habui/Te homincs cir-
citer 24?. Erat autem & altcra ,
jnquit, familia Cafaris ditla , & nu-
merus cjus 360. quam Claudius , cum
aquas in Urlicm pcrduccret , inflituit .
Addit , in utraque fainilia varia mi-
niltcria fuifte , Villicos, Caftellarios ,
Curatores , Silicarios , TecTores , aliol-
que opifices . Habes lgitur perpetuos
homines <5oo. ad aquarum tuinonem .
Dc Cloacis .

fonimus & Claacas inrer magnift-
ca , & fordes has inter illos fplendo.
res ; iramo & fub terra thefauros
oflendimus , & latentium quorumdam
operum moles . (b) Cloaac a Tarquir
?io Prifco Rege flruits , ad mundi-
tiem ,



(a) Curatores aquarum. (b) Cloa-
Tacura crigo.



Libtt Tertius. 441
tiem , fordefque omnes vel abiuen-
das , vel evehcudas .' fed & ad fani-
tatem , quse illam amat. (a)CloacE
operum omnium maximum , furToffis
montibus , atque Urbe penfili fubter-
que navigata . Quid magni , fi tara
magnar , ur vehem fceni onuftam lar-
ge tranfmitterent ? Id enim non Pli-
nius folum fcripfit , 'fed & Strabo .
Latitudinem Marlianus repent 16. pe-
dum ; nec forfan minor altirudo . Fe-
cit id Agrippa in /tdilitate , per mea-
tus cornvatis 7. amnibus , curfuque
praecipiti torrentium modo rapere ora-
nia atque aufeire coaclis . Fuerunt
enim ( b ) 7. Cloaca: pra?cipu;e , tot
quot func montes . Nam en iis difflue-
bant ac derivabanrur aquae ac fordes ,
& in magnam unam ccmflutbant .
Quin enim plures mmma: fuerint ,
non ambigcndum eft ; fed iflnr tot fue-
re quafi flumina , & alveo grandio-
re , atque ex per plana Urbis fere-
bantur .

Cloacarum ( c ) firmitatem commcn-
dat Plinius , & caufas concutientes
4. commemorat , quarum vel fingu-
la? firmiflfima opera evertant} at non
labcfaclam ittud. Sunt , pugna aqua-
T 5 rum



( a ) Magfiitudo . ( b ) Cloact 7. Mtt-

jores . ( c ) Firmitm .



442 jidmhmdmm
rum & copia intus : moles & colu-
mnre vaits , quar per vias , & fuper
iilas rrahunrur: ruinfc varia: & pon-
dera incidenrium sdificiorum : cleni-
que validi aliquot terra>motus , Qaid-
ni igitur firmtim & rara duritie opus ,
quod omnibus refiltit > & id per tot
fseulfe-? Etfi tamen ( ?) repararunr ,
aut fulferunt intcrim , quod omnino
ricceffe fuit. Quam fumptuofa autem
illa reparatio, dicit apud Dionyfium
C. Aquilius , qui fcripfit , ncgleclis
aliquando cloacis , & non defluemi-
bus , Cenfores in earnm rnftauratio-
nem 100. talenta impenriiffe in redem-
ptores . Ea funt rfoocco. E|ii]ippa?o-
rurn . Quid igitur & quanti paratio
univerfa , fi' tanti in .partibus repa-
ratio r 1

De Trajani Pontc in Ditnubio .
A Tiberi ad Danubium magnofal-
tu imus , ut ejus aquis fordes CJoa-
carum abluamus. Libet (6) Pontcrr?
in Danubio memorare, quem Traja-
nus Jmperaror ftmxit ; operum om-
nium ■fortaiTe arte & difficulrate ma-
ximum , fi non fumptu . Defcribit
graphice Dio Caffius , & gratia fe-
ftori ejus Xipnilino efto, quod hanc
par-

(o) Chata rtparata . [bl Pens
Ttajani .



DigilizeOtvCoo^lc




valentefque ille alias ! ( a ) Pila i§i-
tur , inquit ille, ejut funt iQ.tlapide
fctlo & quadrato , qua altitudincm ha~
bent 150. pedttm, latitudinem 60. Di-
fiant inter fe ija.pedes, fornictbus de~
\-int~lx . t Grande hoc concamcratio-
nis fpatium , nec efficiendum , nifi al-
titudo illa pilartim acceffiffet, & tar-
de ac lenta inclinatione fornix furre-
xiffet . E.t hoc autem. numero pila-
rurn , & diftantia carum colligo oc
efficio ftuvii latitudinem 4770. pedura
fuiffe, id eil , paulo mmu^ unius mil-
Jiaris . ) Qjtomodo autem non aliqtus
fnmptum in ijlas pilas ddmirctur} quo-
modo non & dcfiitucndi firmandique
■modttm f idqtte in fiumine mapno &
vorticofo , & fundo ipfo infido & li-
mofo: nam nec averterc quidcm curfum
fiuminis licutt ttllo modo . HicdeOpe-
ribus publicis .

Privatcrttm qit&dam Opera.

In privaris Operibus duo nunc con-
fidero , Domos , & Villas.

Dc Domibus privatis .

Domos {b) fusrunt in tam fplcndi-
da & nitenti urbe, pro ipfa urbe , Sc
ut pulchri corporis apta ac decora mem?

T 6 bra .



( a) Ejtts dcfcriptio . (b) Damits
vtbatitx qualts .




444 ddmirav.dorum
bra , Dorniis, tiico, magnificar , orna-
XX , infrruftte, eolumnis, marmore ,
auro, fratuis , & quidquid excogirai e
ambitio aut luxuria poterat. Sed ete-
dem etiam laxce, patentes , ampla: ,
& prarfertim magnatium virorum pro-
cerumque . Hinc Valerms cum indi-
gnatioiie ait : Angufie fc habitarc nunc
putat , cujus domus tantum patct , qunn-
tum Ctncinnati rura patmrum . Qukl
doaius ? immo earum aliquod mem-
brum , Cellaria Pifcinar , Culina. Et
Seneca increpat paifim aedificia laxi-
tatem magnarum urbium vincentia :
habebant enim aulas fftnulas urbium .
Quod non nefcivit Olympiodorus , qui
lcribit / Quxque magnarum domuum
cmnia in fs ipfa babet , qutccumque me-
diocris ttrbs pofit continere , nempe Cir~
cum , Fora , Ttmpla , Fontes , Bal-
ma divcrfa . Per Fora , puto mrelli-
gere hyparthra quaedam & fubdiva-
Fia, inter illas porticus , & flatuis a-
lioque ornacu , in fori faciem . Quid
autem fi revera ibi judicia & foren-
. fes conventus ? Fuere , & clientium ,
libertorum , fervorum fuorum cau-
fas domi cognofcebant . Clientium
autem magnus olim populus . Talcsau-
tem domus in tota Urbe fuerunt(n)
?78c



( a ) Ntmerus domorum .



Digilized by Qo9g\



Libcr Quartus. 445
1780. Infulx vero f qua:' diftincla; a
domibus] 46602. Illarum longe mi-
nor numerus, ut qwc tanto grandio-
res , inftru&ioreftjue eflent , & pro-
priae cirorum procerum ,

Apparacus (*) jam & inflruflio do-
morum admiranda, Coluronas ingen-
tes , e longinquis peritas , five ex
^gyptiis arenis, five ex Africa: fo-
Jirudinibus , difponebant in portici-
bus & capacibus ccenationibus . Cat-
liftus, Claudiant libertus , in una cce-
natione habuit columnas 30. eafque e
Sudine, lapide Germanico , cui in-
gens tuncpretium Scnovitas. Scaurus
in atrio collocatas habuit maximas ,
atque adeo 38. pedum , Lucullii mar-
tnoris . Vide hanc ahitudinem inuno
atrio, quam multae domus tots vix
tequanr . Deinde parietes marmore
inducebant; quod genus Incru-
flationes Latini , Grarci t^apij.a^oci di-
cunc. Id non aliud fuit , quam mar-
mor in tenucs cruftas fe&um parieti
imponere fcire , & pro te&orio ei
dare - Secandi ratio arena & fer-
ra , in praetenui Jinea verfante are-
rias , rracluque fecante . Primum
autem Roma; parietes crufta marmoris
ope-

( a ) Apparaxus . QnlumriA , ( b ) 2i-
eruflatio ,



DiguizedbyGoogle



Adrairandcrum
eperuiffe totius domus fui, in Ccelio
montc , Mamurram Equitem Roma-
num , Prrefeaum fabrum Crefans ,
Pliuius tradidit. lfln marmorumcm-
ftre fipe piauratre & variegatre tuc-
runt, vehlt aliquod Mufivum opus .
Solebant pratterea laquearia tota (?)
inaurare , quod paffim icriptores &
tradunt & damnanr. Nec folum lcvi
induBione , fed ibl.do frepe auro .
Trabcs nonnumquam autatas tacie-
bant, fed cameras gemmatas & ebo-
ratas, ad fplendorcm & varictatem ,
ut quafi ccclum imitarentur, Cr ( ut
Amobius loquitur ) fldtnol tvomaM
variata htirftiticnt fulgtttl ■ Longius
hoc quoquc produccbanr, ad parietas
cc columnas. ,

Sed alia hic etiam & mgenioia lu-
mria; nara lacunaria ifta ( 4 ) verfa-
tilia faciebant, & aha atque aha lu-
binde facie convivas deleftabant. bn
privata ingenia& luiuriam; quid exi-
ftimas Principes tentalfe & teciffe ?
Nero Crefar [t] in veftibulo redmm
fuarum ColoiTum 120. pedum poluit .
Hoc principium: deinde porticus tn-
plices nlilliariav; item ftagnum , mi-
ris-inftar, circumfeptum atdificns art



( a ) laauratio . ( b ) Laqutaria ■■
fatilia. [c] Ntronis cdts ■



DigiMzeB by Goo^lc



Liicr Tertius , 447
ium fpeciem. Rura irfuper, arvis
uc vinetis , & pafcuis , filvifque
ia , cum multitudine omnis gene-
pec.ud.Lim ac ferarum . In carteris
ribus cunfta auro lita , dillinfta
mmis, unionumqtie conchis eranr.
epationes laqueata; tafculis eburneis
ifatilibus, ut flores : & filtulatis ,

Linguenta defuper fpargerentur .
acipua ccenaiionurn rotunda , qus
:rpetuo , diebus ac noftibus , vice
iundi circumagerentur . Omnia illa
apitolina , qure & quanta fuerunt ,
jgEe & quilquiliK vifa; , pr?C uno incni-
10 aliquo Palatina: domus.
lnter teela 6c domos inciufse ali-
tiando ( " ) f'l v? * & intertnixta; ve-
sc aves . Luci cnim & arbufta in ma-
,nis iflis ardibus eranc , immo& fuper
;des. Seneca caffigans & incrcpans,
it folet, fuum ajpurri: Pcmaria , in-
juit, in fummis turribus fcrunt , qno-
um filvx in tcflis ac domortim fafli-
?iis nutant , inde ortis radicibus , q\io
tmprobe catumina e^iffent .

Dc Villis Pomanornm .

Dc Villis hoc univerfe Strabo pro-
nuuciat : ln viilis velut mori Perfarum
rcvwi quafdam firuunc . Quid majus
ampliufque in hanc rem dicarn.' 1 Vis
ta-



[ i ) Siha in ttdibxs .



I



443



*4dmirandorum



tamen fpecimen aliquod in una vil-
la? Capuolinum audi : Exflat Gor-
dianorum {a) yiila via. Prxneflina ,
200. cotumnas uno perifijilo ha-
iiens , quarum 50, Carjifiea Claudia-
J7#, 50. Sienitiefes, ^o.Numidicx ,pa-
rimenfura ftint . hi qua Bafilicx cen-
tenarix tres : cxtera huic opcri conve-
nientia ; & therms . quales , prxter Ur~
bem , nufquam in Orbe terrarum . Sed
nec Hadriani villam in Tiburtino m-
gero , cujus fuperbar rehquia: exftant .
Quid rot aliarum in folo Latio , Sc
circa Romam?



L I B E R IV.

DE VJRTUTE ROMANA .



QUartus nofter limes , de Viris&
Virtjitibus Romanorum . Plinii
"enunciatio eft : Gentium in tota
Orbe prxjtantiffima una , & in omnt
virtute , haud dubie Romana exflittt .
Quid honio Goibici fanguinis Caffio-;
dorus ? Roma Virtutum omnium lei~
tiffimum templum . Profcflo fedes fuas



per



[a] Villa GoTdianornm .




rr, (_." >Ogk"



Liiicr Quartus . 449
per aiiquot ficula ibi Itabuere , nec
mjiiiia ipfi Romaui templum ftruxe-
re Honori paritcr & Virtuti . (
Utramque colebant: fed & Fortuxam
etiam, id eft , providemiam & fata
ab alto , qua; incredibi!e cft , quam
prcflo nec rardanti pecie fecuta fint
Vir.tutcm. His duobus incremenra fua
Roma debuit, his duobus ftatum fuum
& firmitatem. Nullum imperium mi-
hi dabis, & tam magnum fimul , Si.
tam diuturnum . Nam [ut breviterSc
nervofe Floius ) ad conji/tucndum Ro-
manum impcrium Virtus & Fortunct
contendijfe vidttur . Sed amica con-
lentio fuit, in qua tamen ipfa Virtus
vicit. Habuit igitur Fortunam , fivc
crriitum illum favorem, fed habuit 3
cauiis, quas iidcm ccelites per Virtu-
rum gradus nexufque praeftruxeruut .
Ut id hqueat, videamus prirrmm uni-
verfe qui Viri in imperio iilo fuerint
& tum qua; Virtutcs.

DE ORDINIBUS IN POPULO
ROMANO .

Vlros confidero ( ? ) dupliciter , &
eos qui in Magifiratu , Impe-

[ a J Virtus & Fertuaa Romanas ex~
tukrunt . [b] Ramani duplicet.



4go Jdmirandorum
riis, Confiliis fuerunt , id eft , Capita
Reipublicg; & parte altera minora e-
tiatn membra, id eft , Populum , &
eos qui paruerunt. Utrique egregii ,
nec quibus alia gens facilc , aut ex
vero comparetur . Primores igitur illi
induplici difcrimine funt , Scnatorcs ,
EqHitefqut . f ■

De Senatoribus Romants .■
Senatores fi itifptcias , qui proprie fe-
debant ad clavuro, proh Deus , (a)
quanta graiitas, fapientia, maieitas !
Ut merito illum ordinem , Rcgum con-
fefsnm^ Cyneas legatus Pyrrhi RegiS ,
vir nec mcnlis, ncc oris egens , ap-
pellaverit. Profefto talis fuit , Sc nec
fub Principum imperio nimis degene-
ravit: etfi poftea quidera diicetfit ab
illa fua pneftamia, &. ut grande a;di-
ficium , paulatim moie fua defedit ,
& mox ruit .

Erant autem. in illo Senatu ci-
vium eximii , generc , cenfu , virtu-
te . Nam harc fpeclaban: ; nec teme-
re viles aut fordidos , ( etfi plebejos
interdum, quos magna virtus evehe-
ret ) inopes nuniquam , & improbos
raro admittebant ! aut fi tales, non rene-
bant. CeaforesO)enim]egebant hunc
Sena-

(a) Gravitas Senatorttm . (b) Ql 10 '
modo Utii Stmteres .



Digrlized bytfoogl^



JJbtt Quartm, 4*1
natura , arque itdem per fingulalu-
a examinabant , ac relegebant ; li-
us loco eo indigniis , aut li quid in
ivara etiam viia turpe ac maculo-
m, notabant, & emovebanc ■! Fie-
it id filentio, & fii:e accufatione ul-
i , aut caufar apud judices diflione .
lumtaxatC") m rtcicando Senatu,
uod poblice & folenniter fiebar , no-
nen ejus prxteribant , quem motum
-ienatu velient. Ita cum in albo iJio
lon efTef, nec in Senatu conlebatur.
Caufa quidero, iis movendi femper erat ,
& hanc fubfigr.aban-t , & volentibus
eJebant: fed ccrrare de ea iite nibil
opus erat, judicium fufficiebat , quod
atara gravibus viris ( nam , primores
fefe Senarus eranr ) botium mermfTe,
laus & approbatio habebatur ; cuipa&
damnatio, trifle . Hareriter , &, vlx
eveniiTe legimus, ut Cenfotes iiii per
affeetum judicarinr. Nam voces lta-
tim omnium damnaffent , & exagitaf-
lent. Et fac tamen femei iterumque
eveniffe, quid magni mali pra; magno
illo bono erit \ Non enim alia. pcena
quam ignominia , faciie aut contem-
nenda, aut elucnda, qui publica ju-
ciicia aut teftimonia pro fe haberet .
Denique slii Cenfores mox reponc-
bant .



(a) Quomodo fcnettu moti .




fiized by Google



452 Admirandorum
bant. Nam & hoc fciendum , non in
gravibus & grandibus peccaris hanc
cenfuram intervenifle ; ea cnim legi-
bus&judiciis fervabantur .- fed raino-
ribus dcliclis , aut domeflicis flagitiis
aquibus vacare & caflos efTe primos il-
los ordines rnaxime volebant , &quo-
rum vita erat in exemplum .

Initio a Romulo centum fafti , &
Patrcs , iidem^ue Senatorcs , vel acu-
ra , vel ab artate difti. Polleaad [ aj
300- crevere , & in libera Republica
fic manfere ufque ad Livium Dru-
fum : is in Tribunaru, cum opes Sc-
natus veilet extollerc , eofdem judi-
ciis etiam proponerc , numerum au-
xit, & ad 600. fecit. ManftfTe ita ad
Csefarem videtur, qui per bella civi-
]ia non opes folum , fed honores nmi-
tis largiturus, amplificavit , 6c vel ad
1000. allegit . Difplicuit Augulto , fic
magna cura , atque iterata aliquotiea
recenfione, purgavit , & deaique ad
nioduni veterem , id cft , 600. rede-
git. Qui fane fatis amplus numerus ,
etfi in amplo illo Imperio : atque ex
his pierique non folum confiliis pu-
blicis femper adhibebanrur , fedetiam
m provincias , ad imperia, aurexer-
citus mittebantur . Itaque Curia hxc
velut

( a ) Numrrus Stnatcrum .



Digilized by Google



t



Libcr Quartus . 453
: promptuarium erat , e quo fta-
Princeps capevet viros, adomnia
ia aur. militaria munia aptos.-&
:Buros . Et hoc afpeflu tenuerunt
itum, grande vel unicum fulcrum
s Principatus.

.logia [?] de Seratu res& veritas
itis diftavit. In Cicerone leges ,
atum principem falutis , publicxque
itis . In Amcniano, Afyium Mun-
totius. In Cafliodoro , Gloriofunt
latum , mortimqtie iumina . In Pe-
>nio , ReEli bonique praceptorem .
ra in Tactto etiam dicitur, Caput
perii , <& dtstra omnium provincia-
m. Quia jam fub Principibus ex om-

regione capiebantur Senatores : &
: tlitiflimi honeftifTimique provincia-
tim civitate donabantur , Equites
ebant, ita & mox Senatores ■ Utile
iventum, & ad populos fub unum
mperium firmiter colllgandos. Sym-
.lachus ea caufa (cripfit : Pars melior
nmani generis Scnetus . CafTiodorus ;
~)aitlqutd humani gcneris floris efl , bs-
W Curiam .

De Equitibus Rommis .

ftlter ordo eft [?] Equitum , qui
& ipfi ab illis notis tribus probati ,
atttptobantli. Nam de genere , multi



(ijEfyUSenatus , (b) Equitesqui



crant




DigitizeO by Google



454 AdmhanAoYum
erant a Senatoribus & Patribus orti ;
& certe liberti aut Jtbertini , ciec fi
cenfum habercnt (nifi beneficio Ira-
perstorum) in hunc ordinem venie-
bant. Erant tamen es ingenuis mul-
ti , & fere omnes, qui cenfumeque-
ftrem h-aberent . Is tuit 400. id eft ,
ioooo. Philippicorum . Igitur Jatus hic
ordo & amplus, ut tunc opes plerif-
que arflplse eranc ; & ideo quod ad
vitam , coercendus sut recidendus .
Apud veteres id quoque Cenfbres fe-
cere , Gve in Tranfve?tione , ( qux
tamen eorum niodo erat , qui cquum
publicum habebant ) five per luftra
Jingula , cum ordines digerebant , &
recognofcebant . Nam hic quoque al-
bum erat, fivetabula;, & recitabanr ;
quique primiisex iis nominarus , Prin-
ceps juventutt'. dicebatur , plane utqui
in Senatu primus recitatus , Princeps
item Senatus , augullo titulo diceba-
tur . Ideo aurem dittus Princeps jtt-
ventutis , quod olim & prima Repu-
blica, pauci Equites, nec fere riifi fi-
lii Senatorum , Crevit paularim Jar-
giter numerus, & magnam civitaris
aut civiu.n partem comprehendit , fed
nomen ramen Juvennm manfit . S-zd
& Juvenes. antiquis diili ad an-
num



( 3 ) Prinreps /ttventutis quis .



Digilized by Googll



Liber Quartus . 45?-
num4<. Harc caula & origo rtominis .

Sed Senatorum filii an non Sena-
torii , aut Senatores? Cave erres ,- di-
ftinflione hic optis . Aliud Senatus , fi
Principum tcmpora afpicias , aliudJf-
natorius orilo . ( a ) Ille certo numero
iletit, ut diximus , & intra 600. fub
Augmlo quidem : at iite latius paluit ,
& juvenes quoquc ac Senatorum fi-
lii , fed & alii Equites in eum co-
optati. Cenfebantur enim Senatorii ,
qui jus lati clavi a Principe impetraf-
fent, id eil , infigns ipfum Senato-
rum : & in Senatum quidem ii ve-
niebant , fed fententiar jus fuiffe non
putabis . Inftitutum cnim Augufti fui t ,
qui liberis Senatorum , quo celerius
Iieipublieae afiiiefcerent , protinus a vi-
rili toga latum clavum induerc , &
Curia; interetTe permifit. HocitaAu-
guftus, fed reftrifle in Senatorum H-
beris : poftea Caltgula etiam aliis qui-
bufdam Equitibus permifit . Permifit
dico , aliique Prineipes j fed fic , ut
ab ipfis peteretur . Hi ipfi Senaturcs
iflterdum dicuntur. Atque ifti funt ,
qui lll"fl TCS Eq">tes a Tacito atque
aliis , a< ^ difcrimen appellantur ; &
palam i pfe Tacitus cum Senatoribus
jungit, auc.cosquat.



^ a) Senatorii qui.



4^6 Atlmirandorum

GenusO) Equitum diffufum , &
in vario difcrimine. Erant qui Equo
publico , erant qmjudices , erantcom-
muni nomine Eqmtcs di?li , Iili qui
equo publico , tempore Augufli , ad
5000. erant aut fupra . Qui in Judici-
bus , haud pauciores ; immo plures , e :c
Piinii teilimonio. Claffis reiiqua eo-
rum , -qui immunes. Atque iftiEqui-
tes, quos Perfeus Kex apud Liumm
ita laudat & infignit : EquitcS cnim il-
lis , Principes juventutis ; Equitcs fe-
minarinm Stnatus ; inde leEios in Pa-
trum numerum , Confules , inde Impc-

De Plcbe Romana .

Supereft tertius ordo, [6] Plebis.
Is tripiici difcrimine fuit , lngenui .
Libertini , Liberti. Et in militia difcri-
rnen erat ab hoc genere : itemque 3
■cenfu, ficut & in aliis muniis , fiqua
pubtice fubirent. Vita e[iam cenfu-
rx permiffa: quam tamen negtexifTe
poftea ( malo fane publico ] Impera-
tores confiat, contentos duplicemil-
lum priorem ordinem recogaovifTe .

Ifii ordines Oatim poterant agno-
fci in occurfu ab habitu . [cj Nam
etfi toga communis omniuni civium
veftis



[a] Eijuites triplicis generis , [bj Tria
icnera Plebis . [c] Cogttita ex habitu .



Liber Quartus . 4.57
veftis efTet, camen difcrimina aliaab
aliis notis . Ut Iblis Senatoribus, aut
ilt is quafi Senatoribus , jus Jati clavi
geftandi erat.- quod nonaiiud, quam
velut bullar e pnrpura , & capiracla*
vorum intexta aut inferta. Equitibus
autem aurei annuli . qui hunc ordi-
nem a plebe diftinguebant . Qui his
duabus notis carebant , P]ebs erant .

DE VIRTUTE ROMANA
MIUTARI.

IAM quod propofitum dcVirtutibus
addamus : nam Viros illos lauda-
biles , vel potius admirabiles fuiffe
dico , idque 3 duplici virture , Mili-
tari , veiCivili. {a) Iliam in imperio
& Republica jure: confldero , ut tute-
Iim ejus , immoaugmentnm ; iThe qua
fruftra aliqui&jftatus. aur coramune"fe
jaclet. Pra:mitto igitur,:& duo hic
in Romanis miror.- Jjtjiitiam , & For-
titudinem . " :

/ ujiitia Romanorum .
Quod ad (by Jufiittam , nefcio an
alia gens conGderacius , & caufis in ra-
tionis trutina libratis, bellum fufce-
perit , cuam ifta. Nam plerique aut
V Re-



(a) Virtutes bellice Romanorum*

(b) Romanis jujie bdla fufcepta*



Digilized by Coogle



458 AdmirancUvum
Regum fuorum arbitrio arma indue-
runt, aut pimiorum abquot in Repii-
biica , qui decernebant . Hic aliter.'
& nec Senatui , nec populo toti ple-
num hoc jus, nifi cognitio & judica-
tio Sacerdotum publicorum interve-
nifiet, quos Feuaies dicebant . Eorum
arbitrio fumpta arma , pofita arma .-
& refigio , non folum juititia , ea
tcmperabat . Etenim femper dupiici
hoc titulo ufi Romani , ut aut pro
Salnte arma caperent, aut pro Fide .
Pro illa , ubi res eorum agererur : pro
ifta, ubi Sociorum . Et hoc de Sociis
late patuit , & eft illa citena , quae
bella & terras conjunxit aut fubjunxit .

Vis pauca esemplaf (n)EcceCar-
thaginenfes vamli funt, m.mo amiuli
viriam Rom.ana.rutn : obfiant creftenti-
bus , Qukl fit? removcndus illeobex,
& caufam ipfi. prarbebunt . Siciliani
invadunt , & Mamertinos : illiaitRo-
rnanos appellant, ut Socios . Veniunt
fubveniunt, pellunt eos , & qusefira
jam ipfis ad fe trahunt. Fit pax,&
Sardinia etiam Siciliar adjicitur , con-
ceffu ipforum . Vides augmcnium ?
Sed enim jam fifiimus , & illi manent
ac florenti 1 non .■ in Hifpaniam mala
cupidine tranfcendant , arma ctiam
Sa-



(a) Excmpla jufiitig'



"T&l- Digrtizad by Google



Liber Qttartus .



Saguntinis inferant , Sc amiciim fo-
ciumque Romanis oppidum evertant.
Bellum ergo iterum juftum.* quofine,
&fru?tu? Vifli illi, & in Afncam
compulfi , Hifpania aucli Romani . At
enim Gra*cia & Macedonia jam de-
funt . Vis jufte dari ? 1'hilippus Mace-
do fcedus cum Annibale coibit, Ro-
manos & Gra;cos fimul laceiTer , atque
ifti eos advocabunr, & fibiprimum,
mox &Macedonibus imponent . Ta-
Iiain Antiocho, Jugurcha , ipfo Mi-
thridate ; qui fcelerariiTimus non Re-
gum, fed mortalium , quid de frau-
de vel injulhtia Roraanorum queri-
tur? ut voiet ; ipfe ab illis & nobis
audiet, Vet vi?iis . Non dicam , pe,-
jeanc; fed tamen pareant , qui vin-
cere aut quiefcere non potuerunt .
Harc de anciquis faltem liomanis,&
ante Syllam civili bcllo nondum in-
fedis , &, ut fic loquar , decolora-
tis . Pleraque omnia tunc pura & ju-
fta . Ac poftea degenerarunt , avari-
tia & ambitio quaedam di&arunt ,
ad hoc rationis examen non dirigen-
da. t?) Punivitquidempopulosquof-



fuo , & ftipendiario illo jugo . Quam
multis autem & pacem indulfit , fi



dam , fateor , fed




V



uti



( a ) Clcmcntia iu vtBos .



i



Digitized by Google



460 Admitandorum
uti ea poluiffent , aut voluiiTent ?
Ipfts Carthaginenfibus bis \ Philippo
etiarn, & Antiocho , & Tigrani :
atque hos omnes cum pellere terris
in eorum manu effet : contetiti fue-
rimt reltringere, & uc imagine hac
utar, pennas incidere, ne temere &
Jafcive fic evolarent .

Fortitudo Romanorum .

De Forthudinc Romanorum miiita-
rj, fatis in libris De Militia Rema*
na diftum ■ fed argumenci & con-
textus etiam caufa pauca dicantur .
Igitur & MiUtes , & Duces pratfan-
tiffimi huic genti fuerunt , & in o-
mni fevo admirandi .

Vide mihi ( a ) legiones illas, quK bi-
hx junflffi, & cum totidem Sociis, equi-
tarum autem 1800. ad quzcurnque bella
& hoftem ibant, fed & vi&rices fere
redibant. Tota autemea manus quid
amplius , quam iSaoQ.erati 1 Jam (i 10.
Jegiones jungeres , quod item fatf utn ,
quid nifi Hirtii verbis dicam,fe/ Coslum
diruerecaspotuifss? Eccegigantes no-
vos , & veros , nec e fabulis petitos .

An non tales ibi videbuntur , fi in
Opete , Apmine , Acie , paulifper eos
confiderasT? Qttod ad Opus, (?)fodic-
bant ,

f a ] Miiitia Romana qualis . (b) Mr-
ies Romanns qualts in Opctc .



Digilized by Guogle



Zibcr Quartut . 461
bant, vallum & fofias ducebant ; ag-
gerem , tefiudines , turres ftruebant:
omnia celeriter &indullrie, ut fidein
fuperet, homines paucos tanta in tan-
tulo tempore ftruxiffe . Jam de Ag-
mine, quid ifiud efi: ? Ka ) ar.ma u-
mnia peditem ferre , cibos femeilres
aut menfrruos , utenfilia, & feprenos
aut plures mterdum vallos . Jumen-
lum itaoneres, negabis par futurum .
Adde ordinem in toto inceffu , a fi-
gnis non difcedere, pari palfuomnes
ambulare ,decurrere etiam , cum opus
efTet , in plenis armis . Denique in
Acie quis par Romano miles eric ?
(?) nam non fuifTe quidem, id con-
Uat. Cum omnibus gentibus , omni
E;cnere armorum aut pugnarum con-
currerunt , ecquando vicli funt igna-
via fua aut culpa.-*

Quid autem mirandum tales fuif-
fe , apud quos a prima adolefcentia
(c) vitaomnis in armis , honos omnis
ab armis erat ? Nemo honeftiorum
ad Remptiblicam accedere, aut ma-
giftratus capere poterat , nifi decem
aiinos militaffec . Ec pedeitris ipfa mi-
liiia, 20. annorum decurfu denique
terminabatur . In ipfa pace, an quie-
V ; tctn

(a) In A$mine. \ h\ln Aae.
(c) Excrcttia in armis .



— Digmzed bv Gi io^Ic



462 Adntirandotum
tem egiffe cenfes? exercitia affidua e-
rant, vel in campo illo Martio, vel in
ipfis alibi caftris : Quis jam nefcit lo-
cum in aeie, vel in prxfidio militi fer-
vandum , vel moriendum fmffe ? Lc-
viter ab eo difcedcre , a vita eratabi-
re , ut feveritas quidem volebat falu-
berrims ilJius difciplinse . Inde con-
rempttis periculorum & hoftium : &in.
medios illos vel cxiguam manuin fi Dux
mififfct , quis non iine ctmciatione pa-
rebat? (a) Exemplum illufire & no-
rum, fed admirabile eft, in bello Pu-
nico primo. Conful parum provide fuos
di:c~tans , in locum humiliorem , & col-
]ibus undique cinclum infinuarat. Ho-
flesaditns infederanr , &fine ferrocon-
fe&um bellum videbatur . ■ Ibi Tribu-
nus coniilium fuppeditat. Conful , in-
quit, vides tu collem ilium ab hojjibus
nondum occupatnmi illuc cetifeo mitten-
dam cohortem aiiauam militum , fite
mlios vis falvcs . Hofles enim in lihs ir-
ruent , interea tu , fi vir es , te explica-
b is y & pervades . Placuit Confuli fen-
rentia , & vera erat : nec de militis.
obedientia dubitabat, fed Dticem , in-
quit , illum , qui in incertam martem
tat? quem kabemus } . Ms ipfum, ait il-
le . Diclum, fafrum, 400. ad moriendum
pro-



[aj Exemplum sibediemixmilitaris .



Liber Quartus. 46;
proficifcuntur , & cadunt ; fokis Tribu-
nus inter morruos , femimortuuripfe-,
repertus convaluit , & faspe utilcmo-
peram Reipublicie poftea navavit . Vi-
ros iltos tali robore , cali obcihenti**
alibi miht dabis. 5 Sed hzc infelix au-
dacia ; illa lajtior , curtl Punico itera
bello, fugientem eorum claffem pedi -
tes in mare fe conjicientes & natantes ,
quafi in camporum firmitate aggreffi,
manibus fuis in litus retraxerunt .

In Hirtio (?) legimus , Numitla-
ntm copias in corona? modum Cifa-
ris copias cinxiffey Caifariani interim
non amplius tres aut quatuor milites
veterani fi fe convertitTent ; & pi!a
viribus conrorta in Numidas infeflos
crnjeciffenr, amplius 2000. ad unum
tcrga vertebant . Vis nominatim (?)
& L. Sicinium aliquern citem , qut
centies & vicies in aciem defcendit?
36. fpolia ex hoftibus retulit ? 8. ex
provocatione occidit? 45. vulnera pe-
clore excepit , tergo nullum ! Vis c )
Caffium Scaivam r qui in Britannico
licore cum 4. commilitonitms in fco-
pulo reliftus , cum mari abeunte ho-
Ilibus adire fas efTet, atque ii confer-
tim irruerent, tiefertus ab aliis , foius
V 4 im-



( 1 ) Excmpla. Tonitudinis , [ b ] L.
Sicinius . ( c ) Caffuu Sceva ■



- Digilized tiy Googlc



AdtnimyitlorHm
impeturn fuftinuitj muhos dejecitatit
occidit, denique armis fuis onufius,
folo fcuto abjefto, in mare fe dedir,
& ad Carfarem naravit . Qui ftupens
ad viri virtutem, laudareparabar.- at
Hle difcipliriEe memor : Daveni.wi bn-
perator, inquit , rjucd fcutum retiqui .
O diclum faiitis iilis ipfis laudabiiius '
& quid a tali animo , nou enim jam
manibus folum , non fpercs ? Idem
Pompejano bello , ad Dyrrachium ca-
itello prirpofitus , fblus inporta confi-
Jtens , contra Romanas Iegiones & co.

Jiias id fervavit . Qiio tempore ei ocu-
us effoffusj humeri trajc&i & femur ,
fcutum 130. iftibus perforatum ■

Sed in viclaria quid miiites iftos mi-
ror ? magis pene in clade & morte .
(?) Miles in Cannenfi prielio , cum
vulneribus confeclus , manus eriaiu nm-
tiiarus eiTet, fpoliarc fe conantis Nu-
midK cervicem brachiis invadens , ad
fe traxit , & naribus arque auribus cor-
rofis C cum alia rela non effent , aut
Traftare non poffet ) deforme cadaver
afpicientibus reliquit. Dcunoloquor:
fed quinam illi viri fuerunt, quos ati
elephamis obrutos Pyrrhi prarlio acce-
pimus ! omnium vulnera w peftore ,
quidam hofhbus fffis immortui , om-
nium



(a) Alia Fonitttdinis cxtmpla .



3



Liber Quartus . 4^5
nium in manibus enles, & relictxin
vultibus mins , & in ipfa morte ira
vivebat. Vide raihi iftos , non homi-
nes, fed Martes, fifasdicere; &nec
viftos quidcm vincendos.

Tranfeo ad Duces : etfi quomodo
non ifti omties Duces ? ( a ) Sed tamen
Duces etiam aliqui eximii .■ ut parens
ille Romulus ; ut M. Furius Camillus ;
ut L. Papyrius Curfor , quemvel Ale-
xandr.o parem ( fi veniflet) Liviusop-
ponit i ut M. Claudius Marcellus ,
jgneo impetu ; ut Q. Fabius Maximus ,
falubri tarditate; ut P. Scipio Africa-
nus prior, divina felicitate ; & pofte-
rior, divina virtute ; ut denique ( nam
omnes quis numeret? ) caput & cul-
men C. Julius Ccefar, fortuna, peri-
tia, magnitudine & celeritate animt
fuper omnes , qui arma tra?Urunt , aut
tracjabunt. Sed concludiruus , fi poft
Carfarem tamen unum addidero , al-
terius Csefaris o fidum utilemque mi-
niiirum ! Is M. Vipfanius Agrippa fuir,
vir bello providus & fortis , & vel
caufa victoriarum Augufti , vel infiru-
mentum.



V 5 DE

( a ) Duces flrenui .



Digiiized by Google



$66 Admirandortim



DE VIRTVTE ROMANA
CIVUU

AD Civilem jam Virtutem venio
domi & in toga fpeclandam_?
Eam per omnes ordines diffufam tri-
plicem maxime reperio ,. (a) Pictatem^
probitatem , Conflantiam

Pictas Jismanorum .
Pietas eminet, varta illa quidem
dixerit aliquis, fed tamen in affiduo.
Numinis qulru ( pro ipforum captu )
reverenter occupata. (b) Incredibjie
eft, quam orania publice &privatim,
religiofe ccepta, adminiftrau, patra-
ta: ut totam civitatem facris. opera-
tam & addietam poffs arbitrari. At-
que idfecundum verera.infUtuta nec
rjovitati aut mutaiioni dabant hic lo-
cum . Miratur hoc Dionyfius , quod
q-uaroquam 600.. nationes: pene ip ur-
bem confluxerant, quibus fingulisfa-
cra fua ritufque. patrii effent ; tamen.
nulla peregrina religio publice fufce-
pta, aut fiqua oraculorum monitu in~
trodufta, ea ipfa Romano mort cul-
ta , abdicatis fcedis vanitatibus , aut
fabularum portentis. Quo valde facie-
bat ,



(a ) Virtus CJvilit tripkx Cb)
manh religiog.



Li&er Quartus. 467
bat, quod lacris prarelfent , &ipfinon
inrerpretarenrur folum , fed admini-
(IrarenC, viri in Republica primi , ho-
noribus honefti , qui & exemplo ple-
bem eotrahebant, & prudentia ac ma-
turitate , nova aut nocirura fpernebant.
Probttas Romanorum .
A Pietate, tamquam capite , alia
Virtutum membra, & in primis illa
(11) Probitas , id eft , animi morum-
que integritas qnertam &-candor. Si-
ne fuco , fine fallacia diu mores illi
fuerunr , & in proverbium abierat ,
Homo Romani ingenii : Romana [im-
plicitas , & Romana fidcs . EtfanedH"-
ferere alibi de virtute crebrum , hic
ufurpare. Nec folum inpace, fedet-
iam in bello candor is fuir, & raro
afiu aut fraudibus viftoria quarfita aut
parta. Tangit graviter M. Aquilium
Imperatorem Annteus Florus , quod
is bello Afiatico veneno fontes mi-
fcuiller , ad deditionem quarumdam
urbium. Jam & huic Probitati Abjli-
?.fKfja, five ctiam Continentia , adha?-
rent : non fcede auc injufte appetere
slienum, parce & modice fuo uti . Et
illius quidem(.?) {Abjiinentix , dico)
o^uam pulchrum, nec jaftatum niniis
V 6 esem- ■



[a] Probitas in Romanis qitanta .
(. b ) Abjiintutia Romanowm . .



Dlgnized by GtJOgle



468 jHmnanAorum
exempkim fiiit ab univerfo populo c-
ditum, Mariana & Cinnana proicri-
ptione- 3 Quippe cum ii hofliurn fuo-
rum pcnates omnibus opibus aut ele-
gantiis plenos , vulgi mambus fliri-
piendos ultro 'objeciffent , ncmo .m-
ventus -eft, nemo qui juftam hanc
pnedam e civibus peteret , caperet-
que : fed ramqustiv e facns. jedibus ,
omnes manus & cupidinem abftmuc
runt . Et quid in toga miramur harc
exempla, cura in ipfo bello , & in-
ler hotfes prseda: abilinentia fuent ?
quse non nifi permiflii capta, & fic
quoque rota ad Duces relata. ■

(am in [ * ] Continentia quam lau-
dabiles , fi cibum , veftem , aut ex-
terna -alia fpeftes ? Plinium & Plau-
turn tefres habemus , popuium Rorru-
rum per aliquot ftfcula rton nifi far-
re & pulte vulgo ufum. Qiiod fi nu-
plfMi feftivitas, aut ItEtius convivium
effet , pro magno pauci pifckuli, &
porcince aliquot pondo in obfonium
adjecla. Similis in vefiibus frugaii-
tas , & omnium, ditium pauperum-
que, e lana ; atque ea nativi & al-
bidi coloris , nifi quod .ditiorum fplen-
dentes paulo magis & nicidar a fui-
lonia arte effent . NamSericum, Ho-
lofe-



[aj Continentia Rommerum .



Liber Quartui . o,6g
lofericum, & ipfa Lintea , fero mno-
tuerunt , & timide ctiatn in ufum
paucorum venerunt.

Adderem Modeflix iaudem , & re-
vcrentem Senatus & Procerum fuo-
rum populum, nifi Tribunicia; inter-
dum procella: turbaffent, quam ego
peftem unicam &labem reperio in re
Romana .

Canjlantia Romanorum..

Tertia Virtus |[ *.] Conjiantia : o
verc admiranda in Romana gente !
Nam in aliis pares alios habeant, in
hac nec comparandos . Mucius illeo
Iirn oraculum prorulir. : E[ facere , &
pati fortia , Romanttm efl . Quafi harc.
in maiis magnis patientia ( qua: ipla
clt Conftantia) peculiaris eorum vir-
tus effet. Et tu difpice ; Umquamne
uuum aliquem hominem plus inviiti
& obnixi irj omues cafus roboris o-
ftcndiffe , quam populum hunc uni-
verfum? .Exemplis doceatur .

Eyrrhus (. b ) ille in Italiam vene-
rat, cum novi generis gentifque co-
piis , & in primis ina.udito terrore,
elephantum : vi&or grandibui prasliis
erat , Italiam percurrerat, & a tri-
eefimo pene lapide Romam proTpe- -?
xerar .



(a) Romanorum Conftantia .

(b) Contra Pynhum.



470 Adtnirandorum
xerat. Quid Romani ? trepidant fci-
licet , & pacem petunt. p Immaobla-
tam ultro refpuunt , & Jegatos ejus
cum animofo hoc icfponfo dimittunt:
Pyrrhus ItaVta cum copiis excedito ; ubi
sxccfscrit, de pace, fi volct , agito .
Ni exccfserit , arma & viros , & aciem
exfpcciato. Qui animi ifti , aut verbi
funt p non contra Pyrrhum fed con-
tra Fortunam, & pene dixerim, cce-
lum dimicantium ■ Effi- mos ille eo-
rum femper in bellis C notandus &
admirandus ) nihil Jargiri armato ho-
(li , fed ubi ea pofita, & obfequiofi
aut flexibiles jjli vifi , tunc deniqne
conditiones ferre & Kquas, & faiper
ncc exfpe&atas . Generoforum hoceft*
ire in adverfos, parcere aut abfiftere
jam abje?tis , Fru?tus autem Confian-
uz in Pyrrhum fuit , fponte Iralia
illum fugere, ipfos ejus domtnos &
porentes fieri .

Vide & bellum Punicum primum r
quot ibi C?) clades, rara: aut r.uvx.?
Rara in Africa ipfa , cum Atilius Jte-
gulus Conful, cum toto- exercitu op-
preffus , & vivus veniffet in hoftiura
poteitatem . Novie aliquot in mari ,
cujus. antea expertes & imperiti, claf- .
fcs plures vel naufragio vel pugna
ami-



( a ) Clades aliqust Romana -




OiyihitSiJw U^tk



ami



Liber Qzartus . 47 1
??ife?nt. Polybius fciibit , & ipfa
mitatut , 700. quinqueremes eo bello
amilfas fuilfe. Satis autem jactuiam.
eam illimss a?t intelligis? m qua-
que earum 300. tcmiges feimeerant,
milites 110. Hos tu fi una computas
& colligis , videbis paulo minus
sooooo. hominum peiiiiTe . Et qui
Romani tunc erant? nec tota et.am
Italia plene adhuc potiti. Oconltan-
tiam, o tobtii, o Foitunam ! nam
hic fc vettit, & pudnit tam meren-
tibus non fe datc - .

Jam ad moitem plaga , r?]lum-
cum bcllum tertium . Annibal ium-
mus Ducum in Italiam ipfam venit,
fvlvam exfcindere patat, in qua ila.
bulabanlur Martiales .11. Jupi ; & pe-
?e fecit. Ttibus prstlus magnis vi-
flor, & ultimo illo Cannenl. , qu.d
nifi totum virilem fangumem Roma-
?um cxhaufit? Heu cladcm! 50000.
Meaorum militum. una cum alteio
Confulum, cum tot Tcibunis &Cen-
turionibus, tot Scnator.bus &Equ.ti-
bus Roraanis jacent. Et tu iRoma ad-
huc fpiias! quibus Ircta > ienibus ,
"uerifquc & iccminis, quos folos pc-
?e reliquos habcs > Spiro , mqu.t ,
° mmo alia & vctcta fpno. Dejjacc

( a } Btllum Pnnknm tertiam .




-OJOlized by Googlc



472 ddmirsndotuffl
nulla mentio : veniat vel Romam An-
nibal, arx & Capirolium nos defen-
dec , & e cinerc iffo fufcirabu.i tur re-
rum domini Romani. O infanas , di-
xerit aliquis , cogitationes ! Sed res &
exitus docuit, conttantes & fehces .
Maprta poputi Romani fortuna ( att
Floms) fed femper in malis major re-
furrcxit : & pueros , fenes, vinilos ,
fervos armavit, & imbecillo aut fcedo
exercitu viftnces illas copias profli-
gavit. Plura poflim ; nam in omni
Romana hiftoria propria hujus virru-
tis exenpla funt : fed quid raajus iilis
poteft ?

Jam quid.admirabilius, (fl)quam,
cum Varro auftor & caufa ranta: cla-
dis ( nec falfo ) diceretur , Romam
redeunti obviam itum ab omm ordi-
ne & populo, & gracias a&as, quod
de Repnblica non defperaffec'? Si qua
alia ha:c plebs fuiffet , itane gratias
funeftoSc furiali capiti ? fputa , faxa ,
tela, nec unam mortem , Illi .fece-
runc : quia hoc quoque Conftantise
proprium , mederi malis potius , quam
irafci ■

Elt & minutum aliud . (?) Nara
cumUrbem iplam Annibai obfideret?
& ter-



( a ) Conflantia in adverfis .
I b ) Fiducia Romanorum .



1



Libct Qttartus . 473
Sc terreret , fumlus , in quo cafira
ejus pofita, publice lub haita Rotna:
vieniit; nec minoris , quani fi liber ,
nec infelfus ipfe , aut Jtalia ab hoile
effent . Itemalterum , eodem illo tem-
pore , cum ad uuam portam Annibal
pugnaret & invaderet , alrera mili-
tem& auxilia in Hifpaniam cmife-
runt . Fiducia hcec humana non fuit y
a Deo infpirante venit.

OBIECTIONES.

Contra Probhatcm Komanam .
D? candore & fide Romanorura
multa funt di?ta : fed proh fan&aFi-
des , qviK legimus alibi & videmus con-
tra tuum numen aut nomen admiila ?
Ca-ucan , populus Hifpania: fatis potens
&notus fuir , qui cum pares Romano-
rura armis Sc violentiar non effent , le-
gatos fupplices in caftra ad Lucullum
(?) Imperatorenv miferunr , pacem
& fcedus qttacumque lege facluros.
Ille obfides imperat , ;& argenti fta-
tim talenta 100. ( id eft , doooo. Phi-
iippzeorum) equites auxiliares certo
numero. Omnia fiunt fedulo & ob-
noxie- Imperat tum ampUus , ut 2000.
jnjlitum in urbem fuara accipianr, ,
pra;-



( a ) Perfidia Luculli .



4"*4 Admirandoru m
praefidiicaufa. Id quoque faclum . Sed
illis occulto mandatum , ur rauros p^r-
tafque occupartut : arque ita Lucullus
re.iquum exercitum induxit, & tuba
lignum datum , ut fine difcrimine ,-
fenes , pueri , viri, fcemina; inrerfice-
rentur. Jta oupidum direptum , dele-
tum ; ipfa 20000. hominum per fum-
mum fcehis interempta . O eando-
rem, o fimplicitatem !

Ecce aliam in eadem Hifpania fi-
milem. [a] Sulpicius Galba Lufita-
niam hoftiliter IngreiTus vaftabat , mi-
rantibus iilis, nec caufar autculpsefa-
tis confciis, legatos mittunt ,' fcedera
priora renovant : illo recipiente , &
ultro miferante, quod fic affliftaren-
tur/ Sed, inquir, egeflas vos impulit
prxdas agcvc, & bclli fpcricm prabcre :
mcdcbor . Tripartito vos dividam , & in
agro nc folo pingui csllocabo , uhi rcli-
qttttm beati ac titti agatis . Vcmle cum
itxoribtts , ctim liberis , m talcm vailenty
talisitia pars, afflgnabo . Veneruntmi-
feri, i^tiacfecuri, & in rriplici regio-
ne di(rincl:i ; ad quorum primos cum
acceffifTet , arma ponere quafi amicos
fociofquejufijt; & iis psfitis, milites
immifit, & fidem ac Deos imploran-
les, ad unum omnes occidit. Idem



[ a j Fraus Snlpicii Galb* .



Libcr Qitartut. 475
alteris, terriifquecelerirerfa?tum, &
priufquam fama prioris facinoris ad
eo s vetiiffer. Vidc. fi rale aliquid in-
fidnm&barbarum in ulia barbarie fa-
?tum. Vis antiquiora.^accipe. Aufo-
num gens in Italia fuit, uno tcmpo-
rc, nnllo fatis certo crimine excifa .
Livius ipfc narrat , fufpedos & dela-
tos a paucis , quafi deficere ad Sanni-
tes vellent ; prsventos autem a Roma-
nis , qui occulte fubmiffis militibus,
quibufdam & togatis ; portas trium
oppnforum occuparunt, & eademho-
ra, ctedibus promifcue faclis , urbcs&
gentem deleverunt.

Contra Abjiinentiam Romanorum .

Jam quae , aut ubi Abflimntia ?
Roma: & inter cives fortafle ?redo ,
& ex veteri difto , Corvus corvo ocu-
lum non cruit . Sed an eadem ia
provinciis, & ubi occafio aut facul-
tas peccandi? O Dn De^que ( fi[fas
fic exclamare) qusc-illic occulta aut
aperta ( ? ) furca , libidines, nundina-
tiones, ?ptus ? Poetz Harpyias ah-
au as finxerunt, qua: contattu & un-
puibus omnia diriperent , aut fceda-

nt ' re Ro manorum Prsfides
If? un t. Opthnus & belliffimus ■ qmf-
que " a fe S ercbat ' ut beIia °? n,a

[aj Romanorum rapina.



— .-j^MjjjiriT.-vH by Google



47^ Jldmir.imhrnm
domura aufei ret . Demades olimdicli-
tare folitus, cum ad tribunal aut ma-
gifiratum iret , ad auream meflem fe
ire : mihi crede , ifti ibant , Sc Col-
chos quifque Jafon fibi fpondebat , Le-
gifti Ciceronis illa de uno Verre -' Ple-
raque taiia in aliis, & rniferi provin-
ciales non nifi pra;da & fpolium Prae-
fidibus fuis erant. Quod fi ifi pace ta-
lia, per bellum 6c arma quidfufpica-
mur fuiffe ? Dabo exempla .

L. Sylla (ij) in Afia, cum commu-
niter 20000. talentum exegifl"et , pri-
vatim edixit, ut hofpes militi, apud
fe divertenti 16. drachmas in diem da-
ret ; csenam infuper ipfi , & fodalibus
quot vocaflet; Centurio autem accipe-
ret in diem gao. draehmas , id efl: , 50.
PhilippKos , veftem praterea dupli.
cem , domeEticam & forenfem . Ha;c
Sylla , inquies , homo nequam , &,
natus ad di/ciplinam militarem difToI-'
vendam. Bene eft , accipio excufatio-
nem . Quid ergo (A) L. Paulus, qui
Macedoniam vicit, mter optimos ci-
vium ? Deftinatum ei Epirum totam
difipere, & in prcdam militibns da-
re, quia cum Perfeo Rege fenfiflenr.
Quid facit ? Centuriones fubmittir ,
per

( a ) Sylla dura cxa&io . ( b ) L, Pan-
li impietas .



Libtr Quartus. 477
per fpeciem Jiberandi, decem primos
evocat , ut confilio & dugibus fpo-
Jier : o candidum faftum .' MiJires dein-
de immittit , diripit , ciEdit : o cle-
mens abltinefque faclum . Sed pulcher-
rima claufula, tot millia capitumab-
dufta ; nec finis , in miferos muros &
tecla fasvitum, & dirui ea jufla.

In vicina Graccia quid Hortenfius
(*) Praetor patravit.^ Legati Abderi-
ta; in ipfa Roma audiantur : Flcntes
anreCuriam, querenrefque , oppidum
fuum ab Hortenfio expugnatum dire-
ptumque efle. Caufam excidti fui(Te,
quod cum 100000. denariumfid eft,
ioooo^ PhiJipp. )& tririci 50000. mo-
dium imperaret , fpatium petierant ,
ut de ea re ad Hoftiliurn Confulem,
& Romam legatos mitrcrent . Vixdum
ad Confulem fe perveniffe, Scaudif-
fe oppidum expugnatum , principes
fecuri percuflbs , fub corona caneros
viniifle. In ipfa Italia , Locrorum op-
pido, Q. PJeminius , legatus Scipio-
nis Africani , cum milue prarfuir .
Sed quomodo ? In corpora , in Jibe-
ros, in conjuges infanda: contumelic
edits .

Et quid ego Confules , Prstores , Le-
gatos nomino aut conquiro? ecee pu-
iiilui



C a ) Horttnfii cmdelilas .



473 Admirandorum
fillus unus Prifcflus Equitum, titulo
tenus, {a) Scaptius, cum pecuniarn
debtri fibi a Salaminiis dioeref, illi
ad Senatum appellarent, ejufque con-
fultum : homo probus & juftus , 50.
Equites ab Appio Confule impetrat ,
incKifutn in Curia fenatum habet m
multos dies, adeo ut imenerint non-
nulli fame. Q.uid plura dabo ? claudat
-rnihi Polybius teftium agmen ; qui fca-
bit , Scipionem , capta Carthagine no-
vi , omnes obviosoccidi juflilfe, nec
utulli parcerent. Tumaddit, folem-
nem hunc morem Romanis fuiffe : Vi-
dentur enim , inquit , terroris gratia hoc
iili faccre. Itague frequcnter vtderee/l ,
quando Romani civitates capiunt , non
homines modo occidi , fed etiam tanes
diffecari , & aliarum animantium mem~
bra truncari.

Contra Continentiam Romanam .
Continentiam , & frugaliratem ve-
terum illorum Romanorum , fed plane
vetemm, fi laudas , ego fuccino , &
Fabricios , Curios, Quin&ios tecura mi-
ror. Sin longius trahis, ut non ego ,
leftio & obfervatio tacite refellent .
Quid ? leges illa: fumptuaria: ab antiquo
latje, & fub bellum Punicum fecundum,
non oitendunt morbos in ea parte fuifle,



( a ) Siaptii fraus .



Liber Quartus . 479
cum ad publica hsec remedia recur-
rendum? {a ) ipfse ccenx & lautitia*
qua; narrancur, non id clamaot.' Re-
minifcere Pontificia: illius ccena:apud
Macrobtum, ubi incogmca & nobis
quarenda cit otum genera . Remi-
nifcere & SatJuilii verborum deMe-
tello , Proconfule in Hifpama : con-
fidera ccenacLili afparaitim, ccenan-
lis habitum aut honores , ccena: ip-
fius exotica ttjcuU ; quis garitonum
& lurcoruru ui>)li: vel aufil imttari i
Quis noifrum hoditr aves .iut feras trans
mare , ccenn; catifa , conquirit? Arqui
olim nonMctellus folum aiiquis, led
jam vulgus iamiorum. {b) Scneca ,
acer ille taliunf qoafitor & cenfoc:
Tvoh ejl ncccfss ■ inquir, ail ftculi fui
mores ) omm pcrfcrutari. prvjundttm ,
ac jhage animantinm vcntrcm unerarc ,
nec ronshyha utttmt maris ex isnoco 11-
tore rruere . D11 Geaque iflos pcrdant ,
quorum luxuria tam mvtdJofi impcrii
fi'tes tranfcenctit . Ultra Phafim cabt
volunt , quod ambitiofam popmam in-
firuae ,■ tee ptqct a Parthis, a r/uib us
pcc":is n ndum repetiimus , avcs pct 7
re. Ouid Utinus [ c ] Pacatus in.Pa-
negyrico.- 3 Laudat Theodofium Prin-



( a ) Luxus Romamrum in vtBu . ( b )
pucrcla Scncca dehtxn . (c) Pacitti .



480 Admirandontm
cipem , quod nihil tunc opus effet ad
penuni regiam flagitare remotorLim
Jitorura pilce , peregrini aeris voiu-
crem , alieni remporis florem . Et tum
acldit imaginem prioris faiculi : Nam
delicati illi ac flucntes , & quaies fmpt
tulit Refpublica , parum fe laittos pu-
labant , nifi tuxuria vcrtifset annum ,
nifi hiberntt pocutis rofe innatafsent ,
nifi ajhva in qemmis capacibus gtacic
Falerna fregifsent . Horum guU antu-
fhts eratOrbis nofler : namquc appofitas
dapes non fapore, fed fumptu afiiman-
tes, illis demum cibis acqurefcebant ,
quos exttemus oriens , aut pofitus extra
Romanum Cotehus imperium, aut fa-
mofa naufrapiis maria mififsent . Ecce
vitia & prodigiofum luxum , omnia
faflidientem, , nili remota & fum-
ptuofa .

Sed inferioristantum illaa?vi? immo
vero a bello Punico fecundo , ( ?)
aur circa .■ cum ecce Cato Genforius
publice queflus, Non pofse falvam efse
nrbem , in qua pifcis pluris , quam
bos , vaniret . At ego dico , pluris
quam decem boves veniiffe unum pi-
fcem : pifcem ? pifciculum , addo . Mul-
li in quo tuncpretio? putantur fuiffe,
quos Barbos hodie , aut Regutos ma-
rinos



(a) lncrcdibilis in piftes funptus .



./



LHer Quartxs , ^ t
irhros -vocamus y (ed quidquid tuit
pifciculus, & vix 5. aut 6. librarum.
O non delicias , fed infanias 1 urjuni
es iis 5.6.8. 10. millibus HS. reperio
emptum. Tiberius Ca;far mufium G-
bi milfum 4. pondo & 'lelibrarutu vr-
nire juint , quam P. Otlavius 5000.
HS. id etr, 125. Philipparis etnit. A-
finius CeJer e .Confularious., hoc pi-
fce prodigus u-num mercaEus eft
Sooo. hoc efl . 200. Philipp. Tibe-
rius graviter queflus eft , tres mulios
30000. iiummum vienifle. Si numeri
refli, certum ell , excelfifle, & fin-
gulos .250. Phiiippicis Itetifle .

De Apicio res rjota eft , hominera
C a ) perdira; guls fuifle.; de quo , ut
alia fileamur ., rpors fola judicabit ,
qnam Seneca; , verbis dicam : Cum
HS. mrlties (duo miliioncs & femis ]
in euiinam conpeffiffet , ?re a y lent 0? _
preffus, rationes fuas titnc primum coailut
-infpexrs. Superfuturum fibi HS. cerrtiet
■computavit, O-.vetutin ultima famevi-
-Burus, venene vrtam finivn . Quatn lu-
xuriam , & quaro. effufam vir.am pri-
vati hominis henc fuifle putanius , cui
centies HS. ( id eft, 250000. Philiu-
piorum paupertas & defperatio fuit ?

Sed hunc omitto , & duos eodem
X no-



(a) Apiciigula



482 Admirandorum
nomine alios, qui in exemplar & no~
nien tranfierunt hujus virii , Clau>
dium (o) Afopumacidimus, Hiftrio-
nem- De eo Piinius: Maxime infignis
efl tn hac mamoria Clodii JEfopi , tra-
piii Hifiritnis fatina , 600. HS. taxa-
ta. ( 15000. Philippaforum ) in qua
pofuit avts, tanttt aliquo etut fermone
huinans vocaies , mtUtbus fex fingulas
tvemptdS, nulla alia indutlus volupta-
%e , ntfi ut in hit imitstionem bominis
manderc , Atque ifle etiam fuit ( aht
ad ejus filium referunt ) qui margari-
tas forbere folitus aceto folutas .

Sed quod ad illos gulones, de M.
Antonii & Cleopatte ( b ) fponfione
non meminifti , cum hsec fe centies
HS. una ccena diceret abfumpturam ?
Ille negare , & rem dihv*m cenfere
ad fummum, iudex & fculna captus
Munatius Plancus, Res non differtur ,
fequenti die illa ccenam apparat pol-
kcibilem, fiquis umquam , & deni-
que ut Clcopatra , ut iEgypti Re-
gina . Nihil mirari Antonius , &
calculos ad extremum pofcere : cum
illa arridtns, Vnum , inquit , fercu-
lum rem confecerit. Et fimul ex com.
pofito, illata phiala acris aceti plcna ,
unionem , quem aure dextra gefla-
bat ,



(a) J&fopi . (b) Cleopatra luxus .



Libcr Quartus. 483
bat , fingulare naturce opas , detra-
ftum in phialam demifir , eumque,
ut nacura efl, flatim Jiquefaftimi a b-
forbuit : parata & in alterum, quem
finiftra gerebat , manum injicere, ni
provide & propere Munatius, viclum
Antonium , clare pionunciaflet . Qui-
dni viftum? cum fola ca gemmavel
?entics HS. eflet? five ut noflra efli-
-matio, 250000. Philippa*orum .

Caligula, (1) quem a Natura edi-
tum , ut oflenderet, quid fumma vi-
ria in fumma fortuna poffent , Se-
neca judicavit, ceuties HS. ccenavit
uno die , & in hoc omnium adjutus
ingenio, vixreperit, quo mediocrium
provinciarum tributum una ccena fic-
ret . Ccmmemus efl poftentiflitna
genera ciborum , unguentis calidis
frigidifque lavabatur , preciofiffimas
margaritas aceto liquefaftas forbe-
bat , convivis ex auro panes & ob-
/bnia apponebat .

Quid jam [ b ) Viteilius, iile hel-
Juonum omnium ahilTimus gurges ? de
quo Plmius : Vitellius in prirtcipatu fua
dccies HS. ( 25000. Philipp. ) condidit
patinam , cui facienda fornax in cam*
pis ex.edificata crat . Seripfit autem
Svetonius , In hac fcarorum jocinera ,
X 2 pha-



(a) Caliiuls. (b) Vitelhi.



484 XJ&cr Quartus ,
phnfianorum & pavonum cerebellit ,
ftnguas phccnicopterum , muranarum la-
Ses , a Carpathio ufque fretoq; Hi-
fpanix , per navarchos ac triremes pe-
titariim, eum commifcuiffe . Jdem non
folum ipfe prodigus , fed alios impel-
lens, indicebat eadem die jentacula ,
prandia , ccenas , commeifationes , ipfe
omnibus fufficiens , vomirandi confue-
tudine . Nec cuiquam minus finguli
apparatus 400000. nummum conftite-
runt. Heu illufum vel abufum in alie-
nis opibus.' nam ea funt 10000. Phi-
iippicorum, five ipfe eenfus equefler.

Iam [ a ~) de Heliogabalo quid di-
cam? de quo Lampridius : Numquam
minus 100. HS. ccenavit , hoc cB , ar-
genti libris 250. ( 2500. Phiiipp. ) Ali
quando autcm 3000. HS. casnavit ,
omnihus fupputatis qua impmdit . (td .
eft , 75000. Philipp-] Cccnas vero Vt-
tellii & Apicit vtctt . Si ergo centum
HS. quotidie , effent 73000. Philip-
peorum in menfem . Quid jam coii-
vivia, que ejufdem rotius fumme ia
unum diem interpofuit ?

Sed jam monilra omittimus ; ali-
quid ad communem morem quieri-
mus , a quo non nimis Philippus ,
Hortenfius , Lucullus , &hi tales ,
lumi-



(a) Hiliogabali,



Digilized by Google |



Libcr Quartiis. 48^
kroina" Reipublica; , abiverunt. Pifci
01 & vivaria iflorum nota funt , &
ccena; , ex una LucuIIiana 50000. dra-
chmarum , qua? funi 5000. Philippa;o-
rum. Quid plura adferam? unumhoc
Senecae Quid efl fumptuofa ccena fia-
gitiofius , & equejirem cenfum abfu-
mcnte? & tricics tamen HS. adjicialcs
ttente frugalijfimis virts conjhtetunt .

De(a) luxu in veftitu- aliquid ad ■*
dendum . Sumam a Cenfore noltro
Seneca : Quidquid cfl boni moris , eX-
fiinguimus levitate & poiitnra ■ corpo-
rum . Mulicbres munditias anteceffi-
mus , colorcs meretricios , matronis qui-
dem non induendos , [b }viri fumimus.
Tenero & tnolii ingrefsu fufpendimus
gradum non ambulamus , fcd incedimus .
Exornamus annulis digttos , inomniar-
ticulo gcmma difponttur . Iita de viris:
(.c ) quid de juveiiibus ! Pater iHius Se-
neca: : Torpent ecce ingema dtftdtofa ju-
?ventutis , ncc inuliius rei bone/ia laborc'
vigilatur . Cantandi faltandiquc obicos*
najludix rffecminatos tencnt , & capil-
lum frangcre , & ad muliebrcs blandi-
cias voce extenuare , moliitie corporis
ccrtare cum jceminis, & immundiffi--
X 3 mis

(a) Luxus vefiinm .

( b ) Virorum ,

( c ) Adolefcentum.-



Digilized by GoOgle



48<j Admirar.dorum
mis fe excolere mundiciis , noBrorum
adolefcentium fpecimen efi . ForrafTe
de foeminis addam , quas fcimus cum
venia peccare , ubi viri gratkim flru-
untf Iteru.n Seneea : [ ?] V/deounio-
nes- non finguios fingulis eturibtis com~
paratos: junguntur jnter fe , & infu-
per alii iim ftfperponttntur . Non fatis
mulirbris infanta Viros fubjecerat , nifi
bina ac terna patrimonia auribus fin-
gulis pependifsent . Ille de auribus
queritur, alius de roro corpore . Pe-
dibus etiam aurum , & gcmma; ad-
Jiibitse; ac PJiuius fcribit .■ Non tan-
tum crepidarum cbflrapulis , fed &'
toiis focculis addi. Neque enim [ m-
quic ] gefiare /am margarttas , nifi cal
ccnt, ac per unsoncs etiam ambulent ,
fatis efi. Addir pro faftigio infaniar ,.,
Vifam a ft Lclliawt Paulinam , m /e-
rio tjuidcmac folttnni aremoniarum ali-
guo appatatn , fed mediocrium etiam
fponfalium eovrta , fmaragdis marga-
ritifque opertam , aiterno textu fulgen-
tibus, teto capite , crinibus , fpiris ,
auribus , coiio, manibus , digitifque , qtae
fummam quadringenties HS. coiiige-
bant, [ dccies cenrena miliia Philip-
picum ipfa ccnfeflim parata nuncu.
pationum tabtdis probarc ■



(_a) Fozmin.



Digilized by Google



Liher Queirtus . 487
Excufalio Obieiiorum .

Non eft magnum opus hoc, quod
hic acervatum: unius aiteriufque ma-
nus impulfu diruetur , nec machina
aut ariete alio adhibito cadent infir-
mi ifli muri . Triplex accufatio ftm*
fta, in Pvobitatcm , ia Abjiinentiam ,
in Continentiam . Et videamus.

Fraudulenti quidani & perfidi fue-
re , rapaces quidam & crudeles , lu-
xuriofi in cibis aliqui aut veite , fed
quidam, fedaliqui".- (a) & ha;c prima
refponfio , & fcutum pro me firmum.
Quid pungis aut invadis gentem to-
tam ob pauculos tot faeculis nomina-
fos ? Fuifle non niiror, nec id prodi-
gium aut monftrum ; immo effet , fi non
iuiffcnt. An tu in hac fa;cc noftra ho-
minum puram meramque virtutem ali-
quam, vis? Soles nobis imperiorum lu-
cere fine riube, aut tonitru , aut pro-
cella ! nec fuere iftx , nec erunt: &
Deus tn fuperis illis locis, & liquido
sethere ferenum hoc habet & fcrvat ,
c.etera omnia inferiora mifcentur &
turbant. Galbam aliquem aut Lucul-
ium in Hifpania nominas ; Horren-
fium aut Plemtntum alibi : quid ifta
funt in tot millenis Pratfidibus , qu?
boni & innoxii fnerunt ? Vt ft gut-



[aj Excufatio prima in gcncrc ..



Digilized by GoOgle



4S8; ^fdmiratrdcrum
tas aJiquot aceti. in magnurri vasaqu^
jnuJfo jaciam , nonipfam corrumpam,
fed gratiam forrafle magis ab acore ali-
^uo addam : fie in magnis ifHs impe-
riis magis fenritur bonorum bonitas,
? pauci interveniant aoidi & amari .

I r tamen [ qua; alteia refponfio )
ad''er(a ■ fa;-pe fuere, arque etiam ani^.
madverfa. Hoc (a) excufer Senatum
& impeni prefides , quod legibuspce-
nas dcocrunt , quicumque convitli funt
Jeges alibi violafle. Nonne id in Gal-
fea , Hortenfio , PJeminio, Verre, &
taJibus.^ NecRomauis igitur univerfis
fraudi aut cuipe (it, peccafle aiiquos,
fed impune&libere peccafie . Paulura
Aemilium attulifti , magnum virum r
fateor, & uno ilJo veJ coloreculpe,
non enim culpa indignum . Curramea
cuin invidiofe remtotam narras , hoa
callidefiles , Senatum juffifie r Ex pre-
fcnpto id fecit : & qualecumque eft T
non jam ipfe, fed Senatus potiusac-
cufetur. Cur tamen vel ifte? audi &
difce . Epirote. illi omnes firroiter
j>ro Perfe fteterant , Romanos op-
pugnaverant : que injuria eft fi ho-
ltes hoftium pconas luant ? Ar ni-
Inias, inquies. Nollem faftum i fed
ad coercendas rebeJliones aut def c -
ftiones

Ca) Excufatio sitera -



Digilized Dy Google



Liber Quitrtus'. 489.
tliones tfflu quicdam a modeiTiifimis
Regibus aur Rebus publicis facla ?
polTim docere .

Addis folennem [?] fsevitiam Ro-
manorum , iu putas , in expugnatio-
ne oppidorum;. homines occidi-, ca-
nes dillecari , animantes trtmcari . Mi-
feranda funt , non nego : nec tamen ,.
m cenfes , referenda inter admiran-
da . Quid dilTimulas ? non heri &
hodie hatc fiunt in puberes & viros
omnes , ubi vis uhima exfpe?Vata i
Et caufa aliqua huic rei eft , Ter-
ror .■ & non facile alioqui manum &
ritiem bellis imponere , nifi hxc in-
rerdum, frangenda: pertinacia*, ufur-
pentur . At canes etiam diffecti . O'
ridiculum , fi in canes non Jicet i,.
quod in homines ! tixc dici ctexcu-
iari poffunt, & Jvere poffunt -' non
infiteor tamen , fub Sylla aliq.uo , Ma-
j io, aut Caefare , & prarferrim per
civilia bella, jus omne 61 fas negle-
fcTum aut calcatum; fed mox attol-
Jendutn ab Auguilo , aut fiquem bo-
niirn Principem Deus dedit. Illome-
dico opus fuilTe fatea. . Republica jam-
tam laxa & opulenta ;. & incer pares
feveritas aut terror efle non poterat,.
ad fatis reprimendum.

X 5 Ve-



(a ) Excufatio fitvititt -



49 O Adm irandnrti m
Veriio sd C.ontinentiam aflerendam -.
Ar.gumetua in eam pr&cipua duo eranr,
(? ) Leges fumptuarife ab aniiquo la-
tx, & Exempla aliquot fuxns.

Quod ad leges , ajo & affirmo , non
firmius pro frugalitate argumentum.
efli- . Nam quod ere coercent aut.
cmcndant, quale eil.' ex emendatio-
n.e apparer , quam videamus . (?)
Fannia eccc lex , fub bcllum Punicum
tertium lara fuit in hanc fententiam
Permitti ditbus fefiis cmttnos atis ; ca-
teris , denos . Cer.teni illi ams 10.
drachmas nobis reddunt , deni unam..
Q nuptias, repotia , natalcs , appara-
lu celebri , quibus Philipparus unus
fufficeret in potum , in cibum ! Quis
■de via aut ponte. mendicus pene non
plus hodie .. abfumpferit ;Atqui Ref-
publica tunc fatis opulenia & florens
erat , & maxime fnb Sylla : tunc &
Grrccanicx , & Afiaticie delicjas cogni-
tar. Videamus igitur , & laxc laute-
que jam cpulemur. N?m. ecce tulit
tc) Sylla, ut feriis folemnibus 30..
feitLi'rios liceret infumerc ; caitcris
diebus. tcrnos . 90. feitertii- funr no-
flro cajcufo, 7. drachma: & femis ,
id etr ,, nondum Philippicus : terni
autem



[ a] Excufatioluxus ..(b) LixFan-
ni* ..(c) LtxSyll*..



Digitized hy Google



Liber Quartus . 491
ratera nec drachma. Lex (0) Licinia
prsivir, in qua non nifi 30. afles [ tres
denarii) permilli diebus feftis . Laxa-
vic igitur& auxit Sylla . Sed quid hic
fiftiruus? (A) Augultus ille , qui Ro-
mani opibus & gaza jEgyptia reple-
vit, &fub quo illa in ipfo flore, Ci-
bariam legem hanc tulit .' qua prefc-
flis diebus 200. jcjiertii ; Kalendis
Ldibus &' aliis quibufdam feftivis ,
500. nuptiis autem- & rcpotiis , 1000.
finiuntur . Sunt 5. Phi li ppasi , profcliis;
fcftis , 7. cum dimidio ; nupriis 25.

Arqui (c) Apicios, Lucullos , Ca-
iiguias, Viteliios adduxifti. Quid ad
me ? cum Rempublicam laudavi ,
plurimos in ea laudavi , nec afpicerc
debui , fi quse in ranro ac tam uberi
agro niala: alibi & nocentes herba;..
Non obftant, quo minus ha;c feges
bona & laudabilis fit ; nec tales cer-
re mihi dabis ante iabentem Rempu-
blicam, id eft , Syllanum a;vum .

Norandum quoque efl , apud Roms-
nos interdum ranram rerum. id) vi-
litatem fuifTe , ut bos aliquis nonnifi
quaternis aur quinis drachmis conlH-
lerit . Piinius iti fcribit : M. Varro
X 6 auEiar



(a) Uchia. (b) Augufli .
(O }Zxcufatio de gulofis .
t d ) Annong vilitas Romn.\



m







49 z. Jtdmirandorum .
fuBor efl , ctim L. Metelius in triunt-
pht piurimos duxit eiephantes , affibus
fmgulis farris modios fittffe , item vini
c ngios , ficique ftcca pondo 30. clei
pondo 10. carms pondo 12. Si igitur
carnis pondo iz. fingulis aflibus vk- ?*
uit, fac bovem pependiffe 4001 aur
goo. libras, quid erunt nifi quaternai
aut circiter drachmte ? Sed iJla nimis :
vetera funr, inquies . Nec id' qui-
dem , fed beilo Punico primo, A. V.-
501. evenerunt, haud longe a Caro-
Bis xvo . Bello Mithridarico , cum
Lucuilus prada e Ponto egit, fic a-
bundantes , utmancipium 4. drachmis
venale elTet , bos una, capra?, oves r
veft.es, alia , pari vilitate . Ecce bo-
vem reduxi ad drachmam . Catonis.
svo in Gallia Cifalpina me dimnus
1 Siculus f fex modios continet ] non

/ nifi duabus drachma; partibus vmit,-

J jiempe 4. obolis : metreta vini ( 12-

L .congii funt, fi Atricam intelligit, &

iiint libra; menfurales 120. ) rertia
parre drachma". Viator in iis locis
nihil cum di"erfirore aut hofpite pa-
/ cifcebatur, fed bene & laute habirus

abiens folvebat dimidiatum affem . O (i ,
nobis pcregrinari ita fas! tota juven-
tus dilabarur, & abeat in beatas illas
oras . Non tamen , ur ferio luquamur ,-.
tam grandis vilitas hsc femper fuit .

Vetti-



/ Dlgllized Google,



Ltbit Quartus. +93
Vertibus [a] &viros, fceminatque
Iafciviiffe non nimis nego , neque
excufo : conceiTu omnium peccet in
i>ugis ille fexus, ad feiia non aptus,
Sed viri, parum aut nihil in vetert
Republica; fub .Principibus cspere ,.
nec Principibus ilris invitis. jFrangi
aut mitigari akos & igenerofos ani-
mos , veltium , conviviorum , ludorum
deliciis aut remiffionibus , haud abs
re eornm cft , nec Auguftus & faga-
ciores ilii ignorarunt ? Itaque Taci-
lus fcripllt : Lnxus mtnfe a fine A-
fttaci belli ufque ad arma , queis Ser-
?gtUS Galba rem Romanam adeptuseft,.
per annos centttm , profufts ftimptibus
excrcitos fttifsc . Sed antea negamus -
Dt Dotlrina Rtmanorum .
Abfolvimus de Virtute, nifr placer
ornamenmm vel adjumentum ejus ad.
texere , Doftrinam . [ b ] Nam & ea.
Rome viguir , atque adeo ab ipfa con-
dita Urbe , vel potius ante eam . At~
qne adeo erat transfufa ipla Grsci*.
in magnam Italice partem, cui&no-
men reliquit. ExolcvifTe tamen ha:c
paulatim fateri debemus, &ufqucad.
bellum Punicum fecundum raras Ro-
niar vel eiegantias , vel literas fuifTe y
Mars

fa] De luxu vajhum ,quiddicendum..
[b] Qrigo & progrefsus dQtHriiwRom*-



494 Admirandorum
Mars & horrida. virtus. omnia obti-
nebant. Poilea capta ipfa Grsecia ,
vifrores iterum cepir , & feliciterar-
tes fuas intulit & diffudit . Magno
gradu tunc ituni ad variam dodtri-
nam, fed primo ad eloquentiam ma-
xime, ut qua? conjun&a cum rebus
gerendis, & aptiflinu gubernantibus
effet. Mos & Hiftoria fucceffit, &
Philofopbia, & quidquid ad animos
morefque colendos , aut honefteoble-
elandos facere videretur.. Ohancquo-
que curam laudabilem .' & maxime
tjuia cum modo Sc temperie fuit y
quod nec omnes paffim fe darent ,
nec nimis etiam fe darent liberis . Non
omnes ,. fed primores fere, & ii qui
vel erant inRepublica, vel ad eam fe
prarparabant .. E triplici illo ordine ,
Plebs ad militiam adlpirabat , neque
erat harum- rerum , [a] Senatus &.
Equites, prseter illam , aniratcultum
affumebant, &mente, non manu fo*
lum confpici volebant . Modura- quo-
que plerique fervabant, nec ut man-
cipia quasdam Iiterarum. effent, - fed.
ut quatenus opus , haurirent , & ad rem
atque ufum transferrent . TalisScipio
ille pofierior, talis Cornelius Sylia,
Pompejus ,, Lucullus , Cafar , alii , 1
uno



C a) Romani qwmodQ Uttrat toUrtnt,.



Digilized by Coogle



Liber Qtiartus. 405
kino verbo , quicumque in Rlepubitca
eminentes poflea fuerunr..

Itaque fiudium hoc do&rina? publi-
ce viguit, & doftores paulatim , in
privatis primo Principum sdibus , mos
& in pub]ico , ac lUpendiis publicis ,
auditi, condufti & pnmiis varie af-
?e?H . (a) Quis nefcit C. Csfarem o-
mnes liberalium, artium doitores , qui
Ronia* effent civitace donaffe? qui
fummus extero honos , & nulla pe-
cunia illimandus; etfi nec ha*c de-
fiiic , primo qusfi e privatis loculis
data , mox e fifco annuatim appeula ..
Primus id Vefpafianus firmicer infti-
tuic , qui Latinis Grscifque Rhetori-
bus annua centena conftituir . Eared-
dunr 2500. Philipparos : ubi hodie vel.
cximiis dofroribus largiendos ? Atqui
& Medicis quingena HS.. mercedem
annuam fniiTe,. Plinius docuit : qux'
funt 12500. Phtiippiei. Cur ergo nori
adiaitram vet 600. cxcellenti alicui
honorarium fuilTe ? Immo fuerunt.
Eumeno- Rhetori , & doftori in fcho-
ljs Augufloduni , qucm Conftanrius
Princeps fub Auguitis. Diocletiano ac
lVlax.imiano , falaritim in 600000. num-
mum acciperc juffit . Scilicer alienum.
niniis a magnitudine Romanaeftj 1 5000..

Pbi-



(^a ). Prxmia luaarmum ..



-?fjitjzijd by Coogle



496 Admirandorum
Philipparorum fingulari doclori , 8c
qui Magifter Palatii fuiflet , darir ni-
hil eft : & credent mecum , qui ve-
teres opes & animos fatis ftiunt.
Dc Diuturnitatc Impcrii Romani .

Vidimus, quam magnum Imperium-
Eomanum zFinibus, Copiis, Opibus,
Operibus, Vmutibus , Virifgue fuerit :
& potuiiTemus addere a Tempo-
re, ac diuturno tlatu. Nam quod a-
libi imperium , modice magnum , tam
diu perfeveravit ? Atque iftud maxi-
muni tot fsecula ltetit , & reliquise
ejus cum nomine, etiamnunc inGer-
mania & Aultriaca domo feliciter ecce
viuunt. Itaque Plucarchi verba liceat
ufurpare : Cum Fortunamlatafitacva-
ga , & modo Aftyrtos , Medos , Pcrfas,
Macedonas , Carthaginenfes lufiravcrit,
eofdcmque reliquerit ; videtur adTibe-
rim alaspofui,sc , volubilem globumre-
liquifse, &,Urbem quafi perpetim in-
liabitatura intrafse . Quid Homen jam
olim vaticinium, quam mirabile eft?

[b\ Nunc autcmTrojana JEneas fce-
ptra tenebit,

Et nati natorum , & qui nafcentur
ab illis .

Ille vero. tenuit , & uati ejus ; inter

quos



Ja) Romamagnactiama lempore.
Lb ) Homeri vaticinium , lliad.v-



Liber Quattus. tyf
tjuos Romulus primus Regtim , ex
eo fanguine ; & o occuitam dccreri
vim! primus Imperatorum Carfar ,
Etfi autem mutatio- aliqua ilatus in-
tervenit , tamen imperium manfit ;
primo fub Regibus , tum Confulibus ,
tum Principibus i & fub iftis fciffunJ
divulfumque , & capur alterum in,
Thraciam aut Grseciam ttanskmm .



fi> E



D E C R V C E J



* -WM UtSl , ^UARt ,■ yu<o/-
MODO, & QUATENUS ufurpata*
De his omnibus accurate & diftinfte
dicetur-

Hk Nomine Crucis .

CRux fignificatione dupHci , (?>
laxa & adjhi&a. 111* eft , curn
pro omni angore , tormento 1 , atque
etiam interitu furaitur .- ut a Comi-
cis paffim , qui jubent Abirc in ma-
lam Crucem . Ut Gracchus , qui dt-
xit, Mala Ctuce perire . Sed & Te-
rentius a cruciando, Meretrices dixit
Cructs .. Adftrifta fignificaiio ?ft , &
vulgo receptiffima , cum peculiariter
eruciatum & interitum notamus in li-
gno. Dixerunt & alio nomine (6) Ga-
halum ,i voce Hebrsca : nam iilis Gab,



(a) Duplex Crucis fignificatio .
(Jb > Nemina Crucit .



LIBER PRIMUS.



M



Ateries ScOrdoOperis hu~
jus ifte. QUID CRUX,
& CUJUSMODI fuerit-
UBI , QUARE , QUO-



excel-



Ziber Primus .
excelfum; Gabal , terminus , aut re-
ftus ftipes in agris . Quid nifi tale crux,,
que ere&a, & inexcelfcr? EtGerma-
ni paiibulum , Galgen vocantj. Dixe-
runt aliter , lnfcliccm arborem ,lignum,
ftipitem . Dixic & Infamem ftipitcm
Poeta incertus. Nata appcllatioues 1
judicio & fenfu vulgi , quibus lioc fup-
plicium in horrore pariter & vHita-
te - Et quamvis Crux proprie in li-
gno, tamen fimilinuHne etiam itadi-
cta fiifpenfio aut fixio in aliaparam-
ra, pnta in monte aut petra.

Nomina vero lupplicii , quod per
cam, funt ifta. (u) Cruci fuffigere ,
In Crnce fuffigcre , Crtici ajfigere , Cru-
ci ' figere , crebra funt ; Illuii minus ,
Figere , dn\Sq , & fme additione ; quod
alii Configere . Suo etiani Sc proprio
verbo appellarunt, Cruciare , Crucifi-
gcre . A Crttcio, five Crtice ipfa Cn#-
tiarius dicius , is qui in Cruce , vel
qui ea diguus . Quo oiodo &.Verbero-
nem , Flagrionem , Maftigiam dicimus ,
verbere, flagro , maftige dignum . Qua
mente & Vinum critcium , infuave, a-
cerbum , Feftus obfervac.

Cirarcis duo fere Crucis nomina , (? )
a7xu;i; & SxoXo^. illud frequenrius":
quod

[a] Supplicii hujus nomina ..
C.b) Grtcca Crucis n&mi/sa ..



500 De Cruce

quod tamen propiie non nififtipitem
frgnar fingularem & ereftum . Larine-
dixeris Palum , five Vallum . Vox fa-

rorfr tfp 4 e iw&^ hoc eft , ff/J <re-

reijj Jient , vel quad i? latum . Lucia-
nus derivat a Tau lirera, quE figura
crucem refert ■ Jam S t>x 4 proprie
vallum, fudemque lignificat acutam.
Appellanr etiam ■ *p"?, crucem . Duo
autem funt verba , quibus ipfam cru-
cifixionem lignabant , (?) A*?*r7-?Bp??y
gt j?af x >.oui^nv . Iia enim plerumque
compofite, ad elationem fcilicet fixio-
nctnque in alto norandam / etfi alias
?tiam fimpliciter 2>*up?? & 2m?o-
■an'fm. Sunt & alia duo verba, qui-
bus vufgo vaMenfi > *pe-
fLiv , five rf/j.av. quorum illud cia-
vationem ipfam in ligno proprie no-
tat , hoc fufpenfionem . Tale apud La-
tinos ipfum Vi<fpendere , q.uod ad cru-
cem referemlum .

Dcvijio Cnicium .
Rem ipfa ordiamur ; cui illuffran-
&x duplex genus ftatuo , [b]Simplex,
& CompaBum ■ Jllud vpco , cum in
uno fimplicique ligno fit affixio, aut
nfixio . Qurecrux, rheojudicio, pri-
ma



(a' Crucifigendi nomina . fb] Crux
duplcx, C.c) Simplex jh*,.



Liher Primus . 501
ma fuit . & in aliam fpeciem a rudi
fiac ventum . Sedeaquoque. [*]du-
plex: altera ad Affixionem , aheraad
Infixionem . (i) Nam alias ad arbo-
rem five il ipitem alligabant figeban-
tque hominem. Nee ambigimus , ar-
bores plerumque huic rei ferviffe ,
pra_fertim in grandi numero crucian-
dorum, five recifas levirer , & ad cru,-
cem aptatas , five etiam comantes .
Sed & in Itipire limpjici idein fuit.
Atque ha.cfuir in fimplici Cruce affixio.

Ei\ & in eadem ( c ) Infixia , cum,
nudum hominem creclo acutoque ili.
piri infigebant , ea forma & facie ,
quam docent Scriptores . Seneca.- Co-
gita carcercm & cruccs , & adaBum
pcr medium homincm , qut per os emer-
gat /l/p.-rem . Vident clare ,' medium
nominem fciiTum & transfofium . Vul-
go dicitur Impalalto. Et hoc proprie
eft 2=:ex^ f) & t??),^^,, Ubi le-
§irur, plerumque referendurn ad hanc
formam. In hac cruce, quam acutam
vocat Seneca , habitus erat hominis
ab infero in fuperum fie transfixi ,
quafi federet . Hoc ipfum gcnus imana-
4uXsi?*C dic-um Grarcis, q Ua fi diffin-
dere & diiTecare. Item di*oxfc<nii&K*
yui .

_____ A '._

(a) Ea dupla . (b) rfflixm [cjlnfixit.



Dlgllized by GoOgle



■502 De Crucc

At (,<t)Coi?pa?lactuxe{l } qmma-
nufatta , idque e duplici Jigno. Harc
eft plena & vera erux, ia qua bra-
chia ctiam explicantur ■, acque ideo
fati&ulum non femef difta . Hujus
fpecies rriplex .- Eft [a] Decujfata ,
eit Csmmifsa, eft lmmifta .

Decufsata (c) e& , in qua tjuo Ji-
gna direfta & aquabilia inter feob-
Jiquantur. Decufsare hoc enimRoma-
ni dixerunt, Hieronymus : Decufsare ,
f/f per medium fecare ; veluti ft duare-
gule concurrant ad fpeciem litera X.
qttte figura efi crucis . Hxc illa eft ,
quam Andreanam hodie diciraus , va-
lida & fatis veterifams, divum ifrum
in ea crnciatum.

Jam Commifsam (_d) crucera appel-
lo , cumligno erecto brevius akerum
fupernc , & in ipfo capite commitri-
tur, lic ut nihilexfter. Eaformaexa-
mumm e(t inT. licera, quamunoore
omncstum cruce componunt . Ailruunr.
etiam picturas , & noltra lmgua . In
illis quidem, palTmi hodie videas D.
Antonii (e) vetuliiffimi rnonachi pe-
nuli & manui alfui aut imponi hanc
crucem. An quia ^Egyptius ille vir,
qui-

Ca) Cnmpa&a Crux . [b] Ea iri-
plex . ( c ) Decufsata . C d ) Commif-
f* ■ (e) Crux S. Antonii.



Liber Primus. joj
<juibus jam olira notum, & inter fa-
cra hoc fignum ? Certe in obeJifcis, qui
inde Romam vecli, fculpturafic vide-
tur , cura annulo tamen vel anfula fu?
perne . Certe in penula aut vfftcmo-
nachorum crux , immo cruces . Quod
autem manu tulerint , hodieque ia
^thiopibus fiue Abyffinis ille mos ,
uti vulgus reliquumcruces e collo pen-
dulas geftet , monachi hoc amplius et-
iam manu , auftor efl Damianus a
Coes . ?gyptits autem litera T. olim
ioteu notas hieroglyph icas , & fignifi-
cabar Vitam venturam . Atqui & a Jin-
gua noltraargumentum petii ; nos enira
Germani hodie bacillos in hanc for-
roara , quos Egrorum brachiis fuften-
taculum fubjiciraus , vocamus ipfaLa-
tina voce Crucken,

Denique [ a ] lmmifsa crux eft , cLBl
ligno eretto traofverfum akerum in-
jungitur atque immittirur, fedfic, ut
ipfum fecet. Itaeminentia hic femper
aliqua & capitellum , aliter quam in
Commiffa . Etiam anguli hic five fines
quaterni , illic terni , Ingerunt eam
oculis piftura pariter & fcriptura;
prifca; .

Habes omnium crucium fpecies . In
qua earum ille mortuus , qui morte
fua

C a ) Immi/sa .



Dlgliized by Coogle



* 0 j{. Dc Crttct

fua nobfs v!ta. p ( a ) In ilia poilrema ,
qus quatuor finibus univerfum Orbem
complexaeft, non fine myfterio , quod
toti Orbi niortuus Salvator noiter pe-
pendit . Nec ambigi profecto potefi ,
in ratn veteri Chriftianorum fenfu .
. .CfJtx Vbi ufitata .
Cruces fatis vidimus.- Vbi gentium
■ex in ufu [ b ] fuennt , addemus ; etfi
un° verbo pene dixerira, ubique gen-
tiam receptas . Oriens quidem pleruf-
que ufurpavit , idque jam olim . De
Syris , in Efthere lcriptum . De Ju-
deis . in facris libris fepius . ^gy-
ptios etiam ufos reperio : & Perfas
crebro: fed Afros vel omniumcreber-
rime , qui non in viles modo , fed
illuftrifTimas perfonas adhibebant .
Attjue a Senatu Carthaginenfium et-
iam in Duces , bella pravo confilio
gerentes . Video & Gra:cos ufitaiTe .
Jam Romanis vetus veterrimuLnque
fupplicium patibulorum . Si Livio fi-
*tes , rtatitn fub primis Regibus ufur-
paruni ; & exemplum in Horatio , cui
id fub Tuilo parabatur . Etfi Cicero
.diffenrlre videtur , & horridum illui
carinen ad Tarquinium Superbumau-
florera relerre . Utrum horum eir , vi-
deo



<a1 Crux Chrijii qux . (b) Crux
quibm in ?/?.



Digilized by Google



Uber Prmui . 305
Sffto etiam Jibera Repubiica flatim io
<u!u cruces. An Germani ufi , dubium.
Caufd: varix hujus fuplicii .
Plurifariam igitur recepta: cruces ,
■fed vix tamen, nifi in homines vilio-
res , Romanbqmdem ritu . Atqueapud
■cos fervorum fere hoc fupplicium, aut
■plebejorum, qui juxta fervos . Qa) Et
adeo peculiare hocfervis, ut nomine
Servilis fupplicii , C rux veniat ca,-
piencia

Servile igitur hoc fapplicium , fed
non ob levem aut quotidianam no-
xam (?) fed graves erant , & in
-extremo fupplicio extjema caufa : ut
<c) Delatura domini , & in genere
omnis machina contra dominicamfa-
lute-m. ItemFuga, ( d ) fed diuturna,
aut repetita. Hcc Sc. plura in fervie,
quos mitiores duriorefvcdomini gra-
vius , mitius, proa*bitrio funtpuntti.

Quid autem (e) m libens ? Rara
-crux , ut prxdixi . Quin removere pror-
fus ab hoc genere Laftantius videtur.
Sed frienanda ea afTertio eft , &civ?
quidem tndigna crux , nec credo ufur-
patam in eos,nifi preter leges, & per Cse-
vitiam : viliores lihcri , & provinciales ,
* . . , Y non ?



{a] Crux f-nppSicium ferviJt.'
,( b ). Caufa crucis . ( c ) Delath .
i d ) Fnga . i e ) Qui iibtxi cruuati.



^orS De Crttti

non ab ea profeclo immunes, Arque
h*c crimina in iis cruciaria . Primum,
[a] Latrocinium . Deinde, (?)Sica-
liatus. Tertio, crimen t c ) Falfi . An-
ne&[d] Furtum?_ ita , fed non Ro-
mae. & mirurn , ni e Gallis Germa-
nifque itti Reges , quorum tnoribus
eiiam nunc fures ad furcam . Aliaet.
iam crimina in hanc paenam ne am-

Cum ha*c vidimus, pie non curio-
(e qua:ro , in Servatore nollro quis
(u) prstextus ( nam caufa numqwm
fuit ) ad crucem ? Blafphemiani ali-
^uis dixerit , ex vocibus aut judiciis
judarorum . Atque ipfi fane ira apud
Pontificem accufant , & huic noxa: te-
ftes quzruntur, & ipfe deaique Pon'-
tifex ejus damnat. Attamen fi legem
fpecles, hi tales lapidibus, non cru-
ce puniti, An noq verius ac fimpli.
cius, rotum illud judicium, etfi judi-
cii diffimile , Rrjmanrs moribus legi.
bufq-ue direclum ? Mihi videatur j &
refpondeam , damnatum innoxium no-
ftrum Agnum quali Seditionis nomi.
ne & Regni affe-ftati . Certe Roman a
lege , Au&ores feditionis aut tumnj.



[ a ] Latrones . ( b ) Sicarii , (c) Fal~
farii . ( d ) Fures alibi . [ e j Ptatcxtus }
fur Qhriflus crucifixus.



Diglllzed by Googlc



Libtr Primus . 507
tus, pro qualitatis dignitate , aut m
crucem tollunrur, aur beltiis obiiciun-
tur. Quod autem fic etiam apud Pi-
latum accufatus, Lucasclare. Crcdi-
dit , nec credidit Pilatus ; 6c ritulum
tamen caufamque mortis infcripfit ,
Rtx Judttorum .

In hos ergo tales ex ordine & mo-
re crux ufurpata . (a) Interdum re-
gnum ei largius , & prsfertim apud
Reges : natn hi ex libidine farpe ita
fsvierunt in hoftes aut rebeHes , &
uno tempore muhos, Alexander Ma-
gnus 2000. Tyriorum , capta eorum
urbe, crucifixit . Alius minutus Ale-
xander in Jud^a, convivans in pnbli-
co & confpicuo loco , una cum pel-
licibus, juffir in crucem dari Judao-
rum ad 800. Qiunctilius Varus , ex:
eademgenre , ob nefcio quem morum ,
cruciiixit circiter 2000, At Titus in
obfidionc illa exitiali 500. & plures,
in fingulos dies crucibus affixit: &ob
multitudioem terra crucibus , & cru.
ces corporibus deerant . Jam & Angu-
flus confeclo belloSicuio, 6oo.fervo-
rum , quorum domini non exftabant ,
in crucem egit. Et in Chriftianos Ty-
ranni crebro adhibuerunt , atque eos
numeros : fic uno tempore, uno loco
Y j a d



[a] S.vfe malti fimul cruci ajfixi.



Digitized Dy Googlc



i



3 ?8 De Cruce

sd iooos. interfecla. Atqui nec a fce-
mineo fexu abrtinuerunt hoc fuppli-
cium : & Tiberius , ob adulteratam
in remplo Ifidis Paulinam , Sacerdotes
crucifixit, & Idam ( ancilla; nomen )
qua; corruptela; caufa fuerat. EChri-
ffianis etiam Bcata Euialia cruci affi-
xa , Sancla Julia, & alix.

h I B E R II.

DE MODO CRUCIFIGENDI.

DIxifatis?WCrux, BcCu/ufmo-
di fuerit , Ubi & Quare ufurpa-
ta ; pergo longius, & univerfum hoe
pccnale zdificiurh exliruo, per fingu-
la etiam merabra. Dicam cnim Quo-
tnodo ufurpataj (?) & ndn foiumani-
rais , fed pene oculis fubjiciam fzvi-
tiam & fceditatera ejus fuplicii , quse
fane magoa nec temere Cicerocru-
deliftimum tererrimumque spptllauit :
& Poeia Nonnus, txe>?if?? Taaner-
damnatiffimum quoddam fatum .
Quin etiara JurifconfuItinominei"?i?-
mi fupplicii , velut ob eminentiam , de-
fignant iftud. Ab eadtrn mente Supre-
mum



(a) Mignttudo hujul fupplicii.



Digilizaj by CoOgle



tiber Secundus . 500 ?

mum Vipianus dixic . Di?la hsc ipf*
Extrema pana . Nam ex Jurifconful-
torum mente , Crux eiiam fupra ignem,
fi infamiam., magnitudinem , & prx-
fertim-diururnitatem parnarum in ea
attendis .

Sed fa;vi fcedique quid in hoc fup-
plicio fuerit , Modus ipfe dixerit , quem
graphice imus reprzfentatum . Du-
plex autem iltc modus , (?) Vul^a-
ris, & Rarus . Ille receptiflimus , &
quo vulgo urebantur. Alrer magis fe-
pofitus , nec in tam affiduo ufu. De
ilio prius , & quidem ordine ha>c tria .'
Qua ante fixionem , Qut? in ipfa , Qua
pn/lipfam .

Qua ante fixionem .

Ante fixionem "duo adhibira : (6) 1
FUeeltauo & Dedutlio . Flagellatio
quidem folennis anteceffor , & rara
in erucem dari , nifi fic purpurati .
Solennis ergo mos , immo lex ; &
horrendum carmen diferce canebat .-'
Verba intra aut extra pomarium , St
timi deniquc fuccinebat : Arbori infc*
lici fufpendito .

Verbsrati igirur , fed utrum virgis-
an flagellis ( lllas incerdum reperio
Y 3 fed



(a) Duphx crucifixio. (b) Ffagft-
Utti ante crucem ?■ .



^io De Cruee

fed magis crebro ifta . Difcnmen c-
nim effe fcimus , (?) & qma virga-
honeftiores , inhoneftiffimo huic fup-
plicio attribuca flagra, fervorumpro-
pria, ab ingenuis , tum a fcemrnis re-
mota maxime . Flagella aurem harc
afpera , adeo ut Ulfianus fcnple-
rit , miniftrorum imiuanitate multcs
fub ejufmoiii flagellis interiiffc. Fue-
ruot {?)enimtaxillata ; fiquidem infitis
talis, aut officulis exalperabanr . Fa-
ftumRomat, & alibi . Apulejus agno-
lcit, & Flagrum pecuinis offibus catc-
naium , fcite appellat . Ule eiderrt
Gallis Matrifdeum adfcnbit . An ta-
le aliquod flagri genus , qtioChnflus
' ctiam nofter csfus Mmaginaniur aut
pingunt per pietatem nonnulli . Haud
ego affero; fed illud Evangelifta , ce-
fum efle, St quidem flagro, Hoc >i^ix lV
Nonnus appellar , flagellum loreum.

Flagellatio {c ) hzc nonunofemper
loco , aut tempore . Aut emm ante
Deduflionem utebantur , idque domi ,
aut in praetorio : ouod in Servatore
faftum. Aut in ipfa Deduflione , per
viam: quod moris fuit magis priici .
Si domi, hgabant inrerduro, ad colu-
mnam .



( a ) Difcrimen inter Virgas & Fla-
gctta: O) Flagclla taxillata . [c]Fla-
gctiatic quando adhibita.



DigilizeO by Googlg.



Libcr ScettndusT 511
Mnarn . Id - de Servatore noftro nort
ambiguum, piis quidem &inreligio-
ne antiquis : etfi enim Evangelia non
exprimunt, fecuti tamen Patres . Quid
per viam? fub furcam id factum , dc
qua fuo loco dicerur.

Ad DcduEliancm venio , in quaduo
obfervo : Ludibrium & Tormentum .
Ludibiium ,_(?) quod ipG coaeti cru-
cem fuam ferre , aut certe e;us par-
tem ; ut vere effet illud-, quod dici-
tur; Suo fibi jumcnto ntalum . Atque
ita Johannes de Chriflo : Bajulam
fuam crucetn , extvit irt locum Calv*-
rid dicium . Qua fola caufajveteraquai-
dam varicinia autimagines, docWcs
noftri ad Cririfruni trahunt, EtChri-
11 us fane totam plenamque crucem tu-
iit : ni feciiTe , quid opus erat auxi-
liatore.cjc fubfequa , qui allevaffet ?
Alii non femper totam .■ atque idea
caute prardixi, ejuspartem. Namqui
ritu veteri. fub furca ca:!i ducebantur ,
ferebant non nifi iftam. Immointei'-
dum 'iic? iflam .■ nam fac in arbore
aliquacruciiixum , & fubito , profefto
prazter fe nihil tiilic^

Tormenttim {b) etiam in Deduclio-
ne ! quia trahere , divexare , & ftimulis

y 4 'e.'-



( a ) Crucem ipfi ferebant .
( b ) TrttSii per viam . ■



jtt * De Crncc.
agerc per viam folebant . NecdLrbiunt
cft , quin impulerint, dejecerint , ere-
xerint, per fevitiam aut per lufum ,.
De ttiroulis etiam non ternere addo;.
& aperte auctor affrrmandi Plautus ..
Qjtx in ipfafixione ,
In ipfa fixione tria confideranda :
Sufpenfio , Adflri&io . Infcriptis .

Sufpenfio pra:it, (?) & ame illam.
etiam nudacio, quia fimul ad crucem-
venium,- fpoiiabanc liominem , & fic:
in eam dabant. Recepturo hoc in ple-
rifque fuppliciis , velut Natura: fua-
fu, quse nudos- induxtc in vitam , cc
educit; eriam in irto. In Chrifto fa-
ctum hoc. obferves , quem Evangeli-
fia: narrant recepiffe veftes poft fla-
gellationem jam deducendum , '& po-
fuiffe iterum deduirum . Ergo nudi dati
in crucem.- fedjacentem , an ereciam. 3
(i) Pro jacente Ac~ta vetera de Pionio.
martyre fatis clare fiant . Et ratio etiana
aliqua fuadet . Nonne enim facilius ho*
minem fic affigere fupinum & inclina-
tum, quam tollere in erectam pendu-
lum, labentem- , fortaffe & relucian-
rem. p videtur .Tamen quod in ereciam,.
plufculi affirmant teftes . Nec video
quid obduci poffit , nifi. iffud infir-
mum ,

(a) Nudatio ante ?fufpenfiontm .
C h ) Qjtomode in trucem dati .



Liber Sccundus . 51 3

mum, ftatutas quidern , fed fub adven.
rum noxii iterum demiflas . Qui cre-
dat. 3 aut irriti laboris qux ratio ? Ab-
nuunt etiam phrafes vcteres , quas fci-
mus plevumque affimiles rebus ipfis .
Dicunt enim Tollere , A-gtre* Ferre ,
Dtire in critcem . Quzomnia elationis
funt aur molitionis. Item i?ipfisfon-
tibus, Excurrere, Afcendere , Salirein
crucem , qua: mihividentur convenire
non nifi in ereitam. In hoc diflenfu,
qnid definimus ? confenfum qua licet .
Dicimus utrumque ufiirpatum , farpms
tamen hoc poliremum. Immo intevim-
Deceffarid hoc pofiremum . Poneenira
in arbore fufpenfos, ( fa:pe faflum )
quomodo demitti ca potuit, & tunc
accolli- . p Quid fi de tranfvcrfario tan-
tum iigno capias, in eo figi folitos r
& deindc fubduci atque appendi i
Bugna omnis ceffet.

ADSTRICTIO fafla clavis , aut
fjnibus, fed plurimum illis . (a)At-
que ab hac ve Graicis paiTim ipfa cru-
cifuio, 7ip?on-Ku*i; difta , quafr dicas
Ciavi fixio . Et TrpwnhS&^ ,. cruci ajfi~
gi cl&vis. Funes etiam adhibitL : &.
quovumdam- judicio videntur necef-
farii fuiiTe in omfii fmone .■ Nam;
volunt manus ligatas, ne fe. fubdu--
Y 5. ce-



(a) AdjlriBiofiebat (iavis } & funihus.



514 ^dmirandornnt
eerent ad iftum, aut commoverent ,
tum etiam ut firmius Sc cum adrai-
nicul> penderenr, Deinde & alterum
funem ad pectus corpus ami>iiffe ful?
ipfas alas , eoque fubtcvatum homi-
nern & attractum in fummam cru-
iciti. Id porro faflum admotis mrim-
que fcali? . Et fane de fcalis. , ap-
ponere eas pene neccffauum. videtury.
utique atl ereftam crucem . Quome-
do alias fubduxeris, aut fixerisr Fu-
nibus aiitem. alligari , magis fevum
ha.bitum ,. An fic quoque appenfi la.~
trones bini, qui com Cbrifto ? Vul-
go. fenriunt, nec alirer pingunt .. Ta-
men falfo : quia iili pariter ac Chri-
ftus fixi . Nonnus, afiirrnar & magis:
Hiitoria. prifca ; qua: eft de Helena-
Conitantini matre .. Ea cum veniffet
facra & Deo-homini. trita loca , cu-
pidine vifendl. & venerandi , de Cru-
ce etiam quafivit notira ilia ferva-
trice . Fodit , "rrcs reperic , ac diu
animi anceps. ha;fit , quat eflfet illa
vera : nam titulus, quo- dignofci po-
tuilfet, jacebat feorfim difieftus. De-
aique miraculo & divina indicatione
opus; fuit aci difcernendum .. Quid au-
tem opus, fi' veltigta clavornnt modo
in, una. p ' Argumenrum certum eft , &
res ipfa pet Ecelefis Aniiales.

Clavos, auttm iitos 3 . five & funes,
itt



Liber Qttartus . 41 5 '
En manibus pedibulque fuilTe faris no-
tum [*]. At quam multi ifti cUvi*
enimvero diffident . Alii de ternisaf-
ferunt . At contra tendunt alii , & fug-
gerunt'quaternos.' Vtrique de Chrifto
id volunt. Quid, quod Plautus ex mo-
re affruere videtur quatuor f Qpam mi<
gis confidero, ratn magis hoc diftum
cenfeo : cuniidquoque reperiam , pec
fajyitiam mulriplicatos alibi clavos.
interdum & in alia corporis parte.
Itaque fi morem veterem vides , arbl-
irarium f uit de clavis , & fruftra lirige-
mus. Si de Chrilto tamen quiritur,
nefcio; & in dilTenfu Patrum non effc
noftrutn arbitrari : pronior tamen furrt
in quaternos ■ In templis Grscie hodie
palfim Cbriftus cruci affixus , difparatis
pedibus fic pingitur . Modus flgendi
fuit, ( b ) ut manus primurn figerent r
inde pedes . Atquc inirium a manu
destra ; tuni itura ad pedes . Sed ambi-
gas , manufne fuerint toti moli feren-
da;? Apparetenim corpus omne(pre/?
fertim fi quis *pcdes inftefteret ) pe-
pendilfe a minibus folis . Itaarbitror.
Quidni r Dura: & nervof* illre parres,
& lent^frangi. FortafTe nec in media
femper manus vola clavi fixi, fed fu-
Y 6 perius

( a ) Quot clavis affivi .
(b) Marius primum fixn.



Digitized by GoOgle



Libef Secundus 5-1 7

eircumducer?tur ; id quod etiam Tra*
duci dicebant, cum oftentui dumtaxaC
per ora populi ducebantur, & fa?pe
alibi puniendi. Sed & appendi , auo
apponi damnaris fblebat titulus : &
fic Gladiatores quoque produftos currr
titulo , Quintilianus oftendit . Saepe
etiam negletto aut fprero tiiulo con-
tenti Superdiftione fuerunt , id eli r
uc Prrrconis prEeeuntis- voce populo
id nunciaretur ..

Qus pofl fixionem:

Bene jam & fideliter fiximus : quidi
poft fixionem- ? Hxc tria- , Mors ,
aorruptio , Gufiodia ..

■MORS y C a ) lenta , molefla , &
vel a ftillante paulatim fanguine ,
vel a fame . Quid; etiam 1 ab avium
ferarumque laniatu ? videbimus , &
fingillatim deducemus>. Do fanguine,
quem demittebant fixi , clarum eft ,
iiee teftimoniis eget .-■ & tum eade cau-
fa , tum exacri verberatione , que prei-?
v-erat, eredo invaJidiores muhosobiif-
f e . Itaque legas quofdam diu incruci-
bus visilTe , ut ?iugentunr fcilicet ro-
burerat ajjt vires. Beams Andreasin
cruce fufpenfus , in ea poputum docens
biduo fupervixit.Titiorinus fub Nerva 3



C.a.) Mort inctnu qujtlh.



ji8 De Cruce.

juffus fufpendi capiie deorfum , Ita
per triduum viut.. Tiraotheus & Mau-
ra in cruce covem diebus vivi pcn-
dentes , ac fe ipfos in fide corrobo-
rantes , martyrium confumpferunt _?
Unde hasc vls aut vitalitas, nifiavi-
Ik ipfa fonte? Quamquam &alii qui-
dam aniraofe egiffe in extremiflimis ■
iftis rebus legantur : velut Bomilcara-
pud Juftinurn , qui patibulo fuffixus
in foro medio, magno animo 'crude-
litatem crviurp tulit? adeo utde fum-
ma cruce , veluti de tribunali in Pce-
norura fcelera concionaretur . Quidam
ctiam petulanter : ut protervuti apud
Senecam, qui ei patibulo fpectato-
res fuos confpuerunr* Quidara eriatir
miferatione Principis , aut Magiftra-
rnum e cruce ablati, pofi vixiffe le-
gur.rur.

At de laniata (a) etiam addidi r -
& caufam illam quoque feci mortis*
Haud temere^quia fic ligati , &cura
fefc non commovercnt], dati revera
canibus laniena ,■ atque avibus cun-
eiis y atque id vivt erlam ■ Quin re-
perio- in fententia judiciali quoque id
aliquando', expreffum . Jtaque Apule-
jus: proprium hunc refert pacibuli
cruciatum, cum canes fitvuItuTes in-
tima

[ a]( A feris & avibus laniati -



. Digiiized by-Googlc



Liber ' Primus . 519
ttraa protrahunt vifcera. Hinc difcas
licet, cruces non femper fuifle peral-
tas : quomodo enim , fi canes attinge-
rent, atque etiani iupi? Nam & nos
Cattullus addit. Ifi;emortes; [a]ni-
fi quod interdum. laneeis etiam tranf-
verberati legantur, an ad acceleran-
dum ?atum, an explorandum ? Illud
fuit in Marcelliano & Marco : Iitud
in noiiro Doniino , cui miles jarrt
mortuo lancea Iatus aperuit? Jfeilicct
periculum, an bona fide obiiffet .

Non autem &c crura iisfracla, (i)
inquies, atque ita interempti ? Vul-
go invaluit harc opinio,. fed vulgo'.
Qui penetrant & examinant, vident
difparata hzc fupplicia & feorCm
fuiife.. Induxit vulgum , quod in fa.-
cra hilloria latronibus duobus. crurx
fracta leguntur- Atqui fciant prcrmo*
ribus Judaorum id fuiffe - y atquc iilic-
fortaffe tantum. Et cur fioc Judan.-*
ne. fraus legi fierer, quar jufferar ad
Solcm occafum fufpendioios. deponi ?
At deponi nifi mortui non debebant ,
diutius autem plerique vivebanr ; er-
go hac, aut aiia- vla mors fellinanda -
Alia ctiam dico via, ncc credideiiai
fuiffe hanc folam..

Ec-



(it) Lanctis etiam tranfverbtrati ..
(?) Cmra an us fmtla ..



$a? De Cruce

Ergo (*) Crurifragium propric ni-
hil ad crueem i tamen quia. lefe in-
gerit , & viie, arque jtem fxvum eft
juxta crucem , brev^ter de eo dicam.
Vox ipfa proba & verus. Giofla; pri-
fca: : Crnrijragtnm-, x via. at-

que ahbi Crunjntngium re&e etiam
fcribunt. lpfa. res antiqua , & jam.
Plauti , & ama? cvo. , palTim Cruri-'
fragium minaii lervis . Et credam ,.
ut erucem ipfam , peculiare fuilTe fer-
\is,- fed ira , ut iibeii non immunes ,
five in orimine ,. fiwe potius per fa:vi-
tiam vinriicanris- Et inManyres no-
itros plurifanam fic fievirum. Modus
hujus fuppiicii , ut incus cuin malleo,.
wel vefle ferreO' inferretur , ac tibias
incudi imponerent , validis i&ibus fic.
frangendas-. Sublatumhoc fuppliciutn-
3 Conitantino , Vicror afseverat, A-
iiud aurem eli a fragio crurum, (?)?
jExftcare aura . Hoc enim proinde;
eit , ac nervos aut fuffragines fucci-
dere . Vems farvitia , & Annibali
ufurpata in Romanos . Ufurpatum.
etiam fuit Tyrannis- in Chriitianos .-
CORRUPTIO jam poit Monem:
(ic) quam. fic intclligo , quod nec
mortuos deponerent , fcd tabo Uhc-
paffi-



(■f, De Crurifraeio . (b) Exfecare
cfura quid. [.cj Cortuptt in anubns.



Libct Secundus-. 511
pa(Ti funt difflucre , & a Sole ac plu-
via cormmpi . Hanc in cruce putre-
faftionem intellexir Theodoius Cyre-
nacus , cum Tyranno minanci eam
refpondit - Sua nihil interefse,. humi ,
an fublime putrcfcat.-

Itaque hoc fine afservati in cruce,
& deponi rarum omnino fuit . (a}
Ne , quis autem depouerer, Miles &
CUSTODIA afsedit. Pofiis ad hanc
cuflodiatn iilud Evangelifta; referre :
$%iTt xtf;e-h' rtv , dndyif. Habeiis cujio-
diam , abi.tc . Qus Pilati VOX fuit ad
Judieos petentes affervari monumen-
tum . Videtur autem intelligere cufto-
diam , quxpaulo ante ad crucem : nifi
quis malit, Habete cuflodiam ; qu&ft
ab imperanre, & indtgnanter dante.
Vox enim Grarca in utruravis va*
kt-



1%

(a) Cujiades ad trntem.



DigllLzed by Guogle



3? De CruCe.

v

(*?.<+**** ********
L I B E R III

DE MODO FlGEND.
RA-RO -

ABunde? qpE ad Vtdgarem crtf-
cifigcndi modum , diximus : Ra-
rus fupereft, quem ipfuni part cur*
imus expun&um. Eum fupra dcfcripfi-
mus, ( & vox prEefert,') fepo fitum
& minus irl affidiio ufu v Sepofttunt
iEVO, tnufitatum vel SCHEMA.TE*
vel FINE. JDe his tribus ordine 6c
partite dicara*

Medus Rarus Setwfitut

. MVO. . 4

/Evo fepoltra Purca eft ; olim qut- 1
dem in creberrimo ufu , fed qua; pau-
latim defiit dtque abolevit. Mentio
crebra non in hifloriis folum , fed
Comcediis prifcis ; mentio tamenma-
gis, quam explicatio. Furca duplcx .*
( a ) Vctus & Nova ,

De FurCa vetert,
Furca ferKf, ( b )quae prifcis Roma-
flls ( nonenimapudalias gentes legi >
ufitar



(a) Furca rfapfer.— -

(b) Furca Vetas duplex ,



DigilizBd.taf-GoO



w



Liber Ttrtlus , 523
ufirata ■ atque harc rurfus duplex:(?)
Ignominiofa 6t Pixnnlis. Ula efi , qua
collo impofita fervi circumduci fole-
banc ob culpam aliquam , ofrentui &
ad irrifum. Hiac (b) Furcifer dice-
batur olim, qui ob levedelifium c$-
gebarnr a dominis, ignomima; magfs
quam fupplicii caufa, furcam circa
urbem ferre , prxdicans pcccarum
fuum & monens ceteros ne quid fi- 1 |

raiJe pcccarent. Atque harc illa pri ■
ma eft, ab ipfa re & fine Ignominio-
fa difla; quar origo aut cxemplar ta-
men Pcenalis .

Pacnalis (c) ea eft , qua item col-
lo impofita circumdufti , fed cum ver-
beribus, & pcenarcaufa. Arque adeo ■* 1 1

mors plerumque huic confequa, five . ' ■

fub ipfa furca ad necem cilis , five !
cum ea m crucem laris . Nec fervi fo-
lum, fed & interdum liberF fub furca
carli. Scd cum in crticcm cum furca
lati, ligati ad furcam, & fub ea ca;-
fi , per viam ducebamur; fixi deindV /
ad eam, tollebamur in crucem. Ergo
fub furca ad ;fupp]icium a?ti : fed
.numquid in ea appenfn' Ira ; quiaharc \
Furca {d) non aliud quam Patibulum -*
ftii t ■



C a ) hnominiofa . ( b ) Furcifer ,
(c) Pcenaiis . (d) Pattbulum &
Furca idtm .



Digrtizad by Google



524 De Cruee

fuit. AJligari aiuem brachia manuF-
que ad hanc furcam fblent, atqueita
circumduci, mox in ea actolh'. Hinc
in Plauto legis : Difpeffu mambus pa-
tibulum habere . Item , l*e patibuia-
tim per vias . Atqu-e hinc llla phra-
fis, Patibulo crucis affigi . quia Paci-
bulum fcilicet hoc fenfu pars crucis .
Diflinguit &Tacitus , Patibula , igus ,
cruces. Er quod patens hsc traafver-
faxjue pats fic ditta , Seneca indicat.
Sicut inferior defixufque ftipes Crux-
proprie diStus -

Qaz formaFurca; fuerit, ( a ) ob-
fcure tradituni a veftrum fcriptis. Es
hi tamen tres elicio opiniones d&
Furca. Prima , Furcam potuifse efse
facie, qua noflrum hodie Patibulum;,
atque idipfum reliquias & exeia-
plar efse a psna prilca. ttii T Se-
cunda , lignum fuifse J * J '1 J - g e -
minum , quod a tergo per humeros,
& anre per peflus hominem me-
dium includercc , atque ica reCturrr
ad expanfas ucrafque manus iret. Ter-
tia ]] Furcam , veram efse furcam
quam hodieque dicimus , & quam ,
Varro indicac , (iuod fingula ibi er-
trema bacilla furcillata figuraVn ha-
beant litera; V. Pro hac fenrencia
mul-



( a ) Furca forma ..



Ziber Tertius . 525
mulca funt . Primuml, quod furca
&'mfctioi . item &i*fix t vifo--e; , Furcifer .
Qiiid , quod in curribus hodi-e , qua
temo cum axe coit, furca Jelt fuften-
tando illi autfulciendo^ PraKerea cura
defcnptione Dionyfii convenire vide-
tur exarnuflTim. Da furcam iilam pau-
]atim divaricantem, ab humeris per
pe&us , & inde manus veniat , eft tjt-
lud ipfum iignum , quod defcripfir.
Jam Plauti Carbonarium , quo nifi huc
referas. 3 Ecce qui iignarios fafces , aut
carbonum faccelios hodicque ferunt ,
furcam jungunt, cujus caput^cum ex-
itantia aliqua bacillorutn, atergoeft,
longiores duo fines diverfi per peftus
defcendunt, & manu utraquc ( quali
ad contranixum ) fuftentantur. Atqui,
inquies, manus hic non in airo ex-
panfa:. Fareor, non in aito , expan-
fa tamen ; & cum funibus traheren-
tur , iigatis ad extremas manus , etiam
protendebantur toilebanturque .

Sufpenfionis modus pro formis eft
diftinguendus'. (?") Si prima placet ,
res facilis : in trunco abfciflb , in pa-
xillo mfixo, immo in fifsura fuperne
fafta , potuit firmiter appendi . Si al-
tera , tum fic cenfeo; duclos quidem
curri duplici ligno adcrucem, fcd non
cum



[a] Snfpenjto in his tribus furcis.



^7.6 De Cruce.

cum urroque io eam actos. Quod an-
te peclus, difpolitum pnrem , manus
fixas in altero ; arque idipfLim in
trunco , paxillo, fiffura 'firmatum , ut
prius. Nec abfurda aut vero nimis
extranea fenreiJtia eft , cum & Pa-
tibulum reperiam fingularem ejufmo-
di reclumque fcipitem diiturn. Atque
■ego amplius arbitror : etiamfi olim
Furca alia facie fuerit : tameo com-
TOodi caufa, & quia proninr facilior-
que hvc appenfio, fucceffiffe fingula*
xe hoc rectumque lignum, & id tu-
lifTe in humeris , manibus inibi revin-
clis , in eoque mox figendis . At fi
terrta fenteona federit, duplex po-
tuit fuifTe fufpenfio . Prior ifta ; quod
hominem fic revinftunj clavis in lo-
co fixerint , tum furca fublatum ap-
peaderinr funibus lis jpfis , onibus
traK-iffent , vel etiam Ifhs . Pofie-
rior , quod furcam ipfam , fed inver-
fam , in trunco, auc paxillo appen-
derint ,

De Furca Nova .
Sequirur Furca nova^ quia xvi !n-
ferions inventum. (a) Ea eft inftrti-
mentum.e ligno triplici , forma jugi ve-
teris , cui appenfos bomines Jaqueo
Ih-angulamus; Hodie quoque ufum 6c

fpe-



C a ) Furca nova quaiis .



Liber Tertius, 527
fpeciem hanc habet in pleraque Eu-
ropa ; prifcis incognita . Pceria qui-
dem laquei Homero exprefla, qui fa-
cit impudicas ancillas ab Vlyffe' fic
puniri.- atque idem in famem & im-
puram mortem vocat^ Plinius prxpo-
fieram , quis fpiritu? intercluditur ,
cui cxitus quEerebatur . Panegyrifta
appeilat fcemincam , Viftor po/fre-
mam ; elt enim ignava & viliffima
mors . Klud morns genus in Grarcis
ufurparum vix inv-enias ; nec a Ro-
manis quidem in publicq j etfi ii Irx
carcere damnatis gularn laqueo fran-
gebant , fed non ut appeoderenr .
Credo ccepiffe , cum crux defiit , &
Vicariam illi faaam. Ifidon quidem
eevo nomen hoc & ufum habuit. In
Jibrfc Jegum , quas Tribonianus ar-
que, ejus adjuva; collegerunt , fatis
frequens hoc nomen : & ut opinor,
( a ) 'fignificatione novitia, qnia fub-
lato crucis fupplicio , qufdni eriam
Furca vems }■ Iraque ipfos jurifcon-
fultos ufurpaffe , non. haber fidem
apud juris' & raoris antiqui peritos ,
qui vere notant , fublhtutum id pro
cruce; caufa : aperra & liquida, quia
Canltantinus-Icge lata fullulerat cru-
cem , Ergo ipfi quoque , qui leges
____ ?I-



(a) furca nova pro-crutc vcttri ,



^ 2 S De Crure

collettum ibant in sevi illius & fe-
quencisufum. Quo ipfo fenfu inferio-
res Grxei dixerunt f*\m'c*??, in fur~
tam agere , afperiore illa litera muta-
ta. Credo autern hanc furcam primo
non nifi dimidiatum Patibulum firif-
fe , id e(t , facie adhuc aliqua fur-
cx; paulattm, & quo plures appen-
4i poffent, irnmutafle .

Modut Rarus & inufitatuta . -
Schemate .

Alter modus , fa) qui Schemate a
Vulgari diverfus, eft , cura alio at-
quc alio habitu hominem affigebant .
Id quoque faftitattim , ut ingeniofa
elt crud&litas in pcenas . Harc fche-
mata varia fuere . Erl lllud, (b)quod
Inverfum dixeris , cum ihominem iu
caput fufpendunt , pedibus fublatis .
Martyribus -in Aegyptp id faci(jm ,
Eufebius oftendit. Quod ipfum in D.
Petro , fed eo rogante , ne affimila-
retur magiftro . Et Petrum quidem.
etiam clavis inibi fixunv, Chryfofto-
mius teftatur . Sicut & Calliopius
Martyr. Tamen & funibus adftnili,
4it Philippus Apoftolus.

Repeno & obliquos fuper crucem
crucefve pofitos . Legttur id in *PIu-
tarchi



.(a) Varii figendi modi
[fe) Inver/o cxpitt.



Digilizad by Coogle



s



.Libcr Tertius .
tarchi Artaxerxe .. Et hzc (6) Otti-
,gua irifixio. Video & irrter duos pa-
,los -diipe/Tis nnanibus pedibufque aili-
;atos : ut in Martyrologio de Ana-
afia. Ha?c : (?) Decuffata. "Video &
inter arbores appenfos , & redudis
iis , fcilTos . De Corona Marryre ,
Quod ipfam Schema ad <cruces refert
.Propenius .

Modui inufuatus tt
.Fine-.

Tertius ifigenili modDS Rarior, qui
Finc rdivemt .a 'vulgaro -, efr -, cura
cruces alio -fpeclant, & hominem ca-
piunt moriturum mipfis , non per ip-
fas . Tale, <*j -cum appenfi flamma
aut fumo ^necau. Oiim faclum ex Ci-
■cerone -difcas . Alexander etiam 3m-
■perator quempiam -, iqui ■'fiimum ven-
diderat , quafi compari pena affccit .
Atque in nollris Martyribus hoc ge-
ims crebrum: ut in Pionio, & Poiy-
carpo, antittite Smyrnxonim . Quin
nno ?etiam lempore ylures appenfipe-
dibusinTublime^capiteverfodeorfum ,
fuffbcati furfio , & ^ento igne com-
fumpti funt .EtTertullianus figwiiicar,
adeocrebruminmajofw allos noItros&
in religione Procercs ftipplicium hoc

Z fuif-

( a ) 06liqua hfixto . ( b ) Deeitflk-
*a , i c J famo neeaii in (wce .



Digitized by Google



I



? e Crnce

ftiilfe , ut in illudium convitiumque
venerit; & Chriftiani vulgpSemaxii,
z flipite , cui adftringebantur ; 8z5ar~
tnenticii , a farmentis, quibus uteban-
tur , fint difti . Lapidibus etiam in
eruce obrututn Philippum Apoftolum,
videtur vulgata opinio elfe.

Crux & ifta Fine , alio , _ { a ) cnm
homines in ea fixos beftiis obiicie-
bant. In publicis fneflaculis id fape
faftum . Sic Blandina Martyr in li-
gno fufpenfa , proftituta eft efca &
laniena incurrentium ferarum . Setl
faclum & non Chriftianis . _ Atque
ad hunc ipfum morem infamis &in-
fanda illa turpitudo Neronis , qua vi-
ros. feminafque ad ftipitcm hgatos ,
ipfe ferzpelle conteftus , emiffus e
cavea, medios invadebat.

PoftremoC b) Crux fine.alio , cum
non vivi , fed mortrri in ea appenii .
Notabis, & quodnobis folemnc in ro-
ta exponere fupplicio jam affeftos ,
ad notam fceleris & infamiam , id.
Qlim in cruce , & Orientahbus pras-
fertim. Plerumque id fa&um poft mu-,
lilationem , .membrorurrique fraftio-
nem ; aut etiamexcoriationem. Nam
deglubere oliru crebrum Orientah-
bus ;



-.(al Beftih objt&i in erute,
l b ] MQTtni in cruetm dati .



Digilized by Google



lik



Tertius .



53?



fca! ; & antiquum hunc moremexco
riandi in fuppliciis , iEgyptiis Per-
fifque fuifTe legimus ; quem & ho-
die jEgyptii tenent . Nam graflato-
res ficariofque ita pumunt , diu vi-
vos , danec ad umbilicum carnifex
perveniat .

Nec cadaver folum , (#) fed ima-
gines fublata: in crucem. Exemploin
Celfo , cujus corpus a canibus.con-
fumptum elt , & novo injuria: gene-
ic imago in crucem fublara.

Bi Materia C Leco Crucis .
Percgirous de Forma & Modo .-
duo veluc fuccifiva & .extra divifio-
nem r.elifla , nunc adjungo , Mate-
rJam & Locum- E qua inatcrie crux.'
[?] Ex obvio & prompto aliquo ii-



femus e quercu : Primum , quia , vi-
r-i flde digni aflerunt, frufrra facratif-
fimi hujus ligni, qua* hodie exltant ,
fpeciem hanc referre , Tura , quia
crebra & frequens in Judea olim &
nunc quoque illa arbor . Tertio ,
quia robuftum lignum, & fixione la-
uiratque aptum . Quod fuperioris ali-
quot a:vi fcriptorcs tria aut quatuor
genera ligni in Cruce dominica agno-
Z 2 fcunt



C a ] Imaghes crucfaffixa . [ b] Crux
ex quo ligno.




Df Cruce.



fcunt C Cedmm , Palraara , Cupref-
fum , Olivam) curiofe magis diclum,
quam vere,

Ar quis .(a) Lacus cruci i Incer-
tus , & pro arbitrio ; tamen plerum-
que confpeflus aliquis , & juxta
vias .. Exempla enim exerapla effe
defmunt , nifi aliorum animum ocu-
lofque in fe wertant. Qujn eriamop-
pida certa Joca habuiffe videntur ,
Iiuic rei adtributa. Hac ipfa de cau-
fa pofita ea: (xpt in monte: ut Ser-
vatoris noftri in Calvari*. [iJQuin
ipfa fape alta , prfeferrim jn noxK>
aliquo infigni, Irrifio Galba: huc per-
rinuit, qui cuidam imploranri leges,
& civem Romanura fe teftificanti ,
qHali folarjp aliquo pa*nara levatu-
rus , murari , multoque prster ca*-
teras al[iorera , & dealbaiam ftatui
crucem juffir : altiorem , ut digmo-
ri : albatam , ut civi , qui m vefie
alba ; five ctiam , ut magis notabilis
confpicuaque effet . Jam illa Araa-
nis praralra , qui Mardocha-o cru-
cem 50. cubiiorum pofuit , fed ipfi
afcendendam . Sane plcrarque omnes
sltiufcula: .



{ a ) Xxcus crucis .
[ b 3 Cruccs *lt* .



/




Lilitr Terttns.



Crttx Quatenus ufurpata .
Nunc pedem. in ultimo velut fpa-
cio pono v quod eft , (<r) Qjiatenus
crux ufurpata. Poftqu/arri enim vitam,
ipfam interfecit , non diu illi vira ;
&? fuftulit ex humanis , auccerteRo-
manis- rebus Conltantinus Seriojatri
ille Chriltianus" rioluit' falutare fi-
gnum fubfcrvire ad perniciem y &
eolendum illud atque eximium , pa*-
nis vilefcere damnatorum . Ergo fu-



ftulir; arque efficaciteretiamfuflulit ,
nec poftea' reperieSreductam . Sed fe-
ro' fuilulit , nec nifi fub Imperii ex-
frema',- & vita: finem,-

Hic exitus Pttnalis crucis fuit , &
jam caepta a Conrtantini pnmordns'
Saiutaris noftra honorari . [b) Caufa,
& origo a vi&oria contra Tyrannum .
Nam cum Maxentium aggreffurus
effet ambigenti- & animo anxio
ob ifta , figura ei cruds media die,
ftellis effifta ,: apparuir in ccelo , &
fcriptura circa' earn Romanis lite-
ris , In hoc vince. Igitur ex aurofta-
tim fubitario opere efformans' cru-
cem juxra fpeciem qua: apparuifTet f
& hanc jubens pra-gredi^ exercimm ,.



cum- Maxentianis^ pra:lium commi-

(z) Crar e fuppliciis fublata.
(. b) Honos primus Crnci .■




Digitized by Coogle



534 Cruce I

fit , & fuperavit . Iraque ftafim vi-
&rix illud lignum militaribus fignis
'nferuit, & raaxime labara, quodin-
;er ea primum .

Nec vero in fignis folum crux ex-
preffa , [?] fed etiam ipforum rnili-
!um armis , clypeis & galeis : fetl ita
ut ChriiH quidem nomen .ipfurir ( li-
teris & notis, quibus in labaro ) cly-
peis infcriberetur , galeis autem;im-
poneretur fuperne crux ipfa- . Et me-
rito Chriflus in clypeis , eo ritu quo-
folent nomina Imperatorum . Atque
etiara hodie Conltantinopoli funt co-
lumnce, a Coflantino, ut putatur , _in
quarum bafibus clypei cum hisnotis.
aNB^, Sed & crucem in fuumca-
.2Ti put, O) & ad diademaefE-
giemque lmperator tranllulit .- Et vi-
detur ab ipfo e(Te Confrantirto-. Exem-
plum fecuti Impetatores alii , in quo-
rum nummis hodieque cruces vane vi-
demus ; etiam quorumdam , qur nec
Chriftiani . Alias vi?oriar funt , quir
manu eas le-vent , aliasipfi, ldquedu-
pliciter: aut enim. folam eam gettant ;
aut globulura , cui eam infixa . Quin
Principes Bvzantini in progreffibus pu-
blicis crucem hanc fuapte manu prs-
tuliffe



(a) Crux in armii milimm .

\ bJCritxal/ Impewtwibas ajfumpta*



EHgBwd er fraooyU . ' ■



Liber Tertius. 53 j .
tuliffe legimus . Ab hoc ritu etiamnunc
crucifer ille globus inter facri illius
Imperii iniignia..

Hoc (<*) Signum adorandum & vt-
nerabile , Imperator appellac Nov. 5.
Eaque caufa vetitum in lapidibus fcul-
pi, qui in folo. Quamquam aulem c
pavimentis templorum remota , noa
etiam e te&is . Fuifit jam olim ibi ,
clarumcertumqueSymbolum ChrifHa-
ni cultus.



Z 4 DE.



(i") Signum venerabilt crux :,



53?

D E V E S T A

E T

VESTALIB.US:
STHTAGMA.

INter antiquasreligiones,. eaqurE:
VESTAM fpeclar,- fuit pra:ci-
pua ; Romanis quidem
Quid. Vifa ..
Vefta: [a] plurium fenfu ,-Saturni:
& Hhea; filia forores habuit Cere-
r.em & Junonem , ipfa natu. prima .-,* '
fratres Plutonem ? Neptunum , Jo-
vem . Alii tamen diffidcnt , & Ura-
m (ive Cceli uxorem.Veltam faciunt ?
Myftica htec funt , ut ;verbo abfol-
vam , varie trsdita, fed. in re &in>
terpretatione concordant, Nam Cceli
uxor Terra fuit ; ex: its omnia nata :
& Veflam ipfam paflim: ( b ) Terrarn.
interpretanrur . Et a fimilitudine ?,
quia menfa. nos alit itemcjue rotun-
da eft ficut Terra ,. notat. Plutar-
ehus, Menfam ipfam-quibufdamZ-t/rV
no-

'i*.\Vtft+ (>3i Tirra..



""iDigitlzedT)? tLcVl^lt*



Syntagma . 5J7
nominc diiftam . Caufam deinde &
hatic dat prilci moris five religionis ,.
ne menfa vacua relinquatur : nam
nec Terram fic effe volumus aur opta.
mus . Hinc Veftam & (<*) cuni Ce-
rere quidam confundunr qua: ipfa
eft Terra : fed diflinguenda , quod
ha?c terra dumtaxar fertilis & frugi-
fera ; ilta ( Veftam dico) ea univer-
fa . Inde &' nomen petunt , quafi
quod vi fua fteC & immota libretur.
Alii ( ut Servius ) quod variis vefli-
ra fic rebuv,-

Eft ettam crebra , immo paffiva
opinio, [b] Veftam ignem effe . Vok
Gra;ca adfonat , qui ici'?* appellant
Faeum , five ^papay . Eft igitur ifta
quafi Publicus' focus' , ficut privatim
in <edibus alii confecrantur ; eoque
haud abfurdc- Macrobrius , Vefiam
inter Deos : Penates , aut certe comi-
rem eorum recenfec . Sunt qui Sttt-
tam matrem [ hanc eamdem opinentur ,
fed' opinentur . Augullini: tradicio ,
ut fidem habeat, vix exempla , Ve-
ftam etiam 1 (c) Venerem dici . No-
ftra Vcfta Grsecis' Latinifque cu!ca
inter prsecipua numina fuir , atque;
adeo inter duodecim iJla prima .
Z_j De

(a) Ceres. (b) Vcjla Ignis ..
f..c ) Venns,-



Df V*fif

De cultu & ougine Veflx .
Sed ( a ) ad Romanam proprie Ve-
flam nt veniamus, [ id intlitutum ].
unde ei. exemplum ? & quando ori-
go. p ExemplumaTrojanis, atque una-
?nea in Italiam venit . Nam
primitus culta in. Ilio , cxtulitque A-
ueas,. elatam Lavinii conftituit, cun-
dita a fe. uibe , & fede regm . In-
de in Albam Longam tranflulit A-
fcanius: & denique ab urbe ea ma-
trice coloni Romam . Origo igitur a
Trojanis), & Alba i aimmomanGt fa-
Erum Alba?, etiamfi Roma jam acce-
pifTet. Sed quando tradufta-^ tempo-
re Romuli , ut quidam volunt .■ fed
tamen communior farma ad Numam-
rtfttt -

De Templo Veft&.
Numa C^) templum Vefta: inlti-
Uiit , & quidquid ad cenum & fo-
lemnem ejus cultum. Id foit fitum.
inter Cap-itolium & Palatium me-,
dio fere fpatio , & extra Romulffiam^
urbem ,. qua; radicibus Palatii fere.
terminabatur . Condidit Numa anno.
Vrbis quadragefimo., id ert , regni.
fui fecunJo. Olim id vile ,. fed po-
fiea a-re. &. marmpre nituit.-

Ro-



( a ) X>c erigincVtftt apnd Rtmawt.
(b) Tcmplnm Vcff* a , Nnrna..



Syntagma. 539
Rotundum (a] fuit id templum t
quia Vefta Terram notat , Terra au-
tem rotunda . Ulud de die omnibus-
patuit, at pernoclare nemini mafcu-
lo fas fuit : intrabant quidem viti ,
non penetrabant , aut pernoftabant .
In hac autem ede ncgant fimulacrurrt
ullum fuiffe. Quse ut irafint, [;?Jta-
men Vefta: imigo paffim in iiummis
aut fiatuis exprefla , hodieque exitat-
Plinius fedentem effingi folitam olten-
dit , a ftabilirate ; fed nummi hoc
amplius , & fedentem exprimunt, &
altera manu facem , altera difcum fi-
ve-pateratn libatoriam pra:ferentem.
De facc, ad ignem pertinet : de di-
fco, ad facrificia folemniter & perpc-
tim oblata . Interim etiam ftantenr
in nummis videas .

Eftne aliud Vefta: templum ? aliud,
falfura & verum . (c) Falfum, quod
Antiquarii hodie attribunt , ad Ti-
berim , juxta forum Pifcarium , fuh
Aventino . Aidicula exftat , forma
rotunda, & extra mururfl interiorem-
columella; 18. velut porticum for-
niant. Qtiia rotunda , quia extra po-
mcerium Romuli, faciunt veterem.il-
Z 6 lam



( a ) Ferma HliftS ?
(tOWo Vtft*.
[c] Falfa opiniodetemphVcft^,.



5+o Dc VcM

lam Nuihk effe .. Eallr arbitror nec:
aJTertor huic. opinioni , in ifto. qui-
dem ]oco,,erit.v & quisnefot, aho-
rum quoque Deorum templa fa;pe ea
fbrma fuiffe ? Quod autem, extra Ro-
muli pomcerium , valde. quidem :
etiam exrra Num* .. Sed ante dm-
mus , rianc. veram jam. defcriptam ,
item extra finirionem, illam fuiffe
Ergo.haic valeat : altera eft vera,
& a. nobis eruenda , in Palatio col--
Jocandai. ' .

Augufius ( a ) ctimi omniho in ra--
lario habitare.vellet, & mos tamen,.
ac carremonia habere.t , Pontificem
Max-.in domopublica: juxta Vefta: ,
habitare ; ipfe Veftam potius ad Te
tranftulir; & SC partem domus fuae-
publicavit , atque alteranv illi con--
fecravir .. Ovidius notat , Patres iXa,
cenfuiffe, qui fcilicet proni tunc val-
dfc in Principtim defideria five affe—
flus. Immo.nonparrern tantum fedi
mox. totam publicavit . Ha:c autem.
Regia domus crar in Sacra via , noiv.
p.rocul a Vefta. Erfi Regis.Sacrificuh:
domus fuiffe erizm viJetur propior
quam ipfam Velialibus Au^uftus do-
no dedit . Ibidem. & ( 4). Amumi
*r- -- Ve-r-



(a) Veft/ctcmplumabAvgufto.,
(> ] Attium.Vcji*:*.



Syntngma . 541
Vcfta, quod Regia* hutc. adjunaum .
Hoc Attium. virginum. habitarioni fer-
ricbat, ut Regia propria; di?ta Pon-
tificum . Illic. igitur cgerunr, fed vi
morbi exierunt,. cjuia locus fcilicet pa-
rum laxus , ncc a*grorum. cura:. Etfi
major tamen jam ab Auguflo, Rugia
etiam iis concefla. fed ncque fic.
amplus

De Vefialibus,-
Satis de ipfa Dea, & templo : nV
miniitcric alioque ejus cultu videa-
mus . Miniflra; (* ) Veflales. fiiei-e ,.
atque es. virgines-: caufe.duplex , pri-
or , . quod Juno & Ceres ,. (orores Ve-
lix, amba peperifle feruntur, reltitit
una de tribus. impaticns viri , nempe
hxc Vcita'. Altera. caufa, quod Vc-
fia ignis, qui nihil gignit .. Gicero_&
dnas alias dedit:. Vefta. colinda-,, in--
quit ,. vhgines prafunt,, ufad vigiletur-
jacilius ad atflodiam ignis ; & fen-
tiant. tnulieres.,. in natura fmminaru*n
omntm cafiitatem peti . Advigilent fa-
cilius ,.quia.iiber?ea viro ,., prole , aliis.
curis . Caitiratem peti curQi virgines
placere Diis vident, ipfaj , pro parte fua
quaique , lint cadas. Pdteil &.ab exem-
pro eife, nam Plutarchus fcribit,.in Grj-
cia qnoquc , . ut Athenis &.Delpriis , &.

flcu-



CaO. Vf#altsj (m virginci...



Dlgilized by Google



S42 Dt Vcfia

i.icubi fervatur arternus ignis , pratefle
fi non virgines , ramen viduas & a
viro caftas . Ejus ergo obtinuit Ro-
nn, ut parv;e & tenera anatecape-
rentur ccrta; pudicitiae , & vitii ex~
pertes. Minorem enim quam annos-
fex, majoremquam annos decem na-
ram , capi fas non erat^

Multae t") non eranr, nec crebra* -
ifta: leftiones ; nam ajgre parentes in
hanc vemt cuftodiam , & adaftam
virginitatem fuas dederunt filias . Nii--
ma in unrverfum quaruor eas infti-
tuir , cepirque ,Geganiam , Veraniam,-
Canulejam, Tarpejam. Duas deinde
alias Servius Tuliius audidir, five an-
te eum potius Tarquinius Prifcus; &
fic fex femper fuerunt..

Modus captendi Veflalts . _

Quottfi) captse fuennt , vidimus :
nunc & Modum capiendi coliuilre-
mus. Hocenim verbo folemniter ute-
bantur, caulamque dat Agelhus ; Ca*
pi vir%o propterea dici wdttur , quia
Pontificis Maxirni manu prehenfa , ab'
eo parente , in cujus potefinte efl , ve-
Ititi bdlo capta abdticitur ■

Cepii primas ipfeNuma, Scjusde-
inceps capiendi voluit (c) apud Re-
ges_



is\ J$umerusVe(lalinm\



Syntagma . 543
ges evfe . At pulfis Regibus , Ponufeic
Maximus in locum venity fed non,
Iibera prorfus eleclione ., legibufque
fuis adlrricta. E quibus Papia fuir,
qua cavetur, ttti [a] Pontificis ma-
ximi abitratu virgincs e popuio vigin-
ti iegantur , fortitioquc in eoneiorse ex
c9 numero fiat , & cujus virginis dif
Ra crit , ut eam Pontifex Max. ca-
piat , caque Veftn fiat . Ergo arbitrattr
Pontificis h&x, nempe ut jus pro-
bandi rejiciendique ipfe.habcat, &
Jitne idonea dijudicandi . Nam non
setatem foium, fed Genus , Corpus ,.
Quxque adharcnt , infpici folent , &
nt omnia apta honeftaque minillerio-
eiTeut. (A) In Gffwrequidem , ne cujus
par*ntes , alter ambove fervitucem fer-
viilTent; aut in negotiis fordidis dt-
verfantur. Item excufari , cujus pater
Flamen, Augur , Quindecimvir , aut
Scptemvir, aut Salius eft -■ & talia
minuta, qua: in Agellio legas . In-
Corpore, ne liugua ;debiii , fenfuv*
aurium diminuta , aliave qua corpo-
ris labe infignita fic. Qua adh.ercnt ,
ut patrima fir & matrima. , . ut ne
emancipata fit , & talia .

Sequebatur in lege , (c)Virghesvi-



(a) Ptntifcx, (b) Reqttifita in.Ve-
fiali,. (c) Quomodu UBa & eayta...



Digilized by GoOgle



544 D, V,JI.

ginti. Magno numero ad unarm

dumtaxat capieLutam/ fed caufa eft?.
ut. (ois levior accidat , fparfa fic oer
plures.. Addir,. ? populo ; toto,_in-
quam , populo, non enim e Patriciis:
tantum, fed & plebe;is. Immo vero
Augulli atvo , pnter legem morem-
que. veterem , ctiam ex. liberttnis ca-
ptae . Sequitur ,.foTtitionem- in concione 1
fitri : ln concione , Comitiis ,. puto ,.
Curiatis , utr eoran* teftibus res fieret
Sc dignitas facerdotio- adcrefceret di-
gnitate aflionis. Sortitio autem ad-
iiibita, ut quafi diviuitus legi excer-
pique e. pluribus talis videretur, Nec
tamea lemper ad : fortem' ventum ?,
oblatio locum habebar, & talis, &
apta ,- praferebaiur . Habet deinde
lex , Eam- Pontifex Max.. capiat.- At-
que ipfa verbafolemnia cap:endifunt
haec : SACERDOTEM . VESTA-^
LEM. QUJE.- SACRA. FACIAT..
JOUS. SIET. SACERDOTEM. VE-
STALEM. FACERE.. PRO: POPLO.
ROMANO. QUIRITIBUS.UTI.Q.
QUjE. OPTUMA. LEGE. FOVIT.
ITA. TE.. AMATA. CAPIO.^ma-
ta: autem.inter capiendurrr aPontifice
ideo vocatur , quoniam qus- prima ca-
pta eft , Koc fuilfe nomine traditum eft.
Df difctpiina- Veflalium:
Sed jam igitur captae, & fic puel-
1?



I



}x. & renera;; quid deinde.' Difciplt-
na /e^uitur, & quomodo ad minifte-
fieria fua faftae . Dedncebantur in A-
trium Veftae,. atque ibi a fenioribus
ad ritus & caeremonias omnes ( plu-
fcula: erant) inftru&a:-,. Nam in tres
Velut clafles, eifi parvus hic numerus ,
dividebantur.^ a ]; Difcentium , Exer-
centium, Docenttum ?. Tcmpus tricen-
nale eas manere oportebat ; quotem-
gore decem annos. difcere ? decem fa-
cris operari,. decera doceredebebant.
Itaque non- nifi: io; annos obligaban-
tur, & ante neras excedere \ poft id
tempus' licitum nabere., haud peflima
adbuc actate .. Nam pone ab- anna 7.
(. id licebat ) ingreflam: ergp anno^.
?as virum quarrere , & ajtate ctiam
frui . Ergo & interdum nubebant ; etH
amiquitus cbfervatum, infauflas fere
& parum lcetabiles eas. nuptias fuif-
fe-. An eadero autenv annorum, ter-
minatio Albae ,.. undeoriqndum hocfa,-
cerdotium? non. videtur ;. lex Albana
paujo durior Romana , & 50.. annis:
nianendum fuit. Etobfervamus , ple-
rafque ad ukimam aetatem in. facex-
dotio perfeverafle..

Omnes Prxfidere facus ,. [?] itemque:
An-



[a] Tempus facerdotii .
[ b ] Ordo intcr Vefiales...



Digilized by Google



54^ . Dc Vejla

Antiftires vel Anriftita; dicebantur ?
Etfi ordo tamen inter eas fuir, fed
minifterii & auatis . Una enim, qux
vetuftiiYiroa , Maxima dicebatur ; quod
ad airatem referendum,

De Muncribus Veftatium .

Numerum , Capturam , Difcipli.
nam , Ordinem habemus : ad Mnnia
earum tranfeamus. Neque enim va-
cax umquam auc feriatne habitas ,
fcd plures frequenrefque operar, &
mireris tam paucas fuflecifTe. Tria
prarcipua, in quibus deditar.-(3) Vi-
gtlare, Adfcrvarc, Sacnficarc .
Vigiiia Vejtattum,

Vigilia ad ignem lpeflavit , quem
finc intermiflione a!i opus & repa-
rari. Itaque etcrttum , five fempitcr-
ntitn dicebant. Voluix enim Numa*
ficut fidcra sternum )ucent, [fic de-
bere, virginum|aifidua cura arque o-
pera , hunc ignem . Atque ita eiat ,
nam ignis ( b ) extinctionem fijper
omnia gravia & timenda Romani ti-
mebant , interirus aut imminuticinjs
Reipublicar id fignum interpretanres ,
a quacumque randem caufa evenerit.
Ec miferas Virgines , fi eveniflet .
(f) Nam ignis Veftse fiquando ex-
ftin-



C a ) Munia Veftalium . ( b ) Ignis cx-
Jiinclio ominofa . (c) Punita,



ftinftus effet, verberibus afficiebarr-
tur a Ponrifice , Sed pudore virgi-
neo tamtn falvo , in loco obfcuro f
& velo meriio interpofito . Vigilia
per vices iviffe viderur , & fingu*
laevfiitst noflibu& .dumtaxar excu-
baffe.

Quod fr autem ( exftindrus igniy*
fua & eerta ratio accendendi iterum
erat .- Mos erat, tabularn felicis mi-
teria tarrtdm terebrare, quoufqueex-
ceptum lgncm cribro jeneo viigo iit
?dem ferret. Qoatn rationem eiicien-
di rgnis Simpiicius in Ariftotelem e-
tiam agnofcit : Ignem e lignis extu-
tiunti alterum lignorum , tamquam te-
rebiam , r? altero cireumvertentes . Hoc
genus^ Igniarii Theophraftus agnofcit ,
&. terebram e lauro faspe faflam o-
ftendit, & addit alia quxdam itcm
Jigna, ut rhamnum. Tangit & Ifi-
dorus Pelufiota, & hodie affidue u-
iurpant occidui Orbis Indi. Sirnihs
cxremonia Graecis fuit, fed paulo di-
verfa s natn fiquando- facer ibi ignis
devixit, negant eum fas effe ex alio
igne accendir fed novum parandum
eliciendumque ex ipfo Sole . Addo,
Roma: etiam. fine interftinflione ulla.
.. ignis , ,



(a) Ignis exfiinSiur guemodo ae-
tenfus.



54* De Vcfia

ignis , folitLim novurn accendi , novo
anno , qui tunc primo Marrii : cuni
eniui Veltales a Numa inftitutae, non-
dum lic au?tus & correfrus annus.
Eouem illo primo die reliqua: fcilicct
innovabanr.,, 5t laurus< veteres toUc
bant,, novas fubrcgabanr'.-

Adfervatio Vtftalium .

Alrerum Veilaiium munus fuit, (a)
Adjervare . Quid autem ? arcanum
impcrii pigrjus , ut appellabarjt. Quid
autem pignus iftud' y & cujufmodi
fuerir, in arcanis hatjebant', & ideo
vanant aucVores, Alii fervari facro-
rusn parrem- e SamotKracia , qua; Dar-
danus- Trojnm , ^neas in Italiam ad-
vexerit , ct cum Penatibus aliqui con-
funtiunt.' Alii. cceio delapfum Palla-
dium ,. quod verunr idem jtneas af-
porrarit; narn fa.lfum : & adfimilatum
Achivos furto fuiluliffe -■ Et Ha;c de
Palladio opinio in vulgus maxime re-
cepta eft , & nobiie illud fecit acde>
canratum .■

Quid appellamus Palladium f (?)'
Palladis minutam effigiem, Grszcam-
ca fermonrs forma. Multa fuper ifto
multi. ApoIIodorus intelligendo fuffi-
ciec. : A. cah hoc delapfum- ejl , &
ito'



(a) Fignus Impeiii adferatumf,-
C b ) Palladium qttid-



'Syntagma . 549
llo Repi traditum . Erat autem ma-
gnitudine trtcubitale ; bahitu quafiin-
gtedicntis , dextra hafl.im fublatnm
praferebat, Jintjlra fufum & colum .
Viris videre ottas, folis ergo virgi-
nibus fas. Sed nec Pontifici Maximo
fas, etfi effe fciebat & coli. Itaque
nec irupunc Mctello fuic vidiffe, curn
trepidantibus virginibus , irrtipic in
ardens peneirale, ut facra e flammis
eriperet &fervarety qui proinde ,or-
bam luminibus exegir fenectutem .
Tertia opinio eft eorum, qui dicunt
duo dolia recondi haud magna , at-
que unum et iis plcnuin cffe ubfigna-
tumque , alterum vacuum ; utrumquc
tamen folis virginum oculis ufurpan-
dum. Igitur incerta fiaic , & bono
religiofoque animo Dionyfius .? Qux
ijia jint , neque fflf, neque altum , qiti
rciiejoje Deos & divina colit , inquirere
cutiofe oportere athitrfr . Atque ipfi
fane Romani velabant, fi non veta-
bant. Itaque in operto habebant , in
adyto & penetrali , quod Penum voca-
baot. (?) Penus enim vocatur locus
intimus in a;de Veffa: tegetibus fepcus ,
qui certis diebus circa Vellalia aperi-
iur. Iidies religiofi habentur, Penum
folse



( a ) Adfervatum in Penu .



5S0 D* V&*

fofa virgines, & Pontifices adeunt :
Pontifices quidern non ur videant ,
fcd iis fatis adire. Nam Palladium
nudum non vifum , fed velamento
fuo five feria obduftum.

Sacrifici* Veftalium .

Tertium munus Sacrificare : atque
id afiiduum pene erat , diunofluque.
[a] Armata virgo dicebatur facrifi-
eans , cui lacinia toga: in humerum re-
jefta. De quo cultu aliquid Feftus :
Sujfibulum , -ucftimentum albunt , prx-
textum , qttadfnn^ulum , oblongum ,
quod in capite VejUles , ?*? facrifi-
cant , femper habcnt \ idque fibula
comprehcnditur . De facrificiis autera
ipfis , aut eorum ritibus , longum &
tenue fit hic dicere.

Aquse [6] etiam curam hahebant
Veltales, fed non aliam , opinor ,
quam quod fonti Camccnarum praef-
fent, exque eo folo aquam ad facra
peterent : idque ex mandato Numar.
Poffit fane aliquis [&& Phyfiolagiarn.
referre, quafi duo rerutn principia
coli Numa voluerit . Ille fonsVefia-
libus dedicatus, facer habitus, & in
Deos etiam relatus, delubrum pollea
accepit : Hinc Fontinalia , fontium



(a) Habitus facrificantium .

i b ) Aqua qnte in cura Veftalium .



m



I



Syntagma, 551
facra . Fuit &c alia aqua Veftie haud
longinqua , Junturna; fons & lacus.
Sed nihil ad noftram rcm.

Pramia & honora. VcftaHum.
Munia & iabores vidituus : nunc
julte. Pramia & honayts^ quibus ad
illa excitata?. [a j Primo , jus teltan-
dihabebant, vivopatre; fcilicet quia
flatim esibant ex patru aliaque o-
mni potefiate,- & anatis deliquium
leges benigne fupplebant . Adeo ut
vel fexennes , id eft , primo anno
<juo capts, tellari poffeiit,

2. Prremia habuerunt , C 6 ) qua:
trium liberorum matres : quod non qui-
demNuma, fed Auguftus inftituit .

3. Alius honor i {c) prjecedere &
deducere eas hftorem . Idquoquenon
a Numa , Ced Trmmviris referunt
acceptum. Caufam five npoipxa^ ha-
bet DioCaffius, quod una aliqua ea-
rum vefperi a ccena rediens, & in-
cognita , male habita ac violata ef-
fet. Tutela igitur & decus, liftor
additus . Iftis Confults Pranorefque
via. cedebant .

4. Morte [ d\ Uberabant , fi reo , ad
fupplicium. qui ducitur , fortuitu fafta

fins



( a ) ]us tejlandi .

( b ) Prtmia matrum . [ e ] Liform .
[ d ] Libcrarc a mprtt ,



Digiiizea by Google



fint obfis. Oponcbac autem jurare,
a cafu , non a confilio fuilfe huncoc-
.curfum . Non quod iUs ad juramen-
tum coger.entur : fed veniffe in *fo-
ruiti, & telies adhibitas conftat, at
religionis honore voluerunt vel inja-
ratis credi .

5. Si quis leeticam earumautfellara
fubiiffet, (?) per proterviam .aur ,la-
fciviam, & quafi ivelandis illis rev.e-
landis : vel fiquis ,in idem -vehiculum
afcendiifet , morte iuebat . FaCtitatum
enim tale abqnid ab improbuiis in
matronarum tranfveftione : fed hic ho-
nori virginum morte vindicarum . Ve-
ftales enim leflica aut fella latas , fed
j)!uriBOum pilento fivecarpento, Teclo
fuperne &camerar in morlum arcuato
vettas legimus . Hoc pilentum *non
mmis diverlum & Thenfa (idquoque
enim vehiculum facrorum ) quod ad
iormam, fed prius illud Diis adtritro-
tum, alia eorum etiamminiitris .
Ornamcnta aut infigma Vejiaifum .
Ilti honores .five prrerogativsc Ve-
flalium ex Plutarcbo, aliae alibi re.
periumur opportune adrexenda:. Si-
cut inipfocultu aliquid eximium.fi]
In prirais Vittse in capite, utin Deo
De-



■ f-aj Pana in proterves.
tb] Vita^fialittm.



Digilized by^QOgle



Dezve confecratis. (a) Veftes etiam
iis purpuratar fuerunt, nempe prfetex-
ta ex ufa:, id eft , limbo in orispur-
pureo , ita enim Magi?tratus & Sa-
ccrdotes folebant : ergo & Veflales ,
ut fupra in Suffibulo obferves. Non
unguentos iis, non floribus , non ve-
fle uti concefferunt , nifi alba. Qua*
vera funt , & indufta contra lafci-
viam; fed purpuratas eas, non pur-
jmreas dicimus fuiffe . Et obiter no-
to , & jocos, & cultum fcitioremvc-
tita : omnifque cultus luxuriofior ,
converfatio cum viris licentior jisin-
terdifta. Vefte alba ufa: , fed limbo
punicante ; non tamen fiorida autva-
eiegata, ut aliie folebant. In carbafo
rtiam aut tenui lino fuerunt,

Nec de cultu aliud, (b) nifi capil-
lum in fpiras quafdam plexum & di-
vifum , tum vittis illigatum, a tergo
& in cervices annularim dependifTe .
Aliquis etiam ambigar, an noii ton-
tieri folita:, ritu nolrrarum Virginum,
^uaj Deo facrantur- p femel igitur ton-
Je, atque in ingreffus fortafle : & ca-
pillum hunc De? Veliar fufpendebant.
An&alias crinemeo, caducum, vul-
fum , fciffum , defcrebant.- 1 in obfcu-
ro hsc , atque etiam irtparvo.

A a De

(a) Veflet . (.b; De capillhk Veftalium*



5S4 DtV.fia

De Stipendiis Vejlaltum . j

Prarter ha:c ornarrenta aut infi-
gnia, acceffit etiam res & frufrus ,
id eft , flipendia & opes . [a] Nu-
ma enim his de publico (tipendium
ftatuit, ut vacufe fcilicet ab aliis cu-
ris , DeJe & facris operarentur. (?)
Et credo agros a Numa adtributos,
quorum vectigalibus alerentur . Sed
& Auguftus adjecit . Immo & alios a-
gros habuerunt , a privatis pietatis
ergo ( ut hodieque folet ) legatos :
quos omnes fifcus eripuit , fub Va-
lente & Theodofio Principibus , in-
vidiofa & diferta Symmachi querelaj
& Ambrofius contra obducit.

Sed praeter agros, (c ) video & pe-
cuniam interdum cepifie. Tacitus de
Tiberio: Cornelia Virgini , qu<e in h-
fum Scantis capiehatur , HS. vtcies
dedit: qme funt nobis 50000. Fhiliop-
pzorum, Vnde non immerito objLcit
lis Ambrofius Privilegia maxima,.iu-
cra ingentia-

Atque inter privilegia addamus ,
etiam ludos certo & honeftiffimo lo-
co fpeflalTe . (d) AucWitas earum
tnaxima, & in precibus , aut aliare-
▼ix repudianda . Cicero , cum pro
Fon-



( 3 ) Stipendia Veflalium . ( b ) Agri
(?) Peeunia. (d) Autloritastarum-




Syntagma. 555
Fontejo caufam diceret , fororis ejuJ
Veftalis interceffione ufus : Superbum
ftt, inquit , ejus obfccrationem repu~
diare , cujus preces fi DU afpirnaren-
Utr y htt falva ejfe non pofttnt . Atque
inter exempla eft Claudia Veftalis ,
qitx fratrem injuffu populi rrium-
phantem , afcenfo fimul curru , uf-
quc in Capirolium profecuta eft , ne
vetare aut inrercederc cuiquam Tri
bunorum fas eflet . Adeo & leges ,
& magiftratus reveriti funt hancim-
potentem, ut fic dicam , poteftatem.
De Pcenis Vejlalium .
Hatc Prjemia igitur , fed virginumi
nam pollutarum Pattte etiam grandes
& graves. (a) Vetus lex fuit Fefto
tradita- Probrum virginis Veflalis ut
capite puniretur : vir qut eam incefla-
vifsct, verberibus necaretur . Sedcujus
harc lex? credam Numa Regis , qui
fimpliciter ftatuit, inceltam lapidibus
obrui , fine aiia fupplicii pompa ■
Alia autem Alb*, antc Romamcon-
ditam , (A) quae juberet pollutam
virgis ad necem ca*di . Sed Tarqui-
nius Prifcus , qui numerum earum
auxit , idem & pcenam , & confpi-
cuam raagis horrendamque fecit . (r)
A a 2 Cla-



f 1 ) Capite punits [ b ] Virtns necattt '
[ c ) Vivx ftpult* . '



5jfi De Vefla

CJare narrat Dionyfius, & Pinariam
quandam primam fupplicio ifto affe-
flam; verba ejus digna apponi , &
illuftrari: Pantc , inquit, dclinquenti-
bus graves conflitutt , quarum arbitri
& exaSores funt , ex le^c , Pontifices :
quod in omni earum culpa five de-
lifto obtinuit , eaufamque apud hoc
tribunal dixere . (a) Ec Pontificea
omnes , id eft , Cuilegium judica-
vit , Pontifice tamen maximo con-
vocante , & prjefidente . Moneo e-
tiam, inferiore arvo aliquid huic Pon-
tificio detraclum, & cognoviffe qui-
dem de culpa , prenam tarr.en non
exegifie, qutc Pr;efe?Vo Vrbis referva-
ta fuit. Pergit Dionyfius .' Qui vir-
gis quidcm cadunt compertas levicris
deliBi; probrofas vero &" incejias fa-
dijfimo & maxime mifcrabili maElant
fuppiicio. Viva enim , funcbri ritu &
pompa efferuntur , amicis & cognatis
cum lu?lu (y lacrymis comitantibut .
[ b ] Pluiarchus hoc expreffius ,qui fcri-
bit , leclica inditam per forum effer
ri , claufa; undique & loris revinfla;,
ut ne vox quidem ejus poffit ejcau-
diri . Idem non amicos tantum , fed
to-



(a) Pana arbitri Poutifices.

(b) Supplicitim quomodo fumptum
a Vejlali corrupttt .



Sjfntagma. 5^7
totam eivitatem in lu?lu ponir &
gemitu, neque ullam in ca diem tri-
ttiorem ■ Obvios autem via decedere,
vaiio ubique filentio , artonirofrjuc
omnes ftare , aute comitari . Iisvero,
amequam deducerentur , ablatx vit-
ix Sc ormamenta, quia fcilicet pol-
luiflent . Amplius Dionyfius .■ De-
lata autem ad portam Collinam ( ad
locum nempe , qui SccUratns cam-
pus ideo dit&US , ) intra muros ( Plu-
tarchus Apfjrem d'ick y non tamen
exiftimo totum aggerera , fed pro-
ximam tantum porta: partem ejus
huicufui- applicatam ) fubterranea tn
cclla , eum juneralibus ornamentis de-
ponuntur : quod acci-pio , ipfas ut ca-
davera velatas & cultas . Zonarasdi-
xit , le&ulum appofitum , & lucer-
nam , & menfam cum cibis;. & cau?
fam adjungit Plutarchus , ne facra-
tiffimum illud corpus videretur fame
confumptum . Priufquam vero depo-
nerentur , Ponrifex maximus arcanas
quafdam preces , manitus in coelum
fublaris, fundebat: tum ipfe fua ma-
nu cduclam e Ie?tica in fcalis con-
ftituebat, & fic carnifici ac miniftris
fupplicii tradebar. Itaque his geftis ;
fcala attrahebantur,. & idicula mul-
ta humo inje&a contcgebatur , do-
ecc rcliquo aggeri folum ada:quare-
A a. 3, tux



Digitlzed by Google



t U r. Sed vinfram illam ibi , autflan-
tem fedentemque obrutam , nemode-
ciarat : putem in lcc^o depofitam .
Claudic deinde Dionyfius : Nte monw
mento perro dipnatec , ncc parcntalibus,
aliifve foUmmbus defun&orum .

Hoc fupplicium ; caufam affignat
Ovidius; quia quttm vioiavit , in illa
conditur . Etfi duplex etiam alia in
Plutarcho ; Vel, guia Romani tgnc
mortuos cremant ; igne autcm funerare
tam, qut, ignem parum cafie coluit ,
hiquum erat . Vcl, quta corpusmaxt-
mis confecratum Caremomis occidere ,
aut manus mulieri adferre , nefas pu-
taverunt . Sub tcrram tgttur cendi ,
cum viBu eppofuo , ut quafi fponte
cxartimata videretur . Atque hxc tc-
lemnia. Principes interdum lromuta-
runt, aut mitigarunt.

Quando defierint VcfiaUs .
Finivi de Veftalibus , [a] quK^Sc
ipfse finem fuum fub Chriftianis mox
Principibus invenerunt , extremo
Theodofii fenioris *vo . Nam etfi
concuffs antea , & pericliiata: fub
Valentiniano , Theodofio, Arcadio ;
tamen animam traxere ad ultimum
Theodofii , id eft, 17- Imperii- ejus



Ca) Sub Thttdc/fio fublatte Vcfiales



Syntagma. 359
annum, cura ille templa ciaudi , &
Jacnficia tolli k-ge juflir.

Ignis cultus alihi.

Lubet pro Coroilario addere , uSi
]ocorum prarjipue culrus etiam ignis ,
five imago aliqua Vertalium fuit.

Apud (?} Iudaros primuni , & Dei
juffio .■ Ignis in altari femptr ardtbit ,
qucm nutriet facerdos , fubjiciens Ugna
manc pcr fingxios diei . Et mox : Ignts
cjlijie perpetuus , qui numauam defi-
dct in altari . Habuere & (?) /E-
gyptii , & Diodorus vult , fervandi
ignem. perpetuum -, ccelefii fimilem ,
morem ab illis natum , & ad alias
gentes probagaturo . Item (c) Afri :
& Plutarchusauftoreft , in Iovis Am-
monis xuXvo? ?<>{iisoy , Cwelucernam in-
exjlin&am . Apud ( d] Indos . In
(e) Perfis fimile, ubi ignem perpe-
tuum cuiiodiunt Magi . Idem apud
( / ) Cappadoces -, apud quos Pyra-
thea, facella qua:dam modica, & in
iis mediis ara, in qua cinis multus ,
& inexfiinflum ignem Magi ferva-
bant . Iam (g) in Graxia Prytaneis
ipfa hscc Veita , & atternus ibcus :
iterumque diiiinfte , Mantinea: in
A a 4 tem-



( a ) Apud ludxos . ( b JEgyptios .
[ c j Afros . ( d ) Indos . ( e ) Pcrfas.
(f) Cappadcccs. (g) Grxccs. j



g<5o De Vefla

templo Cereris , Athenis in Miner-
V2, Delphis in Apollinis.

Immo&Ca) virgines ipfas aliquot
locis habuere . Video & Perfas Soli
virgines facraffe. Simillimum nuper,
priufquam Hifpani Regi & Religioni
fubegiffent, in toto Pervano traftu ,
ubi crebra & magna tempta dicata
Soli, & in iis virgines fa?pe 200- fu-
iffe rradunt qui viderunt; e quibus fi-
qua corpus polluiffet, morte luebat ,
nifi ramen e Sole fe concepiffe f ride
creduiitatem fuperftitiofam ] fanfle
adjuraffet . Sed dt Ve/ia & Vejlali*
bus fatis .



( a) Virgines Veftales C alibi.



D E

BIBLIOTHECIS

SYNTAGMA.

Blbliotheca tria fignificat, (a)
LOCUM , ARMARIUM ,
LIBROS . Grjrca vox , Lati-
nis in ufum etiam venit /
& quamquam Librarism dicunt, ta-
men magis eft ea voce tabernam ca-
pi , in qua yenales libri exftant.
Bibliotbccarum Origo .
Bibliothecarum res vetus , [b} &
nifi fallor, cum ipfis iibris adinven-
ta . Nam fimul ac fcire & fapere na-
tum efr, mox etiam fcribere.& irtud
efle_ cum fruitu non potuir, nifi ut
libri adfervarentur & difponerentur
ad pra°fentium & pofterorum ufum .
Privata primum ea cura, & quifque
fibi fuifque.ftruebat. Portmodum Re-
ges & Dynafiae ufurparunt , nec ad
ufum foium , fed ambitionera aut fplen-
dorem. Sane mulros congerere , vix
fuit privati hominis autcenfus, cura
tarda & impendiofa defcriptio eflec ;
_ A a g do-

( a y Nomen ,

[bj htip, ■ ^



Digitized by Coogle



562 Dc Btbltothcch
donec utiiifftm* ha:c Typographia
rcm in compendium mifit.-

Bibliothtcx in Acfjpto .

Qui primus [?] Regum illurtrem
habuir , is fuit Ofymanduas iEgy-
pti , qui inter alia opera prarclara ,
Sacram Bibliothecam ftruxit, &_in
ejusfrontcprsfcripfit, ^Xn ''a-it^ov ,
Animi mcdica offieina . Etouamquam
ille inter veteres Regum fuerit , non
tamen dubium, exemplum ,. fi non
infam rem manfifle, Sc in ffgvpto-
Ribliorhecas femper aliquasexinde cx*
ftitiffe : idque in templis prsecipue ,
& facerdotum cura. Sed reliqua; ibi
inobfcuro, Ptolomaci Philadelphi Re-
gis in magna luce & laude fuit. Is
Ptolomau Lagi filius, fecundus eo no-
mine&ftirpc/Egypti Regum, arnum
& ingemorum cultor, &quod adha:-
ret , iibrorum..

Itaque Alexandriae ingentem (?}
Bibliothecam compofuit, inftru&ione
& exemplo Ariftotelis adjutus , immo
& ipfis ejus libris, Sed & facris, &
e Judara petitis libris inftruxjt. Nam
cum aures ejus fama tetigiffet He-
brsea; fapientia:, mifit oui libros de-
pofcerent, & idoneos fimul homincs-
con-



(a) Qiti primus flruxit .
( b ) Biblioteca Philadelphi .



B)§Hized by-Google



Syntagma. joj
conduxit , qui in Grxcarn linguara
verterenr, communi omnium ufui .
Ea interuretatio eit , quam Septuagin-
ta , a numcro fcilicet , qui operam
dederunt, dicunt. Prieerat Bibliothe-
cx vir fcriptis & fa&is illuftris, De-
metrius Phalereus , exful afuisAthe-
nis, & quem Rex benigne habitum.
aJ hxc & majora niinifteria admovit -
Idemque aChaldaiis, .rEgyptiis , Ro
manis etiam libros petivit, &. pari:
ter in linguam Gncam transfund 1
curavit . Numerus librorum ad 700000
pervenit , Agellio refle . O thefaiv
rum , fcd in re acterna non a?ternum-
Nam totum hoc? quidquid fuir libro-
rum, bello civili Pompejano peritt,
cum Cxfar in ipfa urbe Alexandri?
bellum cum incolis gercret , octuirio-
nis fuar caufa ignem in naves mifif-
fct, qui & vicina navalibus , ipfanv-
que Bibliothecam comprehendit &
abfumpfit. Triile fatum , & Csfari
( etfi abfque deftinata culpa) puden-
dum ! Hic tgitur finis nobilis Biblio-
thecs fuit, Olympiade 183. cum vix
224. annos fleciffer .

Revixit tamen , non eadem ( qui
id potuit.' 1 ) fed confimilis , & eo-
dem loci , id eft , in Serapeo colTo-
canda . Autar reparaodi Cleopa-
iia , illa amoribus Antonii famo-



5154 BihVmhech
fa : (/?) quEC ab eo in aufpieium ?e
velut tuntlamentum operis impetra-
vic Bibliothecam Attalicam five Per-
gamenam. Itaque toram cum dono
accepiftet : & iransferri curaflTet, itc-
rum adornara aueTiaque eft , & Chri-
fiianorum ctiam temporibus m vita
Sc fama fuit , in porticibus Serapci ,
loco portui vicino : videcurque Ite-
tifTe , quamdiu iplum Scrapeum ,
imnienfa; molis & artificii fiupendi
templum : quod Chriiliani deniquc
Theodofii majoris imperio' , ut ar-
cem fuperlticionis , demoliti a fundot
funt.

BibVtothceiS apud Gtdcot.
Apud (?) Graecos nobtliores Bi-
bliotbecas ftriflim tangic Athenius,.
& Polycratem in hoc. Itudio parando-
n:m librorum dilaiidat|. Agellius Pi
fiilraro tyranno taiuiem ,'primi aufto-
ris in hoc fluclio adfcripfit. Magnus:
vir f odiofum hoc modo cognoraen
tolie ] & cui Homerum etiam dige*
ftum & correfhim nunquatn foluturt
debemus .. Adeo Cririca: ha;c cura
olim Pnncipum , immo Regum fuit-
Ea Bibliotheca ab ipfis deinde Athe-
nienfibtls varie aucla , donec fpolia-
vic & avexit Xerxes , Athenarutn
poti-



Ca ) GrKttrnm Billiotkct



Syntagmtr . 5 6%

potitas. Sed multis poft annis Seleu*
eus Nicanor, Syria: Rex, liberaliter
remittendam Athenas curavit, dona-
vitque. Et manlifle deinde ad Syliar
tempora,. qui & ipfe Athenas cepit ,
diripuit, afrlixit : polrea tamen in-
ftauratam , jufte- opinor ; quomodo
enim mater artium fine inftrum.entc*
hoc librorum? Immo plures- ibi Bi-
bliotheese poltea . De Ariilotfle ma-
gnifice Strabo , eiim copia & dileftu
infignem Bibliothecam adornan"e:quairi'
tandem ad PtolomEos Reges venilfe,,
fcribit Athena:us. Neque memoratu
digna. alia de Gra:cia: Bibliothecis le-
guntur : Romani haud dubie pleraque
raJia ad fe traduxerunr , Grtecia jam
potiti ; nifi placet Byzantinam hisac-
cenfere, qua: Principum a:vo fuit ; in
qua rzoooo, librorum conflagrarunt /
intcr ea draconis intelHnum 120. pe-
des longum, cui aureis literisHome-
ri Jlias atque Odyffea fuerint infcri-
pta . Etii ha:c Thracia: proprie, noa
Grsecia: attribuenda .

Bihliothcca in Afia .
Attalica five Pergamena proxima'
claritate ab illa Alexandrina fuit. [u]
NamAttalici Reges e parvis progref-
fi, cum focietate opibufque Romanis;

cre-



[ a ] Bibliotbtca Aft<e *



Digilized by Googlc



5*56 Dt Bibliothtds
creviifent, fedem regni Pergamum va?
rie, tum & Bibliothecis exornarunt.
Eumenes, Atrali Regis fiiius, hujus
rei auftor . In hac Pergatnena fue-
runt librorum fingularium jooboo,
Bibliothecs in Urbe .
Veniamus (a)ad Romanas Biblio-
thecas , fitu & arvo magis propin-
quas. Satis eniin tarda ibi hxc cura
autttudium, apud Martis, non Mu-
farum prolem : etfi , cum bono Deo,
parvis primo initiis , ut folet . Ifido?
rus duos nominat, qui Jibros advexe-
re, fed publicr ufus aut juris non
prorfus fecere. - A^milium Paulum , &
Lucullum : quorum ifte , quamquara
jus mancipiumque fibi retitieret ,
ufum tamen eruditis conceffit. Cot>
nelius Sylla, pcftea Diftator , eGrce-
cia Athenifque magnam librorum virn
traduxit, & Romi depofuit &difpo-
fuit. Tamen vere publica Bibliotheca
nondum itrufta r quam eogitationem
primus magnanimus ille & magnifi-
eus Julius Crfar concepit , ac nifif?-
ta interpellaiTent , effeciflet, data M.
Varroni cura comparandorum & diri-
gcndorum librorum . Sed deiiiaavit
C<efar , non perfecit. Auguftus, ado-
ptione filius , inter alia ornamenta



( a ) BiblKtheca Romaiitc*



Synt.iprntt . 567
irrbis & impeni, hoc quoque plurifa-
riam adjunxit . Nam eo invitante at-
que iucitante , [tfj Afinius Pollio ,.
Orator & Senator nobilis , de manu-
biis Dalmatarum , atrium Libertatis
in monte Avemino exftruxit , atque
ia eo fiibliothecam publicavic.

Poft hanc dax mox alia: ab ipfo
Auguifo inftimta: . Prior ( b ) Oftavia ,
quam fororis' fua* memoriar & nomi-
r.i dedicavir , in fuperiore Porricus
parte, tuto Sc decore , cum inferior
ambulationi modo elfet r in qua Juno-
nis ardes , & nobiles ftaitta: quoque
tuerunt. Altera (c) Palatina> a lo-
co difta , quia i? ipfo Palatio. Pra;-
ter alia, prapofitus five Cuitos huic
loco fuit C. Julius Hyginus , inGram-
maticis celebris. Immo fcorfim Gra:-
ca cufiodem fuum habuit, & Latina.
Ab Augulto igitur artium, ]ingcnio-
rumque amantiifimoPrincipe dua:iitar
firerunt .

Ab aliis deinde alia: , & videtur
cerraraen in hac re Principum fuilfe,
& velut contendilTe de palma. ( d )
Ecce Tiberius Ciatim ab Augulto in
ipfo Palatio etiam ftruxir, ea parte ,
qua viam Sacram .fpeftat : nam illic
Ti-



{t\4finia. (b)08avia. (r) PalaU-
na. (d) Paiatina a Tiberio.



Digrtizad by GoOgle



5&~8 Dc Bibliothccis
Tiberii domum fuifle curiofi talium
hodie autumant , & indomo ejus ha;c
locatur. Vidttur & Vefpafianus dein-
de Itruxifle , & adjunxiffe templo Pa-
cis . Fuit item a Trajano alia , qux
a gentili ejus nomine, { a ) Ulpia
paffim nomiiiatut . Ha:c in foro Tra-
jani initio fuit , ubi Principis ejus
aliaopera, fed arvo mutavit , & tranf-
iata eft in coliem Viminalem , ad or-
nandas Diocletiani Thermas. Fuit&
[?] Capitolina in Urbe , inftituta;
( ut divinare iicet J a Domitiano .
Nam ille fervatus oiim in Capitolio ,
templum ibi Princeps ftruxit, quid fi
& hanc Eibliothecam ? Conflagravit
fubCommodo, fulmine tafla . Sub
rcvum Conflantini Bibliotbecas publi-
cas in Urbe ig- fuifse , Principum
ab interitu vindicatas , tefiatur P.
Viftor ; ex iis pracipua: dua;, Palati-
na & Ulpia. Heuquam memoria pe-
rieruntl nam cx illis 29. vix7- inrfu-
ftria noflra indagare potuit , & nomi-
na faltem ab oblivione vindicare .
Bibiiothcca extra Urbcm .

Jasta Urbem etiam ( c ) Tibarti
publica fuit fiibliotheca , in Hercu-
jis templo fatis commode ftrufta ( fere
jux-



( a ) Ulpia . ( b ) Capitolina .
(c) Tibttrtina Bibiiothcca .

\



Syntagma. j6p
juxta templa , aut m iilis Bibliothe.
cec : quidni , facra illa ingeniorum
opera in Jocis facratis ' ] Fortaffis eam
Hadrianus Imperaror Tibure inltru-
xit, quem eo Joco Sc feceilu impen-
fe deJe?taturn conffar , variaque &
ampJa ina;dificaiTe . Etfi in aliis mu-
nicipiis coloniifque Bibliothecas fpar-
fas fuifTe , a-que atque artium iiium
cultum, mihi certum eft.

Btbltothecx Prrvntorum .

Sed & (a) privatim viri divites ,
ufus & fama* cauu, fibi pararunt , &
nobiles ex iis quafdam, Sicut Tyran-
nio Grammaticus, Sylla° temporibui,
qui 3000. librorum poffedit. Sicut E-
paphroditus Chsroneus; item Grain.
maticus ■ proieflione , qiii ufque ad
30000. optirnorum quidem & feledo-
rum Iibrorum collegit . Superavit eum
Sammonicus Serenus in hoc fludio ,
qui Bibliothecam habuit , in qua 61000.
iibrorum cenfebantur . Is moneHS eam
reliquit Gordiano minori , qui gufia-
vit Imperium.

Atque bi , aut pauci aiii proditi
funt infigniores Bibliothecas habuiffe .-
plures tamen fuere , & Seneca com-
mune hoc rtudium jam tunc fuo sevo
oitendit & damnat . Damnat : Non
enim

t a J Prtvatorum Bibliothect,



Digilized by CoOgle



?^jo T)e BiiHothccis
enim in fiudium , inquit , fed in fpe~
Saculum comparabant : ficut plerifque
ignaris etiam fervilium Uttcrartim , tikr*
non fludiorum inflrumenta , Jed ccena-
tionum ornamenta funt.

Obfervandum , Bibliothecas etiara
in Balneis [ a ] & Thermishabuiffe :
quia corpori curando otiofe tunc va-
cabant ; & igitur occafio erat iegen-
di aliquid, hominibus alias occupatis ,
vel audiendi.' Enimvero etiam in Vil-
lis & Pratoriis paffim habebanr , ab
eadem hac , otii & vacationis ibi ,
caufa. Utinam noltri divites fictafci-
viant.' femper cum alieno aliquo , li
non fuo, ufu & bono.

De Armariis Bibliothecarum.

Parietes [?>) in Bibliothecis ebore
& vitro comptos fuilfe, fuggerit Boe-
tius. Non ergo Armaria & Plurei ad
parietes laterales ( neque enim con-
fpicuus fic ille ornatus fuiffet ) fcd
in niedio difpofita, ut hodie -quoque
publica fere Bibliorheea? ufurpant -
Sane vicra olim in quadras , orbes ,
ova , aui rhombos dilrinfia parietes
ornabanr , non aliter quam marmo-
rea; crufli; fa*pius tamen cameras Sc
iacunar.



[a] Bibliotbcctt cur in Thermis,
C bj Otnatus Bibliothcearum .



Digrtized by Google



Syntagma . kj i

De (<0 Aimariis Vetus Schol? tes
Juvenalis , in illud .■ Hic libros dibit
&, forulos . j Armaria , ir.quit , Bibho ■
thccam. Erfi proprie , opinor, {b)Fo-
ruli , ipfi tiiai , ut cum Martiale di-
cam, librorum, five cumSeneca, di-
ftinfta hculamcnta . Sidonius & hsec
& alia in Bibliochecis coilocat : Hie
libri affatim in pfomptu : videre tccrc
dercs aut Gvammaticalcs (c) Pluteos ,
aut Athtnti ( d ) Cuncos , aiit Arma-
ria exfiruBa Bibliopolarum . Plutioi ,
id eft tabulas inclinatas tranfverfim ,
quibus libri legendi imponerentur .
Cuncos, fcamDorum feriem, ut in A-
ibenxo , digeflam . Armaria autem ple-
na & alta , ea(0 Pcgmata videtur
appellaffe Cicero ad Atticum.
Jmagincs in Bibliothccis .
Prsecipuus ornatus fuerunt (/) Bi-
bliothecarum Imagines & Statua; do-
clorum , quas una cum libris difpone-
bant. Nonne pulchrum, &fuaveocu-
lis ac cogitationi i Natura rrahimur
ad fimulacra & effigies magnorum
virorum nofcendas, & illa corpora (i-
ve hofpitia j quibus fe caileflis animus
inclufit.' eccihicerat. Romanumhoc
rn-



T a ] Armaria . ( b ) Foruli . ( c ) P!h-
tei. U) Cunei . (e) Ptgmat*.
(?) Staxu* Bibliotbccis.



572 Dc BHliothccis

inventum videtur, ne omnia beJTa ad
Grsciam referamur. Plinius-(?) Afi-
nium Pollionem facitauctorem , quem
etiarn M. Varronis , unius viventis
imaginem in BibJiotheca pofuiffe ,
item refert. Qiiod tamen & aliis po-
i)ea , indulgentia an judicio , datum
video . Alioquin plerumque mortuo-
rum , & quos fama? confenfus jam fa-
craffet , imagines ibi pofuerunt . E
metallo ut plurimum; fed etiamegy-
pfo in privatis Bibliothecis , pro cu-
jufque fcilicet copia . (b) Immo &
in tabulis imagines fuere : Sc fortaiTe
in librorum Fronte piflura ctiam ex-
fprelfa;. Itaque utrumque & Statua; ,
& Imagines fuere. Creterum minorea
illa; imagines five flatua: pluteis ple>
rumque impofita; videntur, ante fuos
qua?que Jibros. Inde & Sigilla plutea-
lia apud Ciceronem . Nam jam tunc
Bibliothecas exornabant Deorum , fi
non Auflorum figiJHs .

De Mufeo Alexandrino .

Sed fi Bibliothecar foia: , aut rarug
adventor; fi homines , inquara , non
funt qui frequentent&evolvant, quo
illa congeries i> oc quid nili fhidiofa
qua-dam luxuria fint ? ( c ) Providerunt
hoc



( a ) AuBor Afinius Pollio . (, b ) Ima-
?ws. (n).Mufci utilitas-



Syntagmn . ? 373

J10C quoque Alexandrini Regcs , &
una cum illis Mufeum ( ita dixerunt ,
quafi Mufarum adem ) exliruxerunt ,
in quo fas effet Mufis operan , aca:-
teris rebus feriatos. Immo 8c a virje
vitlufque curis vacuos , cum alimen-
ta iis hic e pubiico darentur.

Fuit id (*) Regiar fi ve Aulxpars ;
fcilicet adnecli & jungi fibi volue-
runt Reges , ut in propinquo & prom-
ptu efTent eruditi ifti , cum quibns
differerent, cum libitum, animo do-
cendo & pafcendo- . Habu.it Porticus
& Exedras : illas exercitio corporia
magis ; hanc animi, & ubi confiden-
tes akercarcntur & conferrent . Fuit
& (?) domus, ubi omnibus exorani
terra litteraris receptis communis vi-
ftus & menfa. Habui t hoc Collegium
& pecuniam five veftigalia in com-
mune i & facerdotem item , quipra>
effec Mufeo , Reg uin aut Cajfarumr
diieflu confiitueodum. Magna igitur
dignitas, & qua; ab ipfoCsfare con-
fere n da .

Addere (r) Iicet , non vacuam ?-
mnino aut otiofam ibi vitam vixif-
fe ( qui poflent viri bono publico
na-



( a ) Vicinum RegU .

( b ) Domus communis .

(c) Occupationcs litteraiomm .



Digilized by Coogle



4v- *?$



NOI RIFORMATORI
Dello Studio di Padova .

N. ii9-

AVendoveduto , perfaFededi Re-
vifione ed Approvazione del P.
Fra Paolo Tommajo Manuele Inauifi-
tore di Vcnezi* nel Libro Intitolato :
Facis Hiflorica Compcndium ex Jufli Z/.
pfti OperibusConcinnatum , non v'ef-
fer cos' alcuna contro la Santa Fede
Cattolica,- e patimente , per Attefla-
to dei Segretario Noflro, nientecon-
tro Principi e buoni coflumi , conce-
diarao Licenza a Simonc Occhi Stam-
patorein Venezia ,che pofla eflere flam-
pato , oflervando gli ordini in mate-
ria di Stampe , e prefentando le foli-
te Copie alle Pubbliche Librerie di Vc"
nezia , e di Padova .

Dat. li 26. Sectemb. 1739.

( Cio: Ftetro Pafqualigo Rif.

( Lorenzo Tiepolo Cav. Proe. Rif.

Regiflr. in Lib. a C. 40.

Agoflino Gadaldini Stg,




Dlgnized by Coogle



最近搜索:

设为首页 | 加入收藏 | 昂纲搜索

All Rights Reserved Powered by 文档下载网

Copyright © 2011
文档下载网内容来自网络,如有侵犯请和我们联系。tousu#anggang.com
返回顶部